ଚିଦ୍ଦର୍ପଣମହାଲକ୍ଷ୍ମୀସ୍ ତ୍ରିଜଗତ୍ ପ୍ରତିବିମ୍ବିତମ୍ । ଗୃହ୍ଣାତ୍ଯ୍ ଅନୁଗ୍ରହେଣାନ୍ତସ୍ ସ୍ଵଗର୍ଭମ୍ ଇଵ ଗର୍ଭିଣୀ
ଚେତନାର ଦେବୀ, ଏକ ଦର୍ପଣ ପରି, ଦୟାରେ ତିନି ଜଗତର ପ୍ରତିବିମ୍ବକୁ ନିଜ ଭିତରେ ଧରି ରଖିଛନ୍ତି, ଯେପରି ଗର୍ଭବତୀ ଜଣେ ନିଜ ଗର୍ଭରେ ଶିଶୁକୁ ଧରି ରଖେ।
ଚିଚ୍ ଚତୁର୍ଦଶଭୂତାନାଂ ମଣ୍ଡଲାନି ମହାନ୍ତି ଚ । ଭୂତୀକରୋତି ଵାରିଶ୍ରୀସ୍ ସମୁଦ୍ରତ୍ଵମ୍ ଇଵାମ୍ବୁଧେଃ
ଚେତନା, ସମୁଦ୍ରର ଜଳର ଧନ ପରି, ଚୌଦ ତତ୍ତ୍ୱର ବଡ଼ ବଡ଼ ମଣ୍ଡଳକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ, ସମୁଦ୍ର ଜଳ ଭାବରେ ତାହାକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ।
ଵିଚିତ୍ରାଲୋକକୁସୁମା ଘନସଙ୍କଲ୍ପପଲ୍ଲଵା । ଵ୍ଯୋମକେଦାରିକାରୂଢା ସତ୍ତୌଘଫଲଶାଲିନୀ
ସେ ବିଭିନ୍ନ ଜଗତର ଅଦ୍ଭୁତ ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ, ଗଢ଼ି ନିଆ ଇଚ୍ଛାର କୁଡିରେ ଭରିଆ, ଆକାଶ ଭୂମିରେ ଉପସ୍ଥିତ, ଅନେକ ପ୍ରାଣୀର ଫଳରେ ପ୍ରଚୁର।
ଜୀଵଜାଲରଜଃପୁଞ୍ଜା ଵାସନାରସରଞ୍ଜିତା । ସଂଵେଦନତ୍ଵଗ୍ଵଲିତା ଚିତ୍ରେହାକଲିକାକୁଲା
ସେ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଜାଲର ଧୂଳିର ଗଠିତ, ଇଚ୍ଛାର ରସରେ ରଙ୍ଗିତ, ଅନୁଭୂତିର ଚମ୍ମାରେ ଢାକା, ଅନେକ ରୂପରେ ଭରିଆ।
ଅତୀତାସଙ୍ଖ୍ଯତ୍ରିଜଗତ୍କେସରୋଜ୍ଜ୍ଵଲରୂପିଣୀ । ଅନାରତସ୍ପନ୍ଦମହାଵିଲାସୋଲ୍ଲାସହାସିନୀ
ସେ ତିନି ଜଗତର ଅସଂଖ୍ୟ ଗୋଲାପ ଗଛର ତଣ୍ଡା ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ, ଏବଂ ତାଙ୍କର ଅବିରତ ଖେଳର ଆନନ୍ଦରେ ସଦା ହସୁଛନ୍ତି।
ସର୍ଵର୍ତୁପର୍ଵପରୁଷା ଜଡଶୈଲାଦିଗୁମ୍ଫିତା । ଵିହଗଗ୍ରନ୍ଥିଵଲିତା ମୂଲାଗ୍ରପରିଵର୍ଜିତା
ସେ ସମସ୍ତ ଋତୁ ଓ ପର୍ବର କଠିନତାରେ ଭରିଆ, ଜଡ ପାହାଡ଼ ଓ ଏହାଦିକି ସହିତ ଗୁଞ୍ଚିତ, ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କର ଗଠି ଭଳି ଗୁଞ୍ଚାଯାଇଛି, ଏବଂ ମୂଳର ଶେଷ ନାହିଁ।
ଚିଲ୍ଲତେଯଂ ଵିକସିତା ପେଲଵଂ ସଦସଦ୍ଵପୁଃ । ଵିଚିତ୍ରଂ ଦୃଶ୍ଯକୁସୁମଂ ପରାମର୍ଶାସହଂ ବହୁ
ଏହି ଚେତନାର ଲତା ଫୁଲିଉଠିଛି, ସତ୍ ଓ ଅସତ୍ ଦେହର ନମ୍ରତାରେ ଭରିଆ, ଦୃଶ୍ୟର ବିଚିତ୍ର ଫୁଲ ଧରିଛି, ଏବଂ ଛୁଇଁବାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟ।
ଅନଯେହ ହି ସର୍ଵତ୍ର ଚ୍ଛାଯାଚ୍ଛାପି ଵିଜନ୍ଯତେ । ମନ୍ଯତେ ତନ୍ଯତେ ଵସ୍ତୁ ଗୀଯତେ କ୍ରିଯତେ ଽପି ଚ
ତାଙ୍କ ଭିତରେ ସମସ୍ତଠାରେ ମାତ୍ର ଛାୟାମାନେ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ବସ୍ତୁମାନେ ଭାବିତ, ପ୍ରସାରିତ, କହାଯାଏ ଏବଂ କରାଯାଏ।
ମହାଚିତାନଯା ନିତ୍ଯଂ ଭାସନ୍ତେ ଭାସ୍କରାଦଯଃ । ଦେହାସ୍ ସ୍ଵଦନ୍ତେ ଚ ମିଥସ୍ ତ୍ଵନ୍ମଚ୍ଚିଜ୍ଜଡଵିଭ୍ରମୈଃ
ବଡ଼ ଚେତନାର ଅନୁସୂତିରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ନିତ୍ୟ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଅନ୍ତି; ଦେହଗୁଡ଼ିକ ଆପସରେ ତୁମର, ମୋର ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କର ଚେତନା ଓ ଜଡତାର ଭ୍ରମରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି।
ଵିତତାଵର୍ତଵର୍ତନ୍ଯା ଚିଦ୍ଵାତ୍ଯେଯଂ ପ୍ରନୃତ୍ଯତି । ଜଗଜ୍ଜାଲରଜୋଲେଖା ତତ୍ସତ୍ତା ଦୃଶ୍ଯଦେହିନୀ
ଏହି ବିସ୍ତୃତ ଚକ୍ରରେ ଘୁରୁଥିବା ଚେତନାର ପବନ ନୃତ୍ୟ କରୁଛି; ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର ଜାଲ ମାନେ ଧୂଳିର ଏକ ରେଖା ମାତ୍ର, ଏହାର ସତ୍ତା ହେଉଛି ଦେହୀ ଯିଏ ଦେଖିପାରେ।
ଚିତ୍ ସର୍ଵଂ ଜଗଦାରମ୍ଭମ୍ ଇମଂ ପ୍ରକଟଯତ୍ଯ୍ ଅଲମ୍ । ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଦୀପକଶିଖା ଦୀପୋ ଵର୍ଣଶ୍ରିଯଂ ଯଥା
ଚେତନା ଏକା ଏହି ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କରେ, ଯେପରି ଦୀପର ଶିଖା ତିନି ଲୋକର ରଙ୍ଗର ରୂପକୁ ଦେଖାଏ।
ଚିଚ୍ଚନ୍ଦ୍ରବିମ୍ବେ ଵିମଲେ ଶଶଵତ୍ ପ୍ରାପ୍ଯ ସଙ୍ଗମମ୍ । ସର୍ଵତ୍ର ଲକ୍ଷ୍ଯତାମ୍ ଏତି ପଦାର୍ଥଶ୍ରୀର୍ ଜଗଦ୍ଗତା
ପ୍ରପଞ୍ଚର ଯେଉଁ ଦ୍ରବ୍ୟର ଶ୍ରୀ ଶୁଧ୍ଧ ଚେତନାର ଚାନ୍ଦ୍ରବିମ୍ବ ସହିତ ଏକତା ପାଇଲେ, ସେ ଚାନ୍ଦ୍ରକାନ୍ତି ପରି ସମସ୍ତଠାରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ।
ଚିଦ୍ରସାଯନସେକେନ ପଦାର୍ଥପଟଲାଵଲୀ । ରୂପମ୍ ଏତି ଫଲଂ ଚୈଵ ପ୍ରାଵୃଟ୍ସିକ୍ତେଵ ସଲ୍ଲତା
ଚେତନାର ଅମୃତ ଝରଣା ପଡିଲେ, ବିଭିନ୍ନ ବସ୍ତୁମାନେ ଯେପରିକି ବର୍ଷାରେ ଲତା ଫୁଲେଫଳେ, ସେପରି ଆକୃତି ଓ ଫଳ ପାଆନ୍ତି।
ଚିଚ୍ଛାଯଯୈଵ ସର୍ଵସ୍ଯ ଜାଡ୍ଯଂ ଶାମ୍ଯତ୍ଯ୍ ଉଦେତି ଵା । ଶଵସ୍ଯାସ୍ଯ ଶରୀରସ୍ଯ ଗୃହସ୍ଯେଵ ତମସ୍ ତ୍ଵିଷା
ଚେତନାର ଛାୟା ଲାଗିଲେ, ସମସ୍ତ ଜଡତା କେବେ ଶାନ୍ତ ହୁଏ କିମ୍ବା ଉଦୟ ହୁଏ; ଘରେ ଦୀପ ଥିଲେ ଆଲୋକ ଓ ନଥିଲେ ଅନ୍ଧାର ହେବା ପରି।
ଚିଚ୍ଚମତ୍କୃତଯୋ ଦେହେ ନ ଭଵେଯୁର୍ ଇମା ଯଦି । ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଦେହାସ୍ ତତ୍ କେ ତେ କାନ୍ ସ୍ପୃଶେଯୁଃ କିମାକୃତୀନ୍
ଏହି ଦେହରେ ଯଦି ଚେତନାର ଅଦ୍ଭୁତ କଳା ନଥାନ୍ତା, ତେବେ ଏହି ତିନି ଲୋକର ଦେହମାନେ କେମିତି ହେଉଥାନ୍ତି, କାହାକୁ ଛୁଇଁପାରିଥାନ୍ତି, କିମ୍ବା କେଉଁ ଆକୃତି ନେଇଥାନ୍ତି?
ଚିଦାଲୋକପ୍ରକାଶେ ଽସ୍ମିନ୍ ସଙ୍କଲ୍ପଶିଶୁଧାରିଣୀ । କ୍ରିଯାକୁଲଵଧୂର୍ ଦେହଗେହେ ସ୍ଫୁରତି ଚଞ୍ଚଲା
ଏହି ଚେତନାର ଆଲୋକରେ, ଯେଉଁଠି ଇଚ୍ଛାର ଶିଶୁ ଜନ୍ମ ନେଉଛି, କାର୍ଯ୍ୟର ଚଞ୍ଚଳ ବଧୁ ଏହି ଦେହ ଘରେ ଜଗମଗାଉଛି।
ଚିଦାଲୋକଂ ଵିନା କସ୍ଯ ରସନାଗ୍ରେ ସ୍ଫୁରନ୍ନ୍ ଅପି । କଥଂ କଦା ପ୍ରକଟତାମ୍ ଏତି କୀଦୃକ୍ ଚ ଵା ରସଃ
ଚେତନାର ଆଲୋକ ଛଡ଼ି, ରସ ଜଦି ଜିଭାର ଟିପରେ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ, ସେ କେମିତି ପ୍ରକାଶିତ ହେବ? ଏବଂ ସେହି ରସ କେମିତି ହେବ?
ସୁସ୍କନ୍ଧସ୍ ସ୍ଵଙ୍ଗଶାଖୋ ଽପି କୁନ୍ତଲାଲିଵୃତୋ ଽପ୍ଯ୍ ଅଲମ୍ । ଚିନ୍ମଞ୍ଜରୀଂ ଵିନା ଦେହଵୃକ୍ଷଃ କ ଇଵ ରାଜତେ
ଦେହ ଗଛଟି ଯଦି ଭଲ ଡାଳପାତା ଓ ନିଜ ଅଂଗପ୍ରତ୍ୟଙ୍ଗରେ ଶୋଭିତ ଓ କେଶରେ ଢାକା ଥାଏ, ତଥାପି ଚେତନାର ଫୁଲ ଛଡ଼ି, କିଏ ଏହାକୁ ଉଜ୍ୱଳ ଦେଖିପାରିବ?
ଵର୍ଧତେ ଽଭିଲଷତ୍ଯ୍ ଅତ୍ତି ଚିଚ୍ ଚରାଚରକାରିଣୀ । ଚିଦ୍ ଏଵାସ୍ତୀତରନ୍ ନାସ୍ତି ଚିନ୍ମାତ୍ରମ୍ ଇଦମ୍ ଉତ୍ଥିତମ୍
ଏହା ବୃଦ୍ଧି ପାଏ, ଇଚ୍ଛା କରେ, ଖାଏ—ଚେତନା ହିଁ ସମସ୍ତ ଚଳାଚଳ ଓ ଅଚଳ ଜିନିଷରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ। ଚେତନା ଛଡ଼ି କିଛି ନାହିଁ, ଏହି ସବୁ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାର ଉତ୍ପତ୍ତି।
ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତଵାନ୍ ଅଥ ତ୍ର୍ଯକ୍ଷସ୍ ସୁଧାସ୍ଯନ୍ଦାଚ୍ଛଯା ଗିରା । ପୁନଃ ପୃଷ୍ଟୋ ମଯା ରାମ ଵିନଯପ୍ରଶ୍ରଯୋଜ୍ଜ୍ଵଲମ୍
ଏଭଳି କହିଥିଲେ, ତିନି ଆଖିଅଳି ମହାଦେବ ଅମୃତର ଝରଣା ପରି ମୃଦୁ କଥା କହିଲେ। ପୁଣି, ମୁଁ ରାମ ଭକ୍ତି ଓ ନମ୍ରତା ସହିତ ପଚାରିଲି।
ଯଦି ସର୍ଵଗତା ଦେଵ ଚିଦ୍ ଅସ୍ତ୍ଯ୍ ଏକା ତତାତ୍ମିକା । ତଦ୍ ଅଯଂ ଚେତତି ସ୍ଫାରମ୍ ଅଯଂ ଚୈଵ ନ ଚେତତି
ହେ ପ୍ରଭୁ, ଯଦି ଚେତନା ସବୁଠାରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ଏବଂ ଏକ ମାତ୍ର ତତ୍ତ୍ୱର ହୋଇଥାଏ, ତେବେ କାହିଁକି କେହି ଜଣେ ଚେତନ ଦେଖାଯାନ୍ତି ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଜଣେ ଅଚେତନ ଦେଖାଯାନ୍ତି?
ଅଯଂ ଚିଦ୍ଵାନ୍ ପୁରା ଭୂତ୍ଵା ଚିଦ୍ଧୀନସ୍ ସମ୍ପ୍ରତି ସ୍ଥିତଃ । ଇତୀଯଂ କଲ୍ପନା ଲୋକେ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷାନୁଭଵା କଥମ୍
ଏହି ଜଣେ ପୂର୍ବେ ଚେତନ ଥିଲେ, ଏବେ ଚେତନା ହୀନ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛନ୍ତି—ଏପରି ଭାବନା ଲୋକରେ କିପରି ସିଧାସଳଖ ଅନୁଭବ ଉପରେ ଆଧାରିତ ହୋଇପାରିବ?
ଶୃଣ୍ଵ୍ ଏତଦ୍ ଅଖିଲଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ଯଥାପୃଷ୍ଟମ୍ ଵଦାମି ତେ । ମହାନ୍ ଅଯଂ କୃତଃ ପ୍ରଶ୍ନସ୍ ତ୍ଵଯା ବ୍ରହ୍ମଵିଦାଂ ଵର
ହେ ବ୍ରହ୍ମନ୍, ତୁମେ ଯେପରି ପଚାରିଛ, ସେଇପରି ସମସ୍ତ କଥା ଶୁଣ। ତୁମେ ବ୍ରହ୍ମ ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଖୁବ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ।
ଚିଦ୍ ଅସ୍ତି ଦ୍ଵିଶରୀରେହ ସର୍ଵଭୂତମଯାତ୍ମିକା । ଚେତ୍ଯୋନ୍ମୁଖାତ୍ମିକୈକା ତୁ ନିର୍ଵିକଲ୍ପା ପରା ସ୍ମୃତା
ଏଠାରେ ଦୁଇଟି ଦେହରେ ଚେତନା ଅଛି, ଯାହା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ ଆବୃତ କରିଛି। ଯାହାର ସ୍ୱରୂପ ବସ୍ତୁ ଦିଗକୁ ଅନୁମୁଖୀ, ସେଇ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଏବଂ ନିର୍ବିକଳ୍ପ ପରା ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ।
ସଙ୍କଲ୍ପବଦ୍ଧାତ୍ମୈଵାନ୍ତସ୍ ସ୍ଵଯମ୍ ଅନ୍ଯେଵ ସଂସ୍ଥିତା । ସଙ୍କଲ୍ପିତେତରଵରା ଦୌଶ୍ଶୀଲ୍ଯଂ ସ୍ତ୍ରୀ ଯଥା ଗତା
ମନରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ଭାବନାରେ ବନ୍ଧା ଆତ୍ମା ନିଜେ ଅନ୍ତରେ ଏକାକି ଅବିଚଳ ରହେ, ଯେପରି ଜଣେ ଜୀବନୀ ନିଜ ମନର ଅନ୍ୟ ପ୍ରତି ଆକାଂକ୍ଷା ଦ୍ୱାରା ନିଜ ଉତ୍ତମତା ହରାଇଥାଏ ।
ସ ଏଵ ହି ପୁମାନ୍ କୋପାଦ୍ ଯଥେହାନ୍ଯ ଇଵ କ୍ଷଣାତ୍ । ଭଵତ୍ଯ୍ ଏଵଂ ଵିକଲ୍ପାଙ୍କା ଚିତ୍ ସ୍ଵରୂପାନ୍ଯତାଂ ଗତା
ଏହି ପୁରୁଷ ରୋଷରେ ଏକ ମହୁର୍ତ୍ତରେ ଅନ୍ୟ ଜଣା ଭାବରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ; ଏହିପରି ଭାବନା ଲାଗିଲେ ଚେତନା ନିଜ ଗୁଣ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ ରୂପ ଧାରଣ କରେ ।
ଵିକଲ୍ପକଲିତା ବ୍ରହ୍ମଂଶ୍ ଚିତ୍ ସ୍ଵରୂପପରିଚ୍ଯୁତା । ଜାଡ୍ଯଂ କ୍ରମାଦ୍ ଭାଵଯନ୍ତୀ ପ୍ରଯାତି କଲନାପଦମ୍
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଯେତେବେଳେ ଚେତନା ଭାବନାରେ ଭରିଯାଏ ଏବଂ ନିଜ ସ୍ୱଭାବରୁ ଦୂର ହୁଏ, ସେ ଦେହୀ ଦେଖିବାକୁ ମନ୍ଦ ହୁଏ ଏବଂ ଦୀରେ-ଦୀରେ କଳ୍ପନାର ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିଯାଏ ।
ଚିତ୍ ସ୍ଵଯଂ ଚେତ୍ଯତାମ୍ ଏତି ସାକାଶପରମାଣୁତାମ୍ । ଶବ୍ଦବୀଜାତ୍ମିକାଂ ପଶ୍ଚାଦ୍ ଵାତତନ୍ମାତ୍ରଭାଵନୀମ୍
ଚେତନା ନିଜେ ଜଣା ହେବାର ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିଯାଏ, ସେ ଏତେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ହୁଏ ଯେ ଏକ ଅଣୁ ପରି ହୁଏ, ପରେ ଶବ୍ଦର ମୂଳ ଭାବରେ ଥାଇ, ବାୟୁର ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଭାବିଥାଏ ।
ଦେଶକାଲଵିଭାଗା ତୁ ତନ୍ମାତ୍ରଵଲିତା କ୍ରମାତ୍ । ଜୀଵୋ ଭୂତ୍ଵା ଭଵତ୍ଯ୍ ଆଶୁ ବୁଦ୍ଧିଃ ପଶ୍ଚାଦ୍ ଅହଂ ମନଃ
ଦେଶ ଓ କାଳର ଭିନ୍ନତା, ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱମାନେ ଦ୍ୱାରା ଅନୁକ୍ରମେ ଘଟିଥାଏ । ପ୍ରଥମେ ଜୀବ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ତାପରେ ବୁଦ୍ଧି, ଏହା ପରେ ଅହଂକାର, ଏବଂ ସେଉଁଠାରୁ ମନ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ ।
ମନସ୍ତ୍ଵଂ ସମୁପାଯାତା ସଂସାରମ୍ ଅଵଲମ୍ବତେ । ଚଣ୍ଡାଲୋ ଽସ୍ମୀତି ମନନାଚ୍ ଚଣ୍ଡାଲତ୍ଵମ୍ ଇଵ ଦ୍ଵିଜଃ
ମନ ହେବା ସହିତ ଜୀବ ସଂସାରରେ ବ୍ୟସ୍ତ ହୁଏ । ଯେପରି ଜଣେ ଦ୍ୱିଜ, 'ମୁଁ ଚଣ୍ଡାଳ' ବୋଲି ଭାବିଲେ, ସେ ଚଣ୍ଡାଳ ଭଳି ହୋଇଯାଏ, ସେପରି ଏଠି ମଧ୍ୟ ଘଟେ ।