ଶରୀରପର୍ଵତସ୍ଥାଯାଂ ଚଲାଯାଂ ତତ୍ପ୍ରସାଦତଃ । ସୋ ଽସ୍ଯାଂ ଗହନକୋଶାଯାଂ ହୃଦ୍ଗୁହାଯାଂ ଗୁହେଶ୍ଵରଃ
ଦେହର ପାହାଡ଼ ଉପରେ ବସି, ଏହି ଦେହ ଚଳିତ ହେଉଥିବା ବେଳେ ତାଙ୍କର କୃପାରେ, ସେ ଏହି ଗଭୀର ମାନସିକ ଆବରଣ ମଧ୍ୟରେ, ହୃଦୟର ଗୁହାରେ, ଗୁହାର ମାଲିକ ଅଟୁଟ ଭାବେ ଅଛନ୍ତି।
ମନଷ୍ଷଷ୍ଠେନ୍ଦ୍ରିଯାଚାରସତ୍ତାତୀତାମଲାତ୍ମନଃ । ତସ୍ଯ ସଂଵ୍ଯଵହାରାର୍ଥଂ ସଞ୍ଜ୍ଞା ଚିଦ୍ ଇତି କଲ୍ପିତା
ଯାହାଙ୍କର ପରିଶୁଦ୍ଧ ସ୍ୱରୂପ ମନ, ଛଅଟି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ସତ୍ତାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଛି, ସେମାନଙ୍କୁ ସାଧାରଣ ଲୋକ ଜଗତର କାର୍ଯ୍ୟ ସାଧନ ପାଇଁ 'ଚେତନା' ବୋଲି ନାମ ଦେଇଛନ୍ତି।
ସ ଏଷ ଚିନ୍ମଯସ୍ ସୂକ୍ଷ୍ମସ୍ ସର୍ଵଵ୍ଯାପୀ ନିରଞ୍ଜନଃ । ଇମଂ ଭାସୁରମ୍ ଆଭାସଂ କରୋତି ନ କରୋତି ଚ
ସେଇ ଚେତନା, ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ, ସବୁଠାରେ ବ୍ୟାପି, ନିର୍ମଳ, ଏହି ଦୀପ୍ତିମାନ ଦେଖାକୁ ଦେଉଛି, ତଥାପି ଏହାକୁ ସୃଷ୍ଟି କରୁନାହାନ୍ତି।
ସା ଚିଦ୍ ଅତ୍ଯନ୍ତଵିମଲା ଜଗଦର୍ଥାଂ ଜଗତ୍କ୍ରିଯାମ୍ । ଇମାଂ ରଞ୍ଜଯତି ପ୍ରାଜ୍ଞ ରସେନେଵ ମଧୁର୍ ଲତାମ୍
ସେଇ ଚେତନା, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପରିଶୁଦ୍ଧ, ଏହି ସଂସାର ଓ ତାହାର କାର୍ଯ୍ୟକୁ ରଙ୍ଗିନ କରେ, ହେ ପ୍ରାଜ୍ଞ, ଯେପରି ରସ ମିଠା ବେଳ ଲତାକୁ ସ୍ୱାଦିଷ୍ଟ କରେ।
ଚାରଵୋ ଯେ ଚମତ୍କାରାଶ୍ ଚିତଶ୍ ଚିତି ଯଥାସ୍ଥିତମ୍ । ଚମତ୍କୁର୍ଵନ୍ତି କିଲ ତେ ଏତେ କେଚିନ୍ ନଭୋଽଭିଧାଃ
ଚେତନା ଯେପରି ଜ୍ଞାନରେ ବସିଥାଏ, ସେଠାରେ ଯେଉଁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ, ସେଗୁଡିକ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ; ଏହାର କିଛିକୁ 'ଆକାଶ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
କେଚିଜ୍ ଜୀଵାଭିଧାନାଶ୍ ଚ କେଚିଚ୍ ଚିତ୍ତାଭିଧାନକାଃ । କେଚିତ୍ କାଲାଭିଧାନାଶ୍ ଚ କେଚିଦ୍ ଦେଶାଭିଧାନକାଃ
କିଛିକୁ 'ଜୀବ', କିଛିକୁ 'ମନ', କିଛିକୁ 'ସମୟ', ଏବଂ କିଛିକୁ 'ସ୍ଥାନ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
କେଚିତ୍ କ୍ରିଯାଭିଧାନାଶ୍ ଚ କେଚିଦ୍ ଦ୍ରଵ୍ଯାଭିଧାନକାଃ । କେଚିଦ୍ ଭାଵଵିକାରାଦିଜାଡ୍ଯଚିତ୍ତ୍ଵାଭିଧାନକାଃ
କିଛିକୁ 'କାର୍ଯ୍ୟ', କିଛିକୁ 'ବସ୍ତୁ', ଏବଂ କିଛିକୁ ଭାବର ପରିବର୍ତ୍ତନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ମନର ଜଡତା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ପ୍ରାକାଶ୍ଯାଦ୍ଯଭିଧାଃ କେଚିତ୍ କେଚିଚ୍ ଚୈଵ ତମୋଽଭିଧାଃ । ଅର୍କେନ୍ଦ୍ଵାଦ୍ଯଭିଧାଃ କେଚିତ୍ କେଚିଦ୍ ଯକ୍ଷାଭିଧାନକାଃ
କିଛିକୁ 'ପ୍ରଭା', କିଛିକୁ 'ଅନ୍ଧାର', କିଛିକୁ 'ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର', ଏବଂ କିଛିକୁ 'ଯକ୍ଷ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ନିରିଚ୍ଛସ୍ଵସ୍ଵଭାଵେନ ଵସନ୍ତେନ ଯଥାଙ୍କୁରଃ । ଜନ୍ଯତେ ତଦ୍ଵଦ୍ ଏଵେଯଂ ଜଗଲ୍ଲକ୍ଷ୍ମୀଶ୍ ଚିଦାତ୍ମନା
ଯେପରି ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଋତୁରେ ନିଜେ ଅଂକୁର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେପରି ଏହି ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର ସମୃଦ୍ଧି ମଧ୍ୟ ଚେତନାରୁ ନିଜେ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ।
ଚିଦ୍ ଇମାସୁ ସମଗ୍ରାସୁ ସର୍ଵଦୈଵୈକିକୈଵ ହି । ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯାମ୍ବୁଧିସଂସ୍ଥାସୁ ଶରୀରଜଲଜାଲିକା
ଏହି ସମସ୍ତ ତିନି ଲୋକର ଅପାର ସାଗର ମଧ୍ୟରେ ଶରୀରର ଜାଲ ଭଳି ସବୁଠାରେ ସଦା ଏକମାତ୍ର ଚେତନା ଅଛି।
ଶରୀରପଙ୍କଜଭ୍ରାନ୍ତମନୋଭ୍ରମରସମ୍ଭୃତମ୍ । ଆସ୍ଵାଦଯତି ସଙ୍କଲ୍ପମଧୁ ମତ୍ତା ଚିଦୀଶ୍ଵରୀ
ଏହି ଶରୀର ରୂପୀ ପଦ୍ମ ମଧ୍ୟରେ ଭ୍ରମଣ କରୁଥିବା ମନ ମଧୁମକୁ ଯେଉଁ ଭଳି କଳ୍ପନାର ମଧୁ ସଂଗ୍ରହ କରେ, ଚେତନା ରାଣୀ ସେହି ମଧୁକୁ ଆନନ୍ଦରେ ଉପଭୋଗ କରେ।
ସସୁରାସୁରଗନ୍ଧର୍ଵଂ ସଶୈଲାର୍ଣଵକଂ ଜଗତ୍ । ଚିତି ସ୍ଥିରଂ ପ୍ରଵହତି ଜଲାଵର୍ତେ ତୃଣଂ ଯଥା
ଦେବ, ଦାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ପାହାଡ଼ ଓ ସମୁଦ୍ର ସହିତ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଚେତନା ଜଳର ଘୂର୍ଣ୍ଣିରେ ତିଳ ଭଳି ନିରନ୍ତର ବହି ନେଇଯାଏ।
ଚଞ୍ଚଚ୍ଚିତ୍ତମଯାଚାରଚାରଚଞ୍ଚୁରଚକ୍ରିକମ୍ । ସଂସାରଚକ୍ରଂ ଚିଚ୍ଚକ୍ରେ ଭ୍ରାମ୍ଯତି ଭ୍ରମଭାଜନମ୍
ଚଞ୍ଚଳ ମନ ଓ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଗଠିତ ଏହି ସଂସାରର ଚକ୍ର, ଭ୍ରମର ଭାଣ୍ଡାର ଭଳି ଅବିରତ ଘୂରୁଛି ।
ଚିଚ୍ ଚତୁର୍ଭୁଜରୂପେଣ ଜଘାନାସୁରମଣ୍ଡଲମ୍ । କାଲୋ ଜଲଦଖଣ୍ଡେନ ସାଯୁଧେନ ଯଥାତପମ୍
ଚେତନା ଚାରିଟି ହାତ ଧରି ଆସି, ଦାନବମାନେଙ୍କ ଦଳକୁ ନଶ୍ଟ କଲା, ଯେପରି ଦିଗନ୍ତରେ ମେଘ ଖଣ୍ଡ ଧରିଥିବା କାଳ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଅଦୃଶ୍ୟ କରେ ।
ଚିତ୍ ତ୍ରିନେତ୍ରତଯା ବ୍ରହ୍ମନ୍ ଵୃଷଶୀତାଂଶୁଚିହ୍ନଯା । ଗୌରୀକମଲିନୀଵକ୍ତ୍ରପଦ୍ମଷଣ୍ଡାଲିତାଂ ଗତା
ହେ ବ୍ରହ୍ମା, ଚେତନା ତିନିଟି ଚକ୍ଷୁ, ବୃଷଭ ଚିହ୍ନ ଓ ଶୀତଳ ଚନ୍ଦ୍ର ଚିହ୍ନ ଧାରଣ କରି, ଗୌରୀଙ୍କ ପଦ୍ମମୁଖ ଶୋଭା ପ୍ରାପ୍ତ କଲା ।
ଵିଷ୍ଣୋଃ ପଦ୍ମାଲିତାମ୍ ଏତ୍ଯ ଚିଦ୍ ଧ୍ଯାନାଧୀନମାନସୀମ୍ । ତ୍ରଯୀନଲିନ୍ଯାସ୍ ସରସୀଂ ଧତ୍ତେ ପୈତାମହୀଂ ସ୍ଥିତିମ୍
ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପଦ୍ମଶୋଭିତ ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚି, ଧ୍ୟାନରେ ଲୀନ ମନ ସହିତ ଚେତନା, ତିନି ବେଦର ପଦ୍ମ ଅନ୍ତର୍ଗତ ପ୍ରାଚୀନ ସ୍ଥିତିକୁ ଧାରଣ କରେ ।
ଚିତୋ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ଵିଚିତ୍ରାଣି ଶରୀରାଣୀହ ଭୂରିଶଃ । ପତ୍ତ୍ରାଣୀଵ ତରୋର୍ ହେମ୍ନି କେଯୂରାଦିକ୍ରିଯେଵ ଵା
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏହି ଜଗତରେ ଚେତନାରୁ ଅନେକ ଅଦ୍ଭୁତ ଦେହ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯେପରି ଗଛରେ ଅନେକ ପତ୍ର ହୁଏ, କିମ୍ବା ସୁନାରୁ ଭିନ୍ନ-ଭିନ୍ନ ଗହନା ତିଆରି ହୁଏ।
ଚିତ୍ ସମସ୍ତସୁରାନୀକପରିଵନ୍ଦିତପାଦଯା । ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଚୂଡାମଣିତାଂ ଧତ୍ତେ ଵାସଵଲୀଲଯା
ଯାହାର ପାଦକୁ ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ପ୍ରଣାମ କରନ୍ତି, ସେଇ ଚେତନା ନିଜ ଖେଳରେ ତିନି ଲୋକର ମୁକୁଟମଣି ଭାବେ ପ୍ରକଟିତ ହୁଏ।
ଚିତ୍ ସୁରାସୁରତାମ୍ ଏତ୍ଯ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯୋଦରଡମ୍ବରେ । ପତତ୍ଯ୍ ଉଦେତି ସଂଯାତି ସ୍ଵାତ୍ମନୈଵାବ୍ଧିଵାରିଵତ୍
ଏହି ଚେତନା ଦେବତା ଓ ଦାନବ ଭାବ ଧାରଣ କରି, ବିଶାଳ ତିନି ଲୋକରେ ସ୍ୱୟଂ ମୁହଁ ଦେଉଛି, ଉଠୁଛି, ପଡ଼ୁଛି, ନିଜ ଆତ୍ମାର ସମୁଦ୍ର ଉପରେ ବାତାସ ଭଳି ଚଳିତି ହୁଏ।
ଚିଚ୍ଚନ୍ଦ୍ରିକା ଚତୁର୍ଦିକ୍କମ୍ ଏଵାଭାସଂ ଵିତନ୍ଵତୀ । ଵିକାସଯତି ନିଶ୍ଶେଷଭୂତସତ୍ତାକୁମୁଦ୍ଵତୀମ୍
ଚେତନାର ଚାନ୍ଦ୍ରିକା ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଆଲୋକରେ ଭରି ଦେଉଛି, ଏହା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ଜୀବନକୁ କମଳ ଭଳି ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି ଖୋଲି ଦେଉଛି, କିଛି ମଧ୍ୟ ଅନାବୃତ ରହି ନାହିଁ।
ଚିଦ୍ଦର୍ପଣମହାଲକ୍ଷ୍ମୀସ୍ ତ୍ରିଜଗତ୍ ପ୍ରତିବିମ୍ବିତମ୍ । ଗୃହ୍ଣାତ୍ଯ୍ ଅନୁଗ୍ରହେଣାନ୍ତସ୍ ସ୍ଵଗର୍ଭମ୍ ଇଵ ଗର୍ଭିଣୀ
ଚେତନାର ଦେବୀ, ଏକ ଦର୍ପଣ ପରି, ଦୟାରେ ତିନି ଜଗତର ପ୍ରତିବିମ୍ବକୁ ନିଜ ଭିତରେ ଧରି ରଖିଛନ୍ତି, ଯେପରି ଗର୍ଭବତୀ ଜଣେ ନିଜ ଗର୍ଭରେ ଶିଶୁକୁ ଧରି ରଖେ।
ଚିଚ୍ ଚତୁର୍ଦଶଭୂତାନାଂ ମଣ୍ଡଲାନି ମହାନ୍ତି ଚ । ଭୂତୀକରୋତି ଵାରିଶ୍ରୀସ୍ ସମୁଦ୍ରତ୍ଵମ୍ ଇଵାମ୍ବୁଧେଃ
ଚେତନା, ସମୁଦ୍ରର ଜଳର ଧନ ପରି, ଚୌଦ ତତ୍ତ୍ୱର ବଡ଼ ବଡ଼ ମଣ୍ଡଳକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ, ସମୁଦ୍ର ଜଳ ଭାବରେ ତାହାକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ।
ଵିଚିତ୍ରାଲୋକକୁସୁମା ଘନସଙ୍କଲ୍ପପଲ୍ଲଵା । ଵ୍ଯୋମକେଦାରିକାରୂଢା ସତ୍ତୌଘଫଲଶାଲିନୀ
ସେ ବିଭିନ୍ନ ଜଗତର ଅଦ୍ଭୁତ ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ, ଗଢ଼ି ନିଆ ଇଚ୍ଛାର କୁଡିରେ ଭରିଆ, ଆକାଶ ଭୂମିରେ ଉପସ୍ଥିତ, ଅନେକ ପ୍ରାଣୀର ଫଳରେ ପ୍ରଚୁର।
ଜୀଵଜାଲରଜଃପୁଞ୍ଜା ଵାସନାରସରଞ୍ଜିତା । ସଂଵେଦନତ୍ଵଗ୍ଵଲିତା ଚିତ୍ରେହାକଲିକାକୁଲା
ସେ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଜାଲର ଧୂଳିର ଗଠିତ, ଇଚ୍ଛାର ରସରେ ରଙ୍ଗିତ, ଅନୁଭୂତିର ଚମ୍ମାରେ ଢାକା, ଅନେକ ରୂପରେ ଭରିଆ।
ଅତୀତାସଙ୍ଖ୍ଯତ୍ରିଜଗତ୍କେସରୋଜ୍ଜ୍ଵଲରୂପିଣୀ । ଅନାରତସ୍ପନ୍ଦମହାଵିଲାସୋଲ୍ଲାସହାସିନୀ
ସେ ତିନି ଜଗତର ଅସଂଖ୍ୟ ଗୋଲାପ ଗଛର ତଣ୍ଡା ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ, ଏବଂ ତାଙ୍କର ଅବିରତ ଖେଳର ଆନନ୍ଦରେ ସଦା ହସୁଛନ୍ତି।
ସର୍ଵର୍ତୁପର୍ଵପରୁଷା ଜଡଶୈଲାଦିଗୁମ୍ଫିତା । ଵିହଗଗ୍ରନ୍ଥିଵଲିତା ମୂଲାଗ୍ରପରିଵର୍ଜିତା
ସେ ସମସ୍ତ ଋତୁ ଓ ପର୍ବର କଠିନତାରେ ଭରିଆ, ଜଡ ପାହାଡ଼ ଓ ଏହାଦିକି ସହିତ ଗୁଞ୍ଚିତ, ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କର ଗଠି ଭଳି ଗୁଞ୍ଚାଯାଇଛି, ଏବଂ ମୂଳର ଶେଷ ନାହିଁ।
ଚିଲ୍ଲତେଯଂ ଵିକସିତା ପେଲଵଂ ସଦସଦ୍ଵପୁଃ । ଵିଚିତ୍ରଂ ଦୃଶ୍ଯକୁସୁମଂ ପରାମର୍ଶାସହଂ ବହୁ
ଏହି ଚେତନାର ଲତା ଫୁଲିଉଠିଛି, ସତ୍ ଓ ଅସତ୍ ଦେହର ନମ୍ରତାରେ ଭରିଆ, ଦୃଶ୍ୟର ବିଚିତ୍ର ଫୁଲ ଧରିଛି, ଏବଂ ଛୁଇଁବାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟ।
ଅନଯେହ ହି ସର୍ଵତ୍ର ଚ୍ଛାଯାଚ୍ଛାପି ଵିଜନ୍ଯତେ । ମନ୍ଯତେ ତନ୍ଯତେ ଵସ୍ତୁ ଗୀଯତେ କ୍ରିଯତେ ଽପି ଚ
ତାଙ୍କ ଭିତରେ ସମସ୍ତଠାରେ ମାତ୍ର ଛାୟାମାନେ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ବସ୍ତୁମାନେ ଭାବିତ, ପ୍ରସାରିତ, କହାଯାଏ ଏବଂ କରାଯାଏ।
ମହାଚିତାନଯା ନିତ୍ଯଂ ଭାସନ୍ତେ ଭାସ୍କରାଦଯଃ । ଦେହାସ୍ ସ୍ଵଦନ୍ତେ ଚ ମିଥସ୍ ତ୍ଵନ୍ମଚ୍ଚିଜ୍ଜଡଵିଭ୍ରମୈଃ
ବଡ଼ ଚେତନାର ଅନୁସୂତିରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ନିତ୍ୟ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଅନ୍ତି; ଦେହଗୁଡ଼ିକ ଆପସରେ ତୁମର, ମୋର ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କର ଚେତନା ଓ ଜଡତାର ଭ୍ରମରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି।
ଵିତତାଵର୍ତଵର୍ତନ୍ଯା ଚିଦ୍ଵାତ୍ଯେଯଂ ପ୍ରନୃତ୍ଯତି । ଜଗଜ୍ଜାଲରଜୋଲେଖା ତତ୍ସତ୍ତା ଦୃଶ୍ଯଦେହିନୀ
ଏହି ବିସ୍ତୃତ ଚକ୍ରରେ ଘୁରୁଥିବା ଚେତନାର ପବନ ନୃତ୍ୟ କରୁଛି; ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର ଜାଲ ମାନେ ଧୂଳିର ଏକ ରେଖା ମାତ୍ର, ଏହାର ସତ୍ତା ହେଉଛି ଦେହୀ ଯିଏ ଦେଖିପାରେ।