ପରସ୍ପରଵିନାଶୋତ୍କେ ଶ୍ରେଯସ୍ଯୌ ନ କଦାଚନ । ସୁଖଦୁଃଖଦଶେ ରାମ ତଡିତ୍ପ୍ରସରଭଙ୍ଗୁରେ
ହେ ରାମ, ଯେମାନେ ପରସ୍ପର ନାଶକୁ ଆଗ୍ରହ କରନ୍ତି, ସେମାନେ କେବେ ମଧ୍ୟ ନିଜର ଭଲ ପାଆନ୍ତି ନାହିଁ; ସେମାନଙ୍କର ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖର ଅବସ୍ଥା ବିଜୁଳି ଚମକ ପରି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅସ୍ଥିର।
ଯେ ଵିରକ୍ତା ମହାତ୍ମାନସ୍ ସୁଵିଵିକ୍ତା ଭଵାଦୃଶଃ । ପୁରୁଷାନ୍ ଵିଦ୍ଧି ତାନ୍ ଵନ୍ଦ୍ଯାନ୍ ଭୋଗମୋକ୍ଷୈକଭାଗିନଃ
ଯେମାନେ ବିରକ୍ତ, ମହାନ୍ ଆତ୍ମା, ଏବଂ ସ୍ୱଲ୍ପ ଲୋକରେ ରହନ୍ତି, ତୁମ ପରି ହେଉଛନ୍ତି ରାମ, ସେମାନେ ପୂଜ୍ୟ ଜଣା; ସେମାନେ ଏକାକି ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦୁହିଁରେ ଅଂଶୀ।
ଵିଵେକଂ ପରମ୍ ଆଶ୍ରିତ୍ଯ ଵୈରାଗ୍ଯାଭ୍ଯାସଯୋଗତଃ । ସଂସାରସରିତଂ ଘୋରାମ୍ ଇମାମ୍ ଆପଦମ୍ ଉତ୍ତରେତ୍
ଉଚ୍ଚତମ ବିବେକ ଓ ବିରାଗ୍ୟର ଅଭ୍ୟାସକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି, ଏହି ଭୟଙ୍କର ସଂସାର ନଦୀ ଓ ତାହାର ସମସ୍ତ ବିପଦକୁ ଅଟଳ ଭାବେ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବା ଉଚିତ।
ନ ସ୍ଵପ୍ତଵ୍ଯଂ ତୁ ସଂସାରମାଯାସ୍ଵ୍ ଇହ ଵିଜାନତା । ଵିଷମୂର୍ଛନସମ୍ମୋହଦାଯିନୀଷୁ ଵିଵେକିନା
ଏହି ସଂସାର ମାୟାରେ ଯିଏ ଜାଣିଛି, ସେଠାରେ ଅସାବଧାନ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; କାରଣ ଏହା ବିଷ ଭଳି ମୁର୍ଛା ଓ ମୋହ ଦେଇଥାଏ, ତେଣୁ ବିବେକୀ ହୋଇ ରହିବା ଦରକାର।
ସଂସାରମ୍ ଇମମ୍ ଆସାଦ୍ଯ ଯସ୍ ତିଷ୍ଠତ୍ଯ୍ ଅଵହେଲଯା । ଜ୍ଵଲିତସ୍ଯ ଗୃହସ୍ଯୋଚ୍ଚୈଶ୍ ଶେତେ ତାର୍ଣସ୍ଯ ସୋ ଽନ୍ତରେ
ଯିଏ ଏହି ସଂସାରକୁ ଦେଖି ମଧ୍ୟ ଅବହେଳା କରି ରହେ, ସେ ଜଣେ ଜଣେ ଜଳୁଥିବା ଘର ଭିତରେ ଶୋଇଥିବା କିମ୍ବା ବଡ଼ ପାଣିର ଧାରା ମଧ୍ୟରେ ଶୋଇଥିବା ଲୋକ ପରି।
ଯତ୍ ପ୍ରାପ୍ଯ ନ ନିଵର୍ତନ୍ତେ ଯଦ୍ ଆସାଦ୍ଯ ନ ଶୋଚ୍ଯତେ । ତତ୍ ପଦଂ ଶେମୁଷୀଲଭ୍ଯମ୍ ଅସ୍ତ୍ଯ୍ ଏଵାତ୍ର ନ ସଂଶଯଃ
ଏଠାରେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସେଉଁଠି ଏମିତି ଏକ ଦଶା ଅଛି, ଯାହାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଲେ ପୁଣି ଫେରିବା ନାହିଁ, ଏବଂ ଯାଁଠାରେ ପହଞ୍ଚିଲେ କେବେ ଦୁଃଖ ନାହିଁ; ଏହାକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକମାନେ ପାଇପାରନ୍ତି।
ନାସ୍ତି ଚେତ୍ ତଦ୍ ଵିଚାରେଣ ଦୋଷଃ କୋ ଭଵତାଂ ଭଵେତ୍ । ଅସ୍ତି ଚେତ୍ ତତ୍ ସମୁତ୍ତୀର୍ଣା ଭଵିଷ୍ଯଥ ଭଵାର୍ଣଵାତ୍
ଯଦି ତୁମେ ଭଲଭାବେ ଖୋଜିଲେ ଏହା ନାହିଁ, ତେବେ ତୁମର କୌଣସି ଦୋଷ ଅଛି କି? ଯଦି ଏହା ଅଛି, ତେବେ ତୁମେ ଜନ୍ମମୃତ୍ୟୁର ସମୁଦ୍ରକୁ ଅଟଳ ଭାବେ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବ।
ପ୍ରଵୃତ୍ତିଃ ପୁରୁଷସ୍ଯେହ ମୋକ୍ଷୋପାଯଵିଚାରଣେ । ଯଦା ଭଵତ୍ଯ୍ ଆଶୁ ତଦା ମୋକ୍ଷଭାଗୀ ସ ଉଚ୍ଯତେ
ଯେତେବେଳେ ଏଠି ମୁକ୍ତି ପାଇବା ଉପାୟ ନେଇ ଲୋକ ତୁରନ୍ତ ଚିନ୍ତା କରେ, ସେତେବେଳେ ସେ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରିଥିବା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଅନପାଯି ନିରାଶଙ୍କଂ ସ୍ଵାସ୍ଥ୍ଯଂ ଵିଗତଵିଭ୍ରମମ୍ । ନ ଵିନା କେଵଲୀଭାଵଂ ଵିଦ୍ଯତେ ଭୁଵନତ୍ରଯେ
ନିରନ୍ତର, ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ଏବଂ ଭ୍ରମ ରହିତ ଶାନ୍ତି, ଏହି ତିନି ଜଗତରେ କେବଳ ଏକାକୀ ଅବସ୍ଥା ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କୌଣସିଠାରେ ମିଳେ ନାହିଁ।
ତତ୍ପ୍ରାପ୍ତାଵ୍ ଉତ୍ତମପ୍ରାପ୍ତୌ ନ କ୍ଲେଶ ଉପଯୁଜ୍ଯତେ । ନ ମିତ୍ରାଣ୍ଯ୍ ଉପକୁର୍ଵନ୍ତି ନ ଧନାନି ନ ବନ୍ଧଵଃ
ସେଇ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଲାଭ ହେବା ସମୟରେ କୌଣସି କଷ୍ଟର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ; ସେଠାରେ ବନ୍ଧୁ, ଧନ ବା ଆତ୍ମୀୟମାନେ କୌଣସି ସାହାଯ୍ୟ କରିପାରିବେ ନାହିଁ।
ନ ହସ୍ତପାଦଚଲନଂ ନ ଦେଶାନ୍ତରସଙ୍ଗମଃ । କ୍ଲେଶାତିଶଯସାଧ୍ଯୋ ଵା ନ ତୀର୍ଥାଯତନାଶ୍ରଯଃ
ହାତ ପାଉଁ ଚଲାଇବା, ଅନ୍ୟ ଦେଶକୁ ଯିବା, ଅତିରିକ୍ତ କଷ୍ଟ ସହିବା କିମ୍ବା ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନକୁ ଆଶ୍ରୟ କରିବା—ଏଠି କିଛି ଦରକାର ନାହିଁ।
ପୁରୁଷାର୍ଥୈକସାଧ୍ଯେନ ଵାସନୈକାର୍ଥକର୍ମଣା । କେଵଲଂ ତନ୍ ମନୋମାତ୍ରଜଯେନାସାଦ୍ଯତେ ପଦମ୍
ମନକୁ ଜିତିବା ଦ୍ୱାରା, ମାନବ ଜୀବନର ଏକମାତ୍ର ସତ୍ୟ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପାଇଁ କାମ କରିବା ମାଧ୍ୟମରେ, ସେଇ ଦଶାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରାଯାଏ।
ଵିଵେକମାତ୍ରସାଧ୍ଯଂ ତଦ୍ଵିଚାରୈକାନ୍ତନିଶ୍ଚଯମ୍ । ତ୍ଯଜତା ଦୁଃଖଜାଲାନି ନରେଣ ତଦ୍ ଅଵାପ୍ଯତେ
ବିବେକ ଦ୍ୱାରା, ଏକାଗ୍ର ଚିନ୍ତା ଓ ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ ମାଧ୍ୟମରେ, ଯେତେବେଳେ ମଣିଷ ଦୁଃଖର ଜାଳକୁ ଛାଡ଼ିଦିଏ, ସେଠିଏ ସେ ଦଶାକୁ ପାଇଥାଏ।
ସୁଖସେଵ୍ଯାସନସ୍ଥେନ ତଦ୍ ଵିଚାରଯତା ସ୍ଵଯମ୍ । ନ ଶୋଚ୍ଯତେ ପଦଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ନ ଚ ଭୂଯୋ ଽଭିଜାଯତେ
ସୁବିଧାଜନକ ଆସନରେ ବସି, ନିଜେ ଏହି ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କଲେ, ସେ ଦଶାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରାଯାଏ; ଏହାକୁ ପାଇଲେ ଆଉ କେବେ ଶୋକ କରିବାକୁ ପଡ଼େନାହିଁ, ନାହିଁ ଆଉ ଜନ୍ମ ହୁଏ।
ତତ୍ ସମସ୍ତସୁଖାସାରସୀମାନ୍ତଂ ସାଧଵୋ ଵିଦୁଃ । ତଦ୍ ଅନୁତ୍ତମନିଷ୍ଷ୍ଯନ୍ଦଂ ପରମ୍ ଆହୂ ରସାଯନମ୍
ସମସ୍ତ ସୁଖର ସାର ଯେଉଁଠାରେ ସେଷ ହୁଏ, ଜଣେ ମହାନ ମନୁଷ୍ୟ ତାହାକୁ ଭଲଭାବେ ଜାଣନ୍ତି। ସେହି ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଧାରାକୁ ସେମାନେ ପରମ ରସାୟନ ବୋଲି କହନ୍ତି।
କ୍ଷଯିତ୍ଵାତ୍ ସର୍ଵଭାଵାନାଂ ସ୍ଵର୍ଗମାନୁଷ୍ଯଯୋର୍ ଦ୍ଵଯୋଃ । ସୁଖଂ ନାସ୍ତ୍ଯ୍ ଏଵ ସଲିଲଂ ମୃଗତୃଷ୍ଣାସ୍ଵ୍ ଇଵୈତଯୋଃ
ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ମନୁଷ୍ୟ ଦୁଇଁଠିରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ଦଶା ଅସ୍ଥାୟୀ ଥିବାରୁ, ଏହି ଦୁଇଁଠିରେ ସତ୍ୟ ସୁଖ କେବେ ମିଳେନାହିଁ—ଯେପରି ମୃଗମରୀଚିକାରେ ପାଣି ନଥାଏ।
ଅତୋ ମନୋଜଯଶ୍ ଚିନ୍ତ୍ଯଶ୍ ଶମସ୍ ସନ୍ତୋଷସାଧନଃ । ଅନନ୍ତଶମସମ୍ଭୋଗସ୍ ତସ୍ମାଦ୍ ଆନନ୍ଦ ଆପ୍ଯତେ
ଏହି କାରଣରୁ ମନକୁ ଜିତିବା ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରିବା ଉଚିତ, ଯାହା ଶାନ୍ତି ଓ ସନ୍ତୋଷ ଦ୍ୱାରା ଲାଭ ହୁଏ। ଅନନ୍ତ ଶାନ୍ତିର ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରିଲେ ପ୍ରକୃତ ସୁଖ ମିଳେ।
ଜୀଵତା ଗଚ୍ଛତା ଚୈଵ ଭ୍ରମତା ପତତା ତଥା । ରକ୍ଷସା ଦାନଵେନାପି ଦେଵେନ ପୁରୁଷେଣ ଵା
ଜୀବନ୍ତ, ଚଳିତ, ଭ୍ରମଣ କରୁଥିବା କିମ୍ବା ପତିତ ଯେଉଁ କିଏ ହେଉନାହିଁ—ରାକ୍ଷସ, ଦାନବ, ଦେବତା କିମ୍ବା ମନୁଷ୍ୟ—
ମନଃପ୍ରଶମନୋଦ୍ଭୂତଂ ତତ୍ ପ୍ରାପ୍ଯ ପରମଂ ସୁଖମ୍ । ଵିକାସିଶମପୁଷ୍ପସ୍ଯ ଵିଵେକୋଚ୍ଚତରୋଃ ଫଲମ୍
ମନ ଶାନ୍ତ ହେଲେ ଯେଉଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସୁଖ ମିଳେ, ସେହି ସୁଖ ପାଇଲେ ବୁଦ୍ଧିର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଫଳ ମିଳେ, ଯେପରି ଶାନ୍ତିର ପୁଷ୍ପ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଫୁଲିଥିବା ବେଳେ ତାହାର ଫଳ ମିଳେ।
ଵ୍ଯଵହାରପରେଣାପି କାର୍ଯଵୃନ୍ଦମ୍ ଅଚିନ୍ଵତା । ଭାନୁନେଵାମ୍ବରସ୍ଥେନ ନୋଜ୍ଝ୍ଯତେ ନ ଚ ଵାଞ୍ଛ୍ଯତେ
ଯେଉଁଠି ଲୋକ ଦୈନିକ କାମକାଜ କରୁଥିବା ସତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ ବହୁତ କାମ ଚାହିଁନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆକାଶରେ ଯେପରି ଅସ୍ଥିର ନୁହେଁ, ତେଣୁ ସେମାନେ କାହାରୁ ବି ତ୍ୟାଗ ନ କରନ୍ତି, ନ କିଛି ଆଶା କରନ୍ତି।
ମନଃ ପ୍ରଶାନ୍ତମ୍ ଅତ୍ଯଚ୍ଛଂ ଵିଶ୍ରାନ୍ତଂ ଗତଵିଭ୍ରମମ୍ । ଅନୀହଂ ଵିଗତାଭୀଷ୍ଟଂ ନାଭିଵାଞ୍ଛତି ନୋଜ୍ଝତି
ଯେଉଁ ମନ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶାନ୍ତ, ସ୍ପଷ୍ଟ, ବିଶ୍ରାନ୍ତ ଏବଂ ଭ୍ରମ ହୀନ, ଯାହାର କୌଣସି ଇଚ୍ଛା ନାହିଁ, ସେ ମନ କିଛି ଚାହେ ନାହିଁ, କିଛି ତ୍ୟାଗ କରେ ନାହିଁ।
ମୋକ୍ଷଦ୍ଵାରେ ଦ୍ଵାରପାଲାନ୍ ଇମାଞ୍ ଶୃଣୁ ଯଥାକ୍ରମମ୍ । ଯେଷାମ୍ ଏକତମାସକ୍ତ୍ଯା ମୋକ୍ଷଦ୍ଵାରେ ପ୍ରଵିଶ୍ଯତେ
ମୋକ୍ଷର ଦ୍ୱାରରେ ଯେଉଁ ଦ୍ୱାରପାଳମାନେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ କ୍ରମକ୍ରମେ ଶୁଣ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଯେଉଁଠି ଏକଙ୍କ ସହିତ ଆସକ୍ତି ହୁଏ, ସେଠାରୁ ମୋକ୍ଷ ଦ୍ୱାରକୁ ପ୍ରବେଶ କରାଯାଏ।
ଦୁଃଖଦୋଷଦଶା ଦୀର୍ଘା ସଂସାରମରୁମଣ୍ଡଲୀ । ଜନ୍ତୋଶ୍ ଶୀତଲତାମ୍ ଏତି ଶୀତଲେନ ଶମାମ୍ବୁନା
ଏହି ଦୀର୍ଘ ଦୁଃଖ ଓ ଦୋଷରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସଂସାରର ମରୁଭୂମି, ଶାନ୍ତିର ଶୀତଳ ଜଳ ଦ୍ୱାରା ଜୀବ ପାଇଁ ଶୀତଳ ଓ ସୁଖଦାୟକ ହୋଇଯାଏ।
ଶମେନାସାଦ୍ଯତେ ଶ୍ରେଯଶ୍ ଶମୋ ହି ପରମଂ ପଦମ୍ । ଶମଶ୍ ଶିଵଂ ଶମଶ୍ ଶାନ୍ତିଶ୍ ଶମୋ ଭ୍ରାନ୍ତିନିଵାରଣମ୍
ଶାନ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମଙ୍ଗଳ ଲାଭ ହୁଏ; କାରଣ ଶାନ୍ତି ହେଉଛି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅବସ୍ଥା—ଶାନ୍ତି ହେଉଛି ମଙ୍ଗଳ, ଶାନ୍ତି ହେଉଛି ସମାଧାନ, ଶାନ୍ତି ଭ୍ରମକୁ ଦୂର କରେ।
ପୁଂସଃ ପ୍ରଶମତୃପ୍ତସ୍ଯ ଶୀତଲାଚ୍ଛତରାତ୍ମନଃ । ଶମତୋଷିତଚିତ୍ତସ୍ଯ ଶତ୍ରୁର୍ ଅପ୍ଯ୍ ଏତି ମିତ୍ରତାମ୍
ଯିଏ ଶାନ୍ତିରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ଯାହାର ମନ ଶୀତଳ ଓ ପବିତ୍ର, ଯିଏ ଶାନ୍ତିରେ ଆନନ୍ଦ ପାଏ—ସେଠାରେ ଶତ୍ରୁ ମଧ୍ୟ ବନ୍ଧୁ ହୋଇଯାଏ।
ଶମଚନ୍ଦ୍ରମସା ଯେଷାମ୍ ଆଶଯସ୍ ସମଲଙ୍କୃତଃ । କ୍ଷୀରାବ୍ଧୀନାମ୍ ଇଵୋଦେତି ତେଷାଂ ପରମଶୁଦ୍ଧତା
ଯେଉଁମାନେ ଶାନ୍ତିର ଚନ୍ଦ୍ରମା ଦ୍ୱାରା ନିଜ ମନକୁ ଶୋଭିତ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଖରେ ଦୁଧର ସାଗରରୁ ଉଠୁଥିବା ପରି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପବିତ୍ରତା ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ।
ହୃତ୍କୁଶେଶଯକୋଶେଷୁ ଯେଷାଂ ଶମକୁଶେଶଯମ୍ । ସତାଂ ଵିକସିତଂ ତେ ହି ଦ୍ଵିହୃତ୍ପଦ୍ମାସ୍ ସମା ହରେଃ
ଯେଉଁମାନଙ୍କର ହୃଦୟ କମଳପରି ଶାନ୍ତିର ମାଧୁରୀରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଖୋଲିଯାଇଛି, ସେମାନେ ସତ୍ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ହରିଙ୍କ ଦୁଇଟି ହୃଦୟକମଳ ପରି ପ୍ରକାଶିତ ହୁଅନ୍ତି।
ଶମଶ୍ରୀଶ୍ ଶୋଭତେ ଯେଷାଂ ମୁଖେନ୍ଦାଵ୍ ଅକଲଙ୍କିତେ । ତେ ଽମୀ କୁଲେନ୍ଦଵୋ ଵନ୍ଦ୍ଯାସ୍ ସୌନ୍ଦର୍ଯଵିଜିତେନ୍ଦଵଃ
ଯେଉଁମାନଙ୍କର ମୁହଁ ନିର୍ମଳ ଓ ଶାନ୍ତିର ଶୋଭାରେ ଆଲୋକିତ, ସେମାନେ ନିଜ ବଂଶର ମହାନ ମଣିଷ ଓ ସମ୍ମାନର୍ହ, ସେମାନେ ସୌନ୍ଦର୍ୟରେ ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି।
ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯୋଦରଵର୍ତିନ୍ଯୋ ନାନନ୍ଦାଯ ତଥା ଶ୍ରିଯଃ । ସାମ୍ରାଜ୍ଯସମ୍ପତ୍ପ୍ରତିମା ଯଥା ଶମଵିଭୂତଯଃ
ତିନି ଲୋକର ହୃଦୟରେ ଯେଉଁ ଶାନ୍ତିର ମହିମା ବସିଛି, ସେଠାରେ ଏହି ମହିମା କେବଳ ଭୋଗର ଲାଗି ନୁହେଁ, ଏହା ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ଧନସମ୍ପଦ ପରି ଅମୂଲ୍ୟ।
ଯାନି ଦୁଃଖାନି ଯାସ୍ ତୃଷ୍ଣା ଦୁସ୍ସହା ଯେ ଦୁରାଧଯଃ । ତତ୍ ସର୍ଵଂ ଶାନ୍ତଚେତସ୍ସୁ ତମୋ ଽର୍କେଷ୍ଵ୍ ଇଵ ନଶ୍ଯତି
ଯେଉଁମାନେ ଶାନ୍ତ ମନ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ଭିତରେ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ, ତୃଷ୍ଣା ଓ ଅସହ୍ୟ କଷ୍ଟ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆଗରେ ଅନ୍ଧକାର ଯେପରି ହରାଯାଏ, ସେପରି ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଏ।