ଇମମ୍ ଆଲୋକମ୍ ଆସାଦ୍ଯ ମୋକ୍ଷୋପାଯମଯଂ ଜନଃ । ଅନ୍ଧତାମ୍ ଏତି ନ ପୁନଃ କଶ୍ଚିନ୍ ମୋହତମସ୍ଯ୍ ଅପି
ମୁକ୍ତିର ଉପାୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏହି ଆଲୋକକୁ ଯେଉଁ ଲୋକ ପାଇଁଥାଏ, ସେ ପୁଣି କେବେ ଅନ୍ଧକାର କିମ୍ବା ମୂଢତାରେ ପଡ଼େନାହିଁ।
ତାଵନ୍ ନଯତି ସଙ୍କୋଚଂ ତୃଷ୍ଣାଶ୍ଯାମା ନରାମ୍ବୁଜମ୍ । ଯାଵଦ୍ ଵିଵେକସୂର୍ଯସ୍ଯ ନୋଦିତା ଵିମଲା ପ୍ରଭା
ଲୋଭର କଳିମାରେ ଢାକା ମାନବଜୀବନର ପଦ୍ମ ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିବେକର ସୂର୍ଯ୍ୟର ଶୁଭ୍ର ଆଲୋକ ଉଦୟ ହୁଏନାହିଁ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସଂକୁଚିତ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଥାଏ।
ସଂସାରଦୁଃଖମୋକ୍ଷାର୍ଥଂ ମାଦୃଶୈସ୍ ସହ ବନ୍ଧୁଭିଃ । ସ୍ଵରୂପମ୍ ଆତ୍ମନୋ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଗୁରୁଶାସ୍ତ୍ରପ୍ରମାଣତଃ
ସଂସାରର ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇବା ପାଇଁ, ମୋ ପରି ସହଯାତ୍ରୀ ବନ୍ଧୁମାନେ ସହିତ, ଗୁରୁ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରର ଉପଦେଶ ଅନୁସାରେ ଆପଣଙ୍କର ନିଜର ସ୍ୱରୂପକୁ ଜାଣିବା ଉଚିତ।
ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତାଶ୍ ଚରନ୍ତୀହ ଯଥା ହରିହରାଦଯଃ । ଯଥା ବ୍ରହ୍ମର୍ଷଯଶ୍ ଚାନ୍ଯେ ତଥା ଵିହର ରାଘଵ
ଏଠାରେ ଯେମିତି ହରି, ହର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମହାପୁରୁଷମାନେ, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମରୁଷିମାନେ ମୁକ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ବିହାର କରନ୍ତି, ରାଘବ, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ସେଇପରି ଜୀବନଯାପନ କର।
ଅନନ୍ତାନୀହ ଦୁଃଖାନି ସୁଖଂ କ୍ଷଣଲଵୋପମମ୍ । ନାତସ୍ ସୁଖେଷୁ ବଧ୍ନୀଯାଦ୍ ଦୃଷ୍ଟିଂ ଦୁଃଖାନୁବନ୍ଧିଷୁ
ଏଠି, ଦୁଃଖ ଅନେକ ଓ ଅନ୍ତହୀନ, କିନ୍ତୁ ସୁଖ କେବଳ କ୍ଷଣମାତ୍ର ପାଇଁ ରହେ; ଏହିଯୋଗୁଁ, ଯେଉଁ ସୁଖ ଦୁଃଖ ସହିତ ଜଡିତ, ସେଉଁଠି ଆମେ ଆଶା ରଖିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଯଦ୍ ଅନନ୍ତମ୍ ଅନାଯାସଂ ତତ୍ ପଦଂ ସାରସିଦ୍ଧଯେ । ସାଧନୀଯଂ ପ୍ରଯତ୍ନେନ ପୁରୁଷେଣ ଵିଜାନତା
ଯେଉଁ ଦଶା ସଦା ରହେ ଓ କୌଣସି ଚେଷ୍ଟା ଛାଡ଼ି ମିଳେ, ସେଇ ଦଶାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବା ପାଇଁ ଜଣେ ବୁଝିପାରୁଥିବା ଲୋକେ ଉତ୍ସାହ ଓ ପ୍ରୟାସରେ ଲାଗି ରହିବା ଉଚିତ।
ତ ଏଵ ପୁରୁଷାର୍ଥସ୍ଯ ଭାଜନଂ ପୁରୁଷୋତ୍ତମାଃ । ଅନୁତ୍ତମପଦାଲମ୍ବି ମନୋ ଯେଷାଂ ଗତଜ୍ଵରମ୍
ଯେଉଁମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ତାଙ୍କର ମନ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଦଶାରେ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ଓ ଦୁଃଖ ରହିତ, ସେମାନେ ମାନବ ଜୀବନର ମୂଲ୍ୟ ଅର୍ଥକୁ ଧାରଣ କରିଥାନ୍ତି।
ସମ୍ଭୋଗାଶନମାତ୍ରେଷୁ ରାଜ୍ଯାଦିଷୁ ସୁଖେଷୁ ଯେ । ସନ୍ତୁଷ୍ଟା ଦୁଷ୍ଟମନସୋ ଵିଦ୍ଧି ତାନ୍ ଅନ୍ଧଡୁଣ୍ଡୁଭାନ୍
ଯେଉଁମାନେ କେବଳ ଖାଇବା, ଭୋଗବିଲାସ କିମ୍ବା ରାଜ୍ୟ ଆଦି ସୁଖରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଓ ମନ ଦୁଷ୍ଟ, ସେମାନେ ଅନ୍ଧ ଓ ଖାଲି ଢୋଳ ଭଳି ଅର୍ଥହୀନ ବୋଲି ଜାଣ।
ଯେ ଶଠେଷୁ ଦୁରନ୍ତେଷୁ ଦୁଷ୍କୃତାରମ୍ଭଶାଲିଷୁ । ଦ୍ଵିଷତ୍ସୁ ମିତ୍ରରୂପେଷୁ ଭକ୍ତା ଵୈ ଭୋଗଭୋଗିଷୁ
ଯେମାନେ ଭୋଗବିଲାସରେ ଲଗ୍ନ, ଚତୁର, ଦୁଷ୍ଟ କାମ କରିବାକୁ ଚାହାଁନ୍ତି, ଓ ବନ୍ଧୁ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ସତ୍ୱେ ମନରେ ଶତ୍ରୁତା ରଖନ୍ତି—
ତେ ଯାନ୍ତି ଦୁର୍ଗମାଦ୍ ଦୁର୍ଗଂ ଦୁଃଖାଦ୍ ଦୁଃଖଂ ଭଯାଦ୍ ଭଯମ୍ । ନରକାନ୍ ନରକଂ ମୂଢା ମୋହମନ୍ଥରବୁଦ୍ଧଯଃ
ଏମିତି ମୂଢ଼ ଲୋକମାନେ, ଯାହାଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି ଅଜ୍ଞାନରେ ଅଳସ, ସେମାନେ ଏକ ଦୁଃଖରୁ ଅନ୍ୟ ଦୁଃଖକୁ, ଏକ ଭୟରୁ ଅନ୍ୟ ଭୟକୁ, ଏକ ନରକରୁ ଅନ୍ୟ ନରକକୁ ଯାଉଛନ୍ତି।
ପରସ୍ପରଵିନାଶୋତ୍କେ ଶ୍ରେଯସ୍ଯୌ ନ କଦାଚନ । ସୁଖଦୁଃଖଦଶେ ରାମ ତଡିତ୍ପ୍ରସରଭଙ୍ଗୁରେ
ହେ ରାମ, ଯେମାନେ ପରସ୍ପର ନାଶକୁ ଆଗ୍ରହ କରନ୍ତି, ସେମାନେ କେବେ ମଧ୍ୟ ନିଜର ଭଲ ପାଆନ୍ତି ନାହିଁ; ସେମାନଙ୍କର ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖର ଅବସ୍ଥା ବିଜୁଳି ଚମକ ପରି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅସ୍ଥିର।
ଯେ ଵିରକ୍ତା ମହାତ୍ମାନସ୍ ସୁଵିଵିକ୍ତା ଭଵାଦୃଶଃ । ପୁରୁଷାନ୍ ଵିଦ୍ଧି ତାନ୍ ଵନ୍ଦ୍ଯାନ୍ ଭୋଗମୋକ୍ଷୈକଭାଗିନଃ
ଯେମାନେ ବିରକ୍ତ, ମହାନ୍ ଆତ୍ମା, ଏବଂ ସ୍ୱଲ୍ପ ଲୋକରେ ରହନ୍ତି, ତୁମ ପରି ହେଉଛନ୍ତି ରାମ, ସେମାନେ ପୂଜ୍ୟ ଜଣା; ସେମାନେ ଏକାକି ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦୁହିଁରେ ଅଂଶୀ।
ଵିଵେକଂ ପରମ୍ ଆଶ୍ରିତ୍ଯ ଵୈରାଗ୍ଯାଭ୍ଯାସଯୋଗତଃ । ସଂସାରସରିତଂ ଘୋରାମ୍ ଇମାମ୍ ଆପଦମ୍ ଉତ୍ତରେତ୍
ଉଚ୍ଚତମ ବିବେକ ଓ ବିରାଗ୍ୟର ଅଭ୍ୟାସକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି, ଏହି ଭୟଙ୍କର ସଂସାର ନଦୀ ଓ ତାହାର ସମସ୍ତ ବିପଦକୁ ଅଟଳ ଭାବେ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବା ଉଚିତ।
ନ ସ୍ଵପ୍ତଵ୍ଯଂ ତୁ ସଂସାରମାଯାସ୍ଵ୍ ଇହ ଵିଜାନତା । ଵିଷମୂର୍ଛନସମ୍ମୋହଦାଯିନୀଷୁ ଵିଵେକିନା
ଏହି ସଂସାର ମାୟାରେ ଯିଏ ଜାଣିଛି, ସେଠାରେ ଅସାବଧାନ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; କାରଣ ଏହା ବିଷ ଭଳି ମୁର୍ଛା ଓ ମୋହ ଦେଇଥାଏ, ତେଣୁ ବିବେକୀ ହୋଇ ରହିବା ଦରକାର।
ସଂସାରମ୍ ଇମମ୍ ଆସାଦ୍ଯ ଯସ୍ ତିଷ୍ଠତ୍ଯ୍ ଅଵହେଲଯା । ଜ୍ଵଲିତସ୍ଯ ଗୃହସ୍ଯୋଚ୍ଚୈଶ୍ ଶେତେ ତାର୍ଣସ୍ଯ ସୋ ଽନ୍ତରେ
ଯିଏ ଏହି ସଂସାରକୁ ଦେଖି ମଧ୍ୟ ଅବହେଳା କରି ରହେ, ସେ ଜଣେ ଜଣେ ଜଳୁଥିବା ଘର ଭିତରେ ଶୋଇଥିବା କିମ୍ବା ବଡ଼ ପାଣିର ଧାରା ମଧ୍ୟରେ ଶୋଇଥିବା ଲୋକ ପରି।
ଯତ୍ ପ୍ରାପ୍ଯ ନ ନିଵର୍ତନ୍ତେ ଯଦ୍ ଆସାଦ୍ଯ ନ ଶୋଚ୍ଯତେ । ତତ୍ ପଦଂ ଶେମୁଷୀଲଭ୍ଯମ୍ ଅସ୍ତ୍ଯ୍ ଏଵାତ୍ର ନ ସଂଶଯଃ
ଏଠାରେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସେଉଁଠି ଏମିତି ଏକ ଦଶା ଅଛି, ଯାହାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଲେ ପୁଣି ଫେରିବା ନାହିଁ, ଏବଂ ଯାଁଠାରେ ପହଞ୍ଚିଲେ କେବେ ଦୁଃଖ ନାହିଁ; ଏହାକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକମାନେ ପାଇପାରନ୍ତି।
ନାସ୍ତି ଚେତ୍ ତଦ୍ ଵିଚାରେଣ ଦୋଷଃ କୋ ଭଵତାଂ ଭଵେତ୍ । ଅସ୍ତି ଚେତ୍ ତତ୍ ସମୁତ୍ତୀର୍ଣା ଭଵିଷ୍ଯଥ ଭଵାର୍ଣଵାତ୍
ଯଦି ତୁମେ ଭଲଭାବେ ଖୋଜିଲେ ଏହା ନାହିଁ, ତେବେ ତୁମର କୌଣସି ଦୋଷ ଅଛି କି? ଯଦି ଏହା ଅଛି, ତେବେ ତୁମେ ଜନ୍ମମୃତ୍ୟୁର ସମୁଦ୍ରକୁ ଅଟଳ ଭାବେ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବ।
ପ୍ରଵୃତ୍ତିଃ ପୁରୁଷସ୍ଯେହ ମୋକ୍ଷୋପାଯଵିଚାରଣେ । ଯଦା ଭଵତ୍ଯ୍ ଆଶୁ ତଦା ମୋକ୍ଷଭାଗୀ ସ ଉଚ୍ଯତେ
ଯେତେବେଳେ ଏଠି ମୁକ୍ତି ପାଇବା ଉପାୟ ନେଇ ଲୋକ ତୁରନ୍ତ ଚିନ୍ତା କରେ, ସେତେବେଳେ ସେ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରିଥିବା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଅନପାଯି ନିରାଶଙ୍କଂ ସ୍ଵାସ୍ଥ୍ଯଂ ଵିଗତଵିଭ୍ରମମ୍ । ନ ଵିନା କେଵଲୀଭାଵଂ ଵିଦ୍ଯତେ ଭୁଵନତ୍ରଯେ
ନିରନ୍ତର, ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ଏବଂ ଭ୍ରମ ରହିତ ଶାନ୍ତି, ଏହି ତିନି ଜଗତରେ କେବଳ ଏକାକୀ ଅବସ୍ଥା ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କୌଣସିଠାରେ ମିଳେ ନାହିଁ।
ତତ୍ପ୍ରାପ୍ତାଵ୍ ଉତ୍ତମପ୍ରାପ୍ତୌ ନ କ୍ଲେଶ ଉପଯୁଜ୍ଯତେ । ନ ମିତ୍ରାଣ୍ଯ୍ ଉପକୁର୍ଵନ୍ତି ନ ଧନାନି ନ ବନ୍ଧଵଃ
ସେଇ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଲାଭ ହେବା ସମୟରେ କୌଣସି କଷ୍ଟର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ; ସେଠାରେ ବନ୍ଧୁ, ଧନ ବା ଆତ୍ମୀୟମାନେ କୌଣସି ସାହାଯ୍ୟ କରିପାରିବେ ନାହିଁ।
ନ ହସ୍ତପାଦଚଲନଂ ନ ଦେଶାନ୍ତରସଙ୍ଗମଃ । କ୍ଲେଶାତିଶଯସାଧ୍ଯୋ ଵା ନ ତୀର୍ଥାଯତନାଶ୍ରଯଃ
ହାତ ପାଉଁ ଚଲାଇବା, ଅନ୍ୟ ଦେଶକୁ ଯିବା, ଅତିରିକ୍ତ କଷ୍ଟ ସହିବା କିମ୍ବା ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନକୁ ଆଶ୍ରୟ କରିବା—ଏଠି କିଛି ଦରକାର ନାହିଁ।
ପୁରୁଷାର୍ଥୈକସାଧ୍ଯେନ ଵାସନୈକାର୍ଥକର୍ମଣା । କେଵଲଂ ତନ୍ ମନୋମାତ୍ରଜଯେନାସାଦ୍ଯତେ ପଦମ୍
ମନକୁ ଜିତିବା ଦ୍ୱାରା, ମାନବ ଜୀବନର ଏକମାତ୍ର ସତ୍ୟ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପାଇଁ କାମ କରିବା ମାଧ୍ୟମରେ, ସେଇ ଦଶାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରାଯାଏ।
ଵିଵେକମାତ୍ରସାଧ୍ଯଂ ତଦ୍ଵିଚାରୈକାନ୍ତନିଶ୍ଚଯମ୍ । ତ୍ଯଜତା ଦୁଃଖଜାଲାନି ନରେଣ ତଦ୍ ଅଵାପ୍ଯତେ
ବିବେକ ଦ୍ୱାରା, ଏକାଗ୍ର ଚିନ୍ତା ଓ ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ ମାଧ୍ୟମରେ, ଯେତେବେଳେ ମଣିଷ ଦୁଃଖର ଜାଳକୁ ଛାଡ଼ିଦିଏ, ସେଠିଏ ସେ ଦଶାକୁ ପାଇଥାଏ।
ସୁଖସେଵ୍ଯାସନସ୍ଥେନ ତଦ୍ ଵିଚାରଯତା ସ୍ଵଯମ୍ । ନ ଶୋଚ୍ଯତେ ପଦଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ନ ଚ ଭୂଯୋ ଽଭିଜାଯତେ
ସୁବିଧାଜନକ ଆସନରେ ବସି, ନିଜେ ଏହି ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କଲେ, ସେ ଦଶାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରାଯାଏ; ଏହାକୁ ପାଇଲେ ଆଉ କେବେ ଶୋକ କରିବାକୁ ପଡ଼େନାହିଁ, ନାହିଁ ଆଉ ଜନ୍ମ ହୁଏ।
ତତ୍ ସମସ୍ତସୁଖାସାରସୀମାନ୍ତଂ ସାଧଵୋ ଵିଦୁଃ । ତଦ୍ ଅନୁତ୍ତମନିଷ୍ଷ୍ଯନ୍ଦଂ ପରମ୍ ଆହୂ ରସାଯନମ୍
ସମସ୍ତ ସୁଖର ସାର ଯେଉଁଠାରେ ସେଷ ହୁଏ, ଜଣେ ମହାନ ମନୁଷ୍ୟ ତାହାକୁ ଭଲଭାବେ ଜାଣନ୍ତି। ସେହି ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଧାରାକୁ ସେମାନେ ପରମ ରସାୟନ ବୋଲି କହନ୍ତି।
କ୍ଷଯିତ୍ଵାତ୍ ସର୍ଵଭାଵାନାଂ ସ୍ଵର୍ଗମାନୁଷ୍ଯଯୋର୍ ଦ୍ଵଯୋଃ । ସୁଖଂ ନାସ୍ତ୍ଯ୍ ଏଵ ସଲିଲଂ ମୃଗତୃଷ୍ଣାସ୍ଵ୍ ଇଵୈତଯୋଃ
ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ମନୁଷ୍ୟ ଦୁଇଁଠିରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ଦଶା ଅସ୍ଥାୟୀ ଥିବାରୁ, ଏହି ଦୁଇଁଠିରେ ସତ୍ୟ ସୁଖ କେବେ ମିଳେନାହିଁ—ଯେପରି ମୃଗମରୀଚିକାରେ ପାଣି ନଥାଏ।
ଅତୋ ମନୋଜଯଶ୍ ଚିନ୍ତ୍ଯଶ୍ ଶମସ୍ ସନ୍ତୋଷସାଧନଃ । ଅନନ୍ତଶମସମ୍ଭୋଗସ୍ ତସ୍ମାଦ୍ ଆନନ୍ଦ ଆପ୍ଯତେ
ଏହି କାରଣରୁ ମନକୁ ଜିତିବା ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରିବା ଉଚିତ, ଯାହା ଶାନ୍ତି ଓ ସନ୍ତୋଷ ଦ୍ୱାରା ଲାଭ ହୁଏ। ଅନନ୍ତ ଶାନ୍ତିର ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରିଲେ ପ୍ରକୃତ ସୁଖ ମିଳେ।
ଜୀଵତା ଗଚ୍ଛତା ଚୈଵ ଭ୍ରମତା ପତତା ତଥା । ରକ୍ଷସା ଦାନଵେନାପି ଦେଵେନ ପୁରୁଷେଣ ଵା
ଜୀବନ୍ତ, ଚଳିତ, ଭ୍ରମଣ କରୁଥିବା କିମ୍ବା ପତିତ ଯେଉଁ କିଏ ହେଉନାହିଁ—ରାକ୍ଷସ, ଦାନବ, ଦେବତା କିମ୍ବା ମନୁଷ୍ୟ—
ମନଃପ୍ରଶମନୋଦ୍ଭୂତଂ ତତ୍ ପ୍ରାପ୍ଯ ପରମଂ ସୁଖମ୍ । ଵିକାସିଶମପୁଷ୍ପସ୍ଯ ଵିଵେକୋଚ୍ଚତରୋଃ ଫଲମ୍
ମନ ଶାନ୍ତ ହେଲେ ଯେଉଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସୁଖ ମିଳେ, ସେହି ସୁଖ ପାଇଲେ ବୁଦ୍ଧିର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଫଳ ମିଳେ, ଯେପରି ଶାନ୍ତିର ପୁଷ୍ପ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଫୁଲିଥିବା ବେଳେ ତାହାର ଫଳ ମିଳେ।
ଵ୍ଯଵହାରପରେଣାପି କାର୍ଯଵୃନ୍ଦମ୍ ଅଚିନ୍ଵତା । ଭାନୁନେଵାମ୍ବରସ୍ଥେନ ନୋଜ୍ଝ୍ଯତେ ନ ଚ ଵାଞ୍ଛ୍ଯତେ
ଯେଉଁଠି ଲୋକ ଦୈନିକ କାମକାଜ କରୁଥିବା ସତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ ବହୁତ କାମ ଚାହିଁନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆକାଶରେ ଯେପରି ଅସ୍ଥିର ନୁହେଁ, ତେଣୁ ସେମାନେ କାହାରୁ ବି ତ୍ୟାଗ ନ କରନ୍ତି, ନ କିଛି ଆଶା କରନ୍ତି।