ଯତ୍ କରୋତି ଯଦ୍ ଆଦତ୍ତେ ଦେହଯନ୍ତ୍ରମ୍ ଇଦଂ ଚଲମ୍ । ଵାତରଜ୍ଜୁଯୁତଂ ରାମ ତଦ୍ ଅହଙ୍କାରଚେଷ୍ଟିତମ୍
ଏହି ଅସ୍ଥିର ଦେହ ଯାହା କରେ କିମ୍ବା ଯାହା ନେଇଥାଏ, ହେ ରାମ, ବାୟୁର ଡୋରିରେ ଚଳିତ ହୋଇ, ସେସବୁ ଅହଂକାରର କାର୍ଯ୍ୟ।
ଵୃକ୍ଷୋନ୍ନତୌ ଯଥା ହେତୁର୍ ଅକର୍ତ୍ର୍ ଅପି କିଲାମ୍ବରମ୍ । ଆତ୍ମସଂସ୍ଥସ୍ ତଥେହାତ୍ମା ଚିତ୍ତଚେଷ୍ଟାସୁ କାରଣମ୍
ଯେପରି ଆକାଶ କିଛି କରିନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଗଛ ଉପରକୁ ବଢ଼ିବାର କାରଣ ହୁଏ, ସେପରି ଆତ୍ମା ନିଜରେ ବସିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମନର କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକର କାରଣ ହୁଏ।
ଆତ୍ମସନ୍ନିଧିମାତ୍ରେଣ କୁଡ୍ଯରୂପମ୍ ଇଵାମଲମ୍ । ଦୀପସନ୍ନିଧିମାତ୍ରେଣ ସ୍ଫୁରତ୍ଯ୍ ଆତ୍ତଵପୁର୍ ମନଃ
ମନ ଏକ ଦେଵାଳିର ଭଳି ନିର୍ମଳ ରହେ, ଯେପରି ଆତ୍ମାର ସାନିଧ୍ୟ ମାତ୍ରରେ ଏହା ପବିତ୍ର ହୁଏ; ଯେପରି ଦୀପର ସାନିଧ୍ୟରେ ଦେଵାଳି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ, ସେପରି ଆତ୍ମା ଥିଲେ ମନ ଆଲୋକିତ ହୁଏ।
ଅତିଵିଶ୍ଲିଷ୍ଟଯୋ ରାମ ନିତ୍ଯମ୍ ଏଵାତ୍ମଚିତ୍ତଯୋଃ । ଦ୍ଯାଵାପୃଥିଵ୍ଯୋର୍ ଇଵ କସ୍ ସମ୍ବନ୍ଧଃ ପ୍ରକଟାନ୍ଧଯୋଃ
ହେ ରାମ, ଆତ୍ମା ଓ ମନ ସଦା ଅତ୍ୟନ୍ତ ନିକଟ ଭାବେ ଜଡିତ; ଯେମିତି ଆକାଶ ଓ ପୃଥିବୀ ମଧ୍ୟରେ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ସମ୍ପର୍କ, ଏହି ସଂଯୋଗକୁ ଯେଉଁମାନେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖିପାରନ୍ତିନାହିଁ, ସେମାନେ ଏହାକୁ ବୁଝିପାରନ୍ତିନାହିଁ।
ଚଲନସ୍ପନ୍ଦନେହାଭିର୍ ଆତ୍ମଶକ୍ତିଭିର୍ ଆଵୃତମ୍ । ଚିତ୍ତମ୍ ଆତ୍ମେତି ମୌର୍ଖ୍ଯେଣ ଦୃଶ୍ଯତେ ରଘୁନନ୍ଦନ
ହେ ରଘୁନନ୍ଦନ, ଆତ୍ମାର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ଚଳନ, କମ୍ପନ ଓ ଆକାଂକ୍ଷା ଦ୍ୱାରା ମନ ଢାକାଯାଇଥାଏ; ମୂର୍ଖତାବଶତଃ ଏହି ମନକୁ ଆତ୍ମା ବୋଲି ଭାବାଯାଏ।
ଆତ୍ମା ପ୍ରକାଶରୂପୋ ହି ନିତ୍ଯସ୍ ସର୍ଵଗତୋ ଵିଭୁଃ । ଚିତ୍ତଂ ଶଠମ୍ ଅହଙ୍କାରଂ ଵିଦ୍ଧି ହାର୍ଦଂ ବୃହତ୍ତମଃ
ଆତ୍ମା ହେଉଛି ଆଲୋକର ସ୍ୱରୂପ, ସଦା ଅବିନାଶୀ, ସମସ୍ତଠାରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ଓ ବିଶାଳ; ମନକୁ ତୁମେ ଚତୁର, ଅହଂକାରୀ ଓ ହୃଦୟର ସବୁଠାରୁ ଗଭୀର ଅନ୍ଧକାର ବୋଲି ଜାଣ।
ଆତ୍ମାସି ରଘୁସର୍ଵସ୍ଵ ଜଡା ନାସି ମନୋଦୃଷତ୍ । ଦୂରୀକୁରୁ ମନୋମୋହଂ କିମ୍ ଏତେନାସି ସଙ୍ଗତଃ
ହେ ରାମ, ତୁମେ ନିଜେ ଆତ୍ମା, ସମସ୍ତଙ୍କର ମୂଳ ସାର। ତୁମେ ଜଡ଼ ନୁହଁ, ମନର ଭ୍ରମ ଦୃଷ୍ଟି ମଧ୍ୟ ନୁହଁ। ଏହି ମନର ମୋହକୁ ଦୂର କର, ଏଥିରେ କାହିଁକି ଆସକ୍ତ ହେଉଛ?
ପିଶାଚୋ ହି ମନୋନାମା ଶୂନ୍ଯେ ଦେହଗୃହେ ସ୍ଥିତଃ । ଭାଯଯତ୍ଯ୍ ଏଷ ଦୁଷ୍ଟାତ୍ମା ମୈନମ୍ ଉତ୍ତମ ସଂସ୍ପୃଶ
ମନ ନାମକ ଏକ ପିଶାଚ, ଶୂନ୍ୟ ଦେହ ଘରେ ବସିଥାଏ। ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ଆତ୍ମା ଭ୍ରମ ଦେଖାଏ—ହେ ଉତ୍ତମ, ଏହାକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନି।
ଭଯପ୍ରଦମ୍ ଅକଲ୍ଯାଣଂ ଧୈର୍ଯସର୍ଵସ୍ଵହାରିଣମ୍ । ମନଃପିଶାଚମ୍ ଉତ୍ସାର୍ଯ ଯୋ ଽସି ସ ତ୍ଵଂ ସ୍ଥିରୋ ଭଵ
ଭୟ ଦେଉଥିବା, ଅଶୁଭ ଆଣୁଥିବା ଏବଂ ସମସ୍ତ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ନଷ୍ଟ କରୁଥିବା ମନ ପିଶାଚକୁ ଦୂର କର। ଯେଉଁଠାରେ ତୁମେ ଅଛ, ସେଠାରେ ଦୃଢ଼ ହେଉ।
ଚିତ୍ତଯକ୍ଷଦୃଢାକ୍ରାନ୍ତଂ ନ ଶାସ୍ତ୍ରାଣି ନ ବନ୍ଧଵଃ । ଶକ୍ନୁଵନ୍ତି ପରିତ୍ରାତୁଂ ଗୁରଵୋ ନ ଚ ମାନଵମ୍
ମନ ଯକ୍ଷ ଦ୍ୱାରା ଭଲଭାବେ ଧରାଯାଇଲେ, ଶାସ୍ତ୍ର, ବନ୍ଧୁ ବା ଗୁରୁ କେହି ମଧ୍ୟ ଏକ ମଣିଷକୁ ବଞ୍ଚାଇପାରିବେ ନାହିଁ।
ସଂଶାନ୍ତଚିତ୍ତଵେତାଲଂ ଗୁରୁଶାସ୍ତ୍ରାର୍ଥବନ୍ଧଵଃ । ଶକ୍ନୁଵନ୍ତି ସମୁଦ୍ଧର୍ତୁଂ ସ୍ଵଲ୍ପପଙ୍କାନ୍ ମୃଗଂ ଯଥା
ଯେଉଁମାନଙ୍କର ମନ ଶାନ୍ତ ଓ ଗୁରୁଙ୍କ ଶିକ୍ଷାର ଅର୍ଥ ସହିତ ଘନିଷ୍ଠ, ସେମାନେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଛୋଟ ଦୁଃଖରୁ ବାହାର କରିପାରନ୍ତି, ଯେପରି ଜଣେ ମଣିଷ ଏକ ହରିଣକୁ କିଛି କିଚି ମାଟିରୁ ଉଠାଇଦିଏ।
ଅସ୍ମିଞ୍ ଜଗଚ୍ଛୂନ୍ଯପୁରେ ସର୍ଵମ୍ ଏଵ ପ୍ରଦୂଷିତମ୍ । ଦେହଗେହଂ ପ୍ରମତ୍ତେନ ଚିତ୍ତଯକ୍ଷେଣ ଵଲ୍ଗତା
ଏହି ଶୂନ୍ୟତାର ସହରରେ ସମସ୍ତ ଜଗତ ଦୁଷିତ ହୋଇଯାଇଛି; ଦେହ ନାମକ ଘରକୁ ଅସାବଧାନ ମନର ଭୂତ ଦେଖାଦେଖି ଦୌଡ଼ିବାରେ ଭରିଦେଇଛି।
ଚିତ୍ତଵେତାଲଵଲିତସମସ୍ତଗୃହଷଣ୍ଡକା । ଇଯଂ ଜଗଦରଣ୍ଯାନୀ ଶୂନ୍ଯା କସ୍ଯ ନ ଭୀତଯେ
ମନର ଭୂତ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଘର ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଇଛି; ଏହି ଶୂନ୍ୟ ଜଗତର ଅରଣ୍ୟରେ କିଏ ଭୟଭିତ ହେବେ ନାହିଁ?
ଜଗନ୍ନଗର୍ଯାମ୍ ଅସ୍ଯାଂ ତୁ ଶାନ୍ତଚିତ୍ତପିଶାଚକମ୍ । ଦେହଗେହଂ କତିପଯୈସ୍ ସେଵ୍ଯତେ ସଦ୍ଭିର୍ ଏଵ ଚ
ତଥାପି ଏହି ଜଗତର ସହରରେ କେବଳ କିଛି ମାନ୍ୟବ୍ୟକ୍ତି, ଯାହାଙ୍କର ମନ ଶାନ୍ତ ଓ ଭୂତମୁକ୍ତ, ସେମାନେ ଦେହ ଘରରେ ନିଜେ ରହନ୍ତି।
ଇହ ସଂଶ୍ରୀଯତେ ଯା ଯା ଦିକ୍ ସୈଵ ରଘୁନନ୍ଦନ । ପ୍ରମତ୍ତମୋହଵେତାଲୈଃ ପୂର୍ଣା ଦେହଶ୍ମଶାନକୈଃ
ହେ ରଘୁନନ୍ଦନ, ଏଠାରେ ତୁମେ ଯେଉଁ ଦିଗକୁ ଦେଖ, ସେଠା ଅସାବଧାନ ମୂଢତାର ଭୂତମାନେ ଏବଂ ଦେହର ଶ୍ମଶାନମାନେ ସହିତ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଛି।
ଅସ୍ଯାଂ ଜଗଦରଣ୍ଯାନ୍ଯାଂ ମୁହୂର୍ତଂ ମୁଗ୍ଧବାଲଵତ୍ । ସ୍ଵଯମ୍ ଆଲମ୍ବ୍ଯ ଧୈର୍ଯାଂଶମ୍ ଆତ୍ମନାତ୍ମାନମ୍ ଉଦ୍ଧର
ଏହି ଜଗତର ଶୂନ୍ୟ ଅରଣ୍ୟରେ, କିଛି ଖ୍ଷଣ ପାଇଁ ମୂଢ ଶିଶୁ ପରି ହେବା ସହିତ, ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ଦୃଢତା ଧରି, ନିଜେ ନିଜକୁ ଉଠାଇନିଅ।
ଜଗଜ୍ଜରଦରଣ୍ଯେ ଽସ୍ମିଂଶ୍ ଚରଦ୍ଭୂତମୃଗଵ୍ରଜେ । ଧୃତିଂ ତୃଣରସୈ ରାମ ମା ଗଚ୍ଛ ମୃଗପୋତଵତ୍
ଏହି ଜଗତର ପୁରୁଣା ଅରଣ୍ୟରେ, ଯେଉଁଠାରେ ବନ୍ୟପଶୁମାନେ ଘୁରୁଛନ୍ତି, ହେ ରାମ, ତୁମେ ଘାସର ତରକାରେ ମୃଗଶାବକ ପରି ଦୃଢତା ଛାଡ଼ି ଦିଅନାହିଁ।
ଅସ୍ମିନ୍ ମହୀତଲାରଣ୍ଯେ ଚରନ୍ନୃମୃଗପୋତକେ । ତ୍ଵମ୍ ଅଜ୍ଞାନଗଜଂ ଭଙ୍କ୍ତ୍ଵା ସୈଂହୀଂ ଵୃତ୍ତିମ୍ ଉପାଶ୍ରଯ
ଏହି ପୃଥିବୀର ଅରଣ୍ୟରେ ମନୁଷ୍ୟ ମୃଗଶାବକ ପରି ଘୁରୁଥିବା ବେଳେ, ଅଜ୍ଞାନର ହାତୀକୁ ଭାଙ୍ଗି, ସିଂହ ପରି ଚରିତ୍ର ଅଂଗୀକାର କର।
ଅନ୍ଯେ ନରମୃଗା ମୁଗ୍ଧା ଜମ୍ବୁଦ୍ଵୀପେ ସ୍ଵଜଙ୍ଗଲେ । ଵିହରନ୍ତି ଯଥା ରାମ ତଥା ମା ଵିହରାନଘ
ହେ ରାମ, ଯେପରି ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପର ଜଙ୍ଗଲରେ ଅନ୍ୟ ନିର୍ମଳ ମନୁଷ୍ୟ ଓ ପଶୁମାନେ ନିଜେ ନିଜେ ଖୁସିରେ ଘୁରିବା ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟଥା ଅବ୍ୟର୍ଥ ଭାବେ ଘୁରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ହେ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ।
ଅତ୍ଯଲ୍ପକାଲଂ ଶିଶିରେ କର୍ଦମାଲେପଦାଯିନି । ନ ମଙ୍କ୍ତଵ୍ଯଂ ଵଧୂରୂପେ ମହିଷେଣେଵ ପଲ୍ଵଲେ
ଶୀତକାଳରେ କିମ୍ବା କାଦାରେ ଲେପା ହୋଇଥିବା ସ୍ଥାନରେ, ଯେପରି ଏକ ମହିଷୀ ଦେଖିବାକୁ ସୁନ୍ଦର ଲାଗିଲେ ମଧ୍ୟ ଦଳା ଜଳରେ ରହିବାକୁ ଚାହେଁ ନାହିଁ, ସେପରି କେବେ ମଧ୍ୟ ଅତି କମ୍ ସମୟ ପାଇଁ ଏମିତି ସ୍ଥାନରେ ରହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଭୋଗାଭୋଗା ବହିଷ୍କାର୍ଯା ଆର୍ଯସ୍ଯାନୁସରେତ୍ ପଦମ୍ । ପ୍ରଵିଚାର୍ଯ ମହାର୍ଯୈସ୍ ସ୍ଵମ୍ ଏକମ୍ ଆତ୍ମାନମ୍ ଆଶ୍ରଯେତ୍
ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖକୁ ଛାଡିଦେବା ଉଚିତ୍; ଉତ୍ତମ ଲୋକ ଯେମିତି ଚାଲନ୍ତି, ତାଙ୍କର ପଥ ଅନୁସରଣ କରିବା ଉଚିତ୍। ବଡ଼ ଜଣେ ଜଣେ ବିଚାର କରି, ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ଏକମାତ୍ର ଆଶ୍ରୟ କରିବା ଉଚିତ୍।
ଅପଵିତ୍ରସ୍ଯ ତୁଚ୍ଛସ୍ଯ ଦୁର୍ଭଗସ୍ଯ ଦୁରାକୃତେଃ । ଦେହସ୍ଯାର୍ଥେ ନ ମଙ୍କ୍ତଵ୍ଯଂ ଚିନ୍ତାଚୁଣ୍ଟୀଷୁ ଚାରୁଣା
ଏହି ଅପବିତ୍ର, ତୁଚ୍ଛ, ଅଭାଗା ଓ ବିକୃତ ଦେହ ପାଇଁ ଆକର୍ଷଣୀୟ ଚିନ୍ତାରେ ମନ ଲଗାଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଅନ୍ଯେନ ରଚିତୋ ଦେହୋ ଯକ୍ଷେଣାନ୍ଯେନ ସଂଶ୍ରିତଃ । ଦୁଃଖମ୍ ଅନ୍ଯସ୍ଯ ଭୋକ୍ତାନ୍ଯଶ୍ ଚିତ୍ରେଯଂ ମୌର୍ଖ୍ଯଚକ୍ରିକା
ଏହି ଶରୀରକୁ ଗୋଟିଏ ପ୍ରାଣୀ ତିଆରି କରେ, ଅନ୍ୟ ଜଣେ ତାହାକୁ ବାସ କରେ, ତାହାର ଦୁଃଖକୁ ଆଉ ଜଣେ ଅନୁଭବ କରେ; ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ମୂର୍ଖତାର ଚକ୍ର ଦେଖିଲେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଲାଗେ।
ଯଥୈକରୂପା ଘନତା ଦୃଷଦୋ ଽପ୍ଯ୍ ଆତ୍ମନସ୍ ତଥା । ସତ୍ତାମାତ୍ରୈକସାମାନ୍ଯାଦ୍ ଇତରସ୍ଯାତ୍ଯସମ୍ଭଵାତ୍
ଯେପରି ଥିବା ପଥରର ଘନତା ଏକ ଧରଣର, ସେପରି ଆତ୍ମାର ମଧ୍ୟ ଏକ ନିଜସ୍ୱ ସ୍ୱଭାବ ଅଛି; କେବଳ ଅସ୍ତିତ୍ୱର ସାଧାରଣତା ଥିବାରୁ, ଏହା ଛାଡ଼ି ଆଉ କିଛି ହେବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
ଯଥୋପଲସ୍ଯ ଘନତା ମନସ୍ତା ହି ତଥାତ୍ମନଃ । ସତ୍ତାମାତ୍ରାଦ୍ ଅଭିନ୍ନା ସ୍ଵାଦ୍ ଅଭାଵାଦ୍ ଅନ୍ଯସଂଵିଦଃ
ଯେପରି ପଥରର ଘନତା ତାହାର ନିଜର, ସେପରି ମନର ସ୍ୱଭାବ ମଧ୍ୟ ଆତ୍ମାର; କେବଳ ଅସ୍ତିତ୍ୱରେ ଏହା ଅଭିନ୍ନ, ନିଜର ଅଛି, ଆଉ କିଛି ଜ୍ଞାନ ନାହିଁ।
ଯଥୋପଲସ୍ଯ ଘନତା ତଥାସ୍ଯ ପରମାତ୍ମନଃ । ରୂପୈକରୂପା ସଂଵିତ୍ତିସ୍ ସତ୍ତାସାମାନ୍ଯରୂପତଃ
ଯେପରି ପଥରର ଘନତା ତାହାର ନିଜର, ସେପରି ପରମାତ୍ମାଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଏକ ଧରଣର; ଚେତନା ଏକମାତ୍ର ରୂପରେ ଅଛି, କେବଳ ଅସ୍ତିତ୍ୱର ସାଧାରଣ ରୂପରେ।
ପୃଥକ୍ ସମ୍ଭଵତୀହାଙ୍ଗ ନ ଜାଡ୍ଯଂ ନ ଚ ଚେତନମ୍ । ମିଥ୍ଯାସଙ୍କଲ୍ପରଚିତେ ଏତେ ହି ଶିଶୁଯକ୍ଷଵତ୍
ଏଠାରେ, ପ୍ରିୟ, ଯେଉଁଠି ଅଲଗା ଅଲଗା ଭାବରେ ଦେଖାଯାଉଛି, ସେଠାରେ ନ କୌଣସି ଜଡତା ଅଛି, ନ କୌଣସି ଚେତନା ଅଛି; ଏସବୁ ଭ୍ରମର ଉତ୍ପାଦ, ଯେପରି ଛୁଆଁମାନେ ଭୂତ-ପିଶାଚ ଦେଖିଥାନ୍ତି, ସେପରି।
ଯଥେକ୍ଷୁରସମାତ୍ରସ୍ଯ ତ୍ଵ୍ ଏକସ୍ଯୈଵ ପୃଥଙ୍ମଯୀ । ଅଯଂ ଗୁଡ ଇଦଂ ଖଣ୍ଡମ୍ ଇତି ମାଯା ମୁଧୋଦିତା
ଯେପରି ଏକ ଖଣ୍ଡ ଉପରେ ଅଛି କେବଳ ଇଖୁର ରସ, ତଥାପି ମନର ଭ୍ରମରେ 'ଏହା ଗୁଡ଼', 'ଏହା ଚିନି' ବୋଲି ଭିନ୍ନତା ଦେଖାଯାଏ, ସେହିପରି ଏହି ମାୟା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ପରମାତ୍ମନ ଏକସ୍ଯ ସତ୍ତାସାମାନ୍ଯରୂପତଃ । ମୁଧୈଵାଭ୍ଯୁଦିତୈଵେଯଂ ଜାଡ୍ଯାଜାଡ୍ଯମତିସ୍ ତଥା
ଏକମାତ୍ର ପରମାତ୍ମାଙ୍କର ଅସ୍ତିତ୍ୱର ସାଧାରଣ ସ୍ୱରୂପରୁ, ଜଡତା କିମ୍ବା ଅଜଡତାର ଭାବ ମାତ୍ର ଭ୍ରମରେ ଉପଜେ; ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି ଉପଜିଥିଲା, ସେହିପରି।
କ୍ଷୀଯତେ ପ୍ରେକ୍ଷିତୈଵୈଷା ପ୍ରେକ୍ଷାମାତ୍ରୈକନାଶିନୀ । ଶୁକ୍ତିରୁପ୍ଯମତିପ୍ରଖ୍ଯା ନ ସତୀ ନାସତୀ ତତଃ
ଏହା କେବଳ ଦେଖିଲେ ଦେଖାଯାଏ, ଦେଖିବା ମାତ୍ରରେ ଶେଷ ହୋଇଯାଏ; ଯେପରି ଶଙ୍ଖରେ ରୂପା ଦେଖାଯାଏ, ତେଣୁ ଏହା ସତ୍ୟ ନୁହେଁ, ମିଥ୍ୟା ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।