ଅହଙ୍କାରୋପହତଯା ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ଯା କ୍ରିଯତେ କ୍ରିଯା । ଵିଷଵଲ୍ଲ୍ଯା ଇଵ ଫଲଂ ତସ୍ଯାସ୍ ସ୍ଯାନ୍ ମରଣାତ୍ମକମ୍
ଯେ କୌଣସି କାମ କରାଯାଏ ଏହି ଭାବରେ ଯେ, ବୁଦ୍ଧିଟି ଅହଂକାରରେ ଆବୃତ, ସେ କାମର ଫଳ ହୁଏ ବିଷାକ୍ତ ଲତାର ଫଳ ପରି, ଯାହା ମୃତ୍ୟୁ ଦେଇଥାଏ।
ଵିଵେକଧୈର୍ଯହୀନେନ ସ୍ଵାହଙ୍କାରମହାଶଵମ୍ । ମୂର୍ଖେଣାଲମ୍ବିତଂ ଯେନ ନଷ୍ଟମ୍ ଏଵାଶୁ ଵିଦ୍ଧି ତମ୍
ଯେ ମୂର୍ଖ ଜଣେ ବିବେକ ଓ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ବିନା ନିଜ ଅହଂକାରର ମହା ମୃତଦେହକୁ ଧରି ରହିଥାଏ, ସେଠାରେ ଯାହାକୁ ଧରିଥାଏ, ତାହା ଶୀଘ୍ର ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ—ଏହି କଥା ଜାଣ।
ଅହଙ୍କାରପିଶାଚେନ ଵରାକା ଯେ ଵଶୀକୃତାଃ । ତ ଏତେ ନରକାଗ୍ନୀନାଂ ରାଘଵେନ୍ଧନତାଂ ଗତାଃ
ଯେ ସମସ୍ତେ ଅହଂକାରର ପିଶାଚ ଦ୍ୱାରା ବଶୀଭୂତ, ହେ ରାଘବ, ସେମାନେ ନରକର ଅଗ୍ନି ପାଇଁ ଜଳାଣି ହୋଇଯାନ୍ତି।
ଅହଙ୍କାରୋରଗୋ ଯସ୍ଯ ପରିସ୍ଫୁରତି କୋଟରେ । ସ ଦେହପାଦପୋ ଧୀରୈର୍ ଅଚିରେଣ ନିପାତ୍ଯତେ
ଯାହାଙ୍କ ଶରୀର ଗୁହାରେ ଅହଂକାରର ସାପ ଡ଼ହଳିଉଠେ, ସେ ଦେହର ଗଛକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଲୋକେ ଶୀଘ୍ର ଭାଙ୍ଗିଦେଇଥାନ୍ତି।
ଅହଙ୍କାରପିଶାଚୋ ଽସ୍ମିନ୍ ଦେହେ ତିଷ୍ଠତୁ ଯାତୁ ଵା । ତ୍ଵମ୍ ଏନମ୍ ଆଲୋକଯ ମା ମନସା ମହତାଂ ଵର
ଏହି ଦେହରେ ଅହଂକାରର ଭୂତ ରହୁ କିମ୍ବା ଚାଲିଯାଉ, ତୁମେ ଏହାକୁ କେବଳ ଦେଖ, ମନରେ ଏହାକୁ ଗଭୀର ଭାବେ ଧରିନ ନାହିଁ, ମହାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସ୍ରେଷ୍ଠ।
ଅଵଧୂତୋ ହ୍ଯ୍ ଅଵଜ୍ଞାତଶ୍ ଚେତସୈଵ ତିରସ୍କୃତଃ । ଅହଙ୍କାରପିଶାଚସ୍ ତେ ନେହ କିଞ୍ଚିତ୍ କରିଷ୍ଯତି
ଯେତେବେଳେ ମନ ଏହି ଅହଂକାରର ଭୂତକୁ ଅବହେଳା କରି, ଅପମାନ ଦେଇ, ଅନ୍ଦେଖା କରିଦିଏ, ସେତେବେଳେ ଏହି ଭୂତ ତୁମକୁ କିଛି କରିପାରିବ ନାହିଁ।
ଦେହାଲଯେ ସ୍ଫୁରତ୍ଯ୍ ଅସ୍ମିନ୍ ରାମ ଚିତ୍ତପିଶାଚକେ । ଅସ୍ଯାନନ୍ତଵିଲାସସ୍ଯ କିମ୍ ଇଵାଗତମ୍ ଆତ୍ମନଃ
ହେ ରାମ, ଏହି ଦେହ ଘରେ ମନର ଭୂତ ଚଞ୍ଚଳ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ଅନେକ ରୂପରେ ବ୍ୟାପିଥିବା ଆତ୍ମା ପାଖରେ କଣସି କଷ୍ଟ ଆସିପାରିବ କି?
ଚିତ୍ତଯକ୍ଷାଭିଭୂତାନାଂ ଯାଃ ପୁଂସାଂ ଵିତତାପଦଃ । ଶକ୍ଯନ୍ତେ ପରିସଙ୍ଖ୍ଯାତୁଂ ନ ତା ଵର୍ଷଶତୈର୍ ଅପି
ଯେଉଁମାନେ ମନର ଭୂତମାନେ ଦ୍ୱାରା ବଶୀଭୂତ, ସେମାନଙ୍କ ଦୁଃଖ ଏତେ ବ୍ୟାପକ ଯେ, ଶତବର୍ଷ ଲାଗିଲେ ମଧ୍ୟ ଗଣନା କରିହେବ ନାହିଁ।
ହତୋ ମୃତୋ ଽସ୍ମି ଦଗ୍ଧୋ ଽସ୍ମୀତ୍ଯ୍ ଏତା ଦୁର୍ଭଗଵୃତ୍ତଯଃ । ଅହଙ୍କାରପିଶାଚସ୍ଯ ଶକ୍ତଯୋ ଽନ୍ଯସ୍ଯ ନାନଘ
ମୁଁ ମରିଗଲି, ମୁଁ ଧ୍ୱଂସ ହୋଇଗଲି, ମୁଁ ପୁଡ଼ିଗଲି—ଏଭଳି ଦୁଃଖଦ ଅବସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକ ମାନେ ମାତ୍ର ଅହଂକାର ଭୂତର ଶକ୍ତି, ଓ ନିର୍ମଳ, ଅନ୍ୟ କାହାରି ନୁହେଁ।
ସର୍ଵଗୋ ଽପି ଯଥାକାଶସ୍ ସମ୍ବଦ୍ଧୋ ନେହ କେନଚିତ୍ । ସର୍ଵଗୋ ଽପି ତଥୈଵାତ୍ମା ନାହଙ୍କାରେଣ ସଙ୍ଗତଃ
ଯେପରି ଆକାଶ ସବୁଠାରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ କିଛି ଦ୍ୱାରା ବାନ୍ଧାଯାଏ ନାହିଁ, ସେପରି ଆତ୍ମା ମଧ୍ୟ ସବୁଠାରେ ବ୍ୟାପିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅହଂକାର ସହିତ ମିଶିଯାଏ ନାହିଁ।
ଯତ୍ କରୋତି ଯଦ୍ ଆଦତ୍ତେ ଦେହଯନ୍ତ୍ରମ୍ ଇଦଂ ଚଲମ୍ । ଵାତରଜ୍ଜୁଯୁତଂ ରାମ ତଦ୍ ଅହଙ୍କାରଚେଷ୍ଟିତମ୍
ଏହି ଅସ୍ଥିର ଦେହ ଯାହା କରେ କିମ୍ବା ଯାହା ନେଇଥାଏ, ହେ ରାମ, ବାୟୁର ଡୋରିରେ ଚଳିତ ହୋଇ, ସେସବୁ ଅହଂକାରର କାର୍ଯ୍ୟ।
ଵୃକ୍ଷୋନ୍ନତୌ ଯଥା ହେତୁର୍ ଅକର୍ତ୍ର୍ ଅପି କିଲାମ୍ବରମ୍ । ଆତ୍ମସଂସ୍ଥସ୍ ତଥେହାତ୍ମା ଚିତ୍ତଚେଷ୍ଟାସୁ କାରଣମ୍
ଯେପରି ଆକାଶ କିଛି କରିନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଗଛ ଉପରକୁ ବଢ଼ିବାର କାରଣ ହୁଏ, ସେପରି ଆତ୍ମା ନିଜରେ ବସିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମନର କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକର କାରଣ ହୁଏ।
ଆତ୍ମସନ୍ନିଧିମାତ୍ରେଣ କୁଡ୍ଯରୂପମ୍ ଇଵାମଲମ୍ । ଦୀପସନ୍ନିଧିମାତ୍ରେଣ ସ୍ଫୁରତ୍ଯ୍ ଆତ୍ତଵପୁର୍ ମନଃ
ମନ ଏକ ଦେଵାଳିର ଭଳି ନିର୍ମଳ ରହେ, ଯେପରି ଆତ୍ମାର ସାନିଧ୍ୟ ମାତ୍ରରେ ଏହା ପବିତ୍ର ହୁଏ; ଯେପରି ଦୀପର ସାନିଧ୍ୟରେ ଦେଵାଳି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ, ସେପରି ଆତ୍ମା ଥିଲେ ମନ ଆଲୋକିତ ହୁଏ।
ଅତିଵିଶ୍ଲିଷ୍ଟଯୋ ରାମ ନିତ୍ଯମ୍ ଏଵାତ୍ମଚିତ୍ତଯୋଃ । ଦ୍ଯାଵାପୃଥିଵ୍ଯୋର୍ ଇଵ କସ୍ ସମ୍ବନ୍ଧଃ ପ୍ରକଟାନ୍ଧଯୋଃ
ହେ ରାମ, ଆତ୍ମା ଓ ମନ ସଦା ଅତ୍ୟନ୍ତ ନିକଟ ଭାବେ ଜଡିତ; ଯେମିତି ଆକାଶ ଓ ପୃଥିବୀ ମଧ୍ୟରେ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ସମ୍ପର୍କ, ଏହି ସଂଯୋଗକୁ ଯେଉଁମାନେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖିପାରନ୍ତିନାହିଁ, ସେମାନେ ଏହାକୁ ବୁଝିପାରନ୍ତିନାହିଁ।
ଚଲନସ୍ପନ୍ଦନେହାଭିର୍ ଆତ୍ମଶକ୍ତିଭିର୍ ଆଵୃତମ୍ । ଚିତ୍ତମ୍ ଆତ୍ମେତି ମୌର୍ଖ୍ଯେଣ ଦୃଶ୍ଯତେ ରଘୁନନ୍ଦନ
ହେ ରଘୁନନ୍ଦନ, ଆତ୍ମାର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ଚଳନ, କମ୍ପନ ଓ ଆକାଂକ୍ଷା ଦ୍ୱାରା ମନ ଢାକାଯାଇଥାଏ; ମୂର୍ଖତାବଶତଃ ଏହି ମନକୁ ଆତ୍ମା ବୋଲି ଭାବାଯାଏ।
ଆତ୍ମା ପ୍ରକାଶରୂପୋ ହି ନିତ୍ଯସ୍ ସର୍ଵଗତୋ ଵିଭୁଃ । ଚିତ୍ତଂ ଶଠମ୍ ଅହଙ୍କାରଂ ଵିଦ୍ଧି ହାର୍ଦଂ ବୃହତ୍ତମଃ
ଆତ୍ମା ହେଉଛି ଆଲୋକର ସ୍ୱରୂପ, ସଦା ଅବିନାଶୀ, ସମସ୍ତଠାରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ଓ ବିଶାଳ; ମନକୁ ତୁମେ ଚତୁର, ଅହଂକାରୀ ଓ ହୃଦୟର ସବୁଠାରୁ ଗଭୀର ଅନ୍ଧକାର ବୋଲି ଜାଣ।
ଆତ୍ମାସି ରଘୁସର୍ଵସ୍ଵ ଜଡା ନାସି ମନୋଦୃଷତ୍ । ଦୂରୀକୁରୁ ମନୋମୋହଂ କିମ୍ ଏତେନାସି ସଙ୍ଗତଃ
ହେ ରାମ, ତୁମେ ନିଜେ ଆତ୍ମା, ସମସ୍ତଙ୍କର ମୂଳ ସାର। ତୁମେ ଜଡ଼ ନୁହଁ, ମନର ଭ୍ରମ ଦୃଷ୍ଟି ମଧ୍ୟ ନୁହଁ। ଏହି ମନର ମୋହକୁ ଦୂର କର, ଏଥିରେ କାହିଁକି ଆସକ୍ତ ହେଉଛ?
ପିଶାଚୋ ହି ମନୋନାମା ଶୂନ୍ଯେ ଦେହଗୃହେ ସ୍ଥିତଃ । ଭାଯଯତ୍ଯ୍ ଏଷ ଦୁଷ୍ଟାତ୍ମା ମୈନମ୍ ଉତ୍ତମ ସଂସ୍ପୃଶ
ମନ ନାମକ ଏକ ପିଶାଚ, ଶୂନ୍ୟ ଦେହ ଘରେ ବସିଥାଏ। ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ଆତ୍ମା ଭ୍ରମ ଦେଖାଏ—ହେ ଉତ୍ତମ, ଏହାକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନି।
ଭଯପ୍ରଦମ୍ ଅକଲ୍ଯାଣଂ ଧୈର୍ଯସର୍ଵସ୍ଵହାରିଣମ୍ । ମନଃପିଶାଚମ୍ ଉତ୍ସାର୍ଯ ଯୋ ଽସି ସ ତ୍ଵଂ ସ୍ଥିରୋ ଭଵ
ଭୟ ଦେଉଥିବା, ଅଶୁଭ ଆଣୁଥିବା ଏବଂ ସମସ୍ତ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ନଷ୍ଟ କରୁଥିବା ମନ ପିଶାଚକୁ ଦୂର କର। ଯେଉଁଠାରେ ତୁମେ ଅଛ, ସେଠାରେ ଦୃଢ଼ ହେଉ।
ଚିତ୍ତଯକ୍ଷଦୃଢାକ୍ରାନ୍ତଂ ନ ଶାସ୍ତ୍ରାଣି ନ ବନ୍ଧଵଃ । ଶକ୍ନୁଵନ୍ତି ପରିତ୍ରାତୁଂ ଗୁରଵୋ ନ ଚ ମାନଵମ୍
ମନ ଯକ୍ଷ ଦ୍ୱାରା ଭଲଭାବେ ଧରାଯାଇଲେ, ଶାସ୍ତ୍ର, ବନ୍ଧୁ ବା ଗୁରୁ କେହି ମଧ୍ୟ ଏକ ମଣିଷକୁ ବଞ୍ଚାଇପାରିବେ ନାହିଁ।
ସଂଶାନ୍ତଚିତ୍ତଵେତାଲଂ ଗୁରୁଶାସ୍ତ୍ରାର୍ଥବନ୍ଧଵଃ । ଶକ୍ନୁଵନ୍ତି ସମୁଦ୍ଧର୍ତୁଂ ସ୍ଵଲ୍ପପଙ୍କାନ୍ ମୃଗଂ ଯଥା
ଯେଉଁମାନଙ୍କର ମନ ଶାନ୍ତ ଓ ଗୁରୁଙ୍କ ଶିକ୍ଷାର ଅର୍ଥ ସହିତ ଘନିଷ୍ଠ, ସେମାନେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଛୋଟ ଦୁଃଖରୁ ବାହାର କରିପାରନ୍ତି, ଯେପରି ଜଣେ ମଣିଷ ଏକ ହରିଣକୁ କିଛି କିଚି ମାଟିରୁ ଉଠାଇଦିଏ।
ଅସ୍ମିଞ୍ ଜଗଚ୍ଛୂନ୍ଯପୁରେ ସର୍ଵମ୍ ଏଵ ପ୍ରଦୂଷିତମ୍ । ଦେହଗେହଂ ପ୍ରମତ୍ତେନ ଚିତ୍ତଯକ୍ଷେଣ ଵଲ୍ଗତା
ଏହି ଶୂନ୍ୟତାର ସହରରେ ସମସ୍ତ ଜଗତ ଦୁଷିତ ହୋଇଯାଇଛି; ଦେହ ନାମକ ଘରକୁ ଅସାବଧାନ ମନର ଭୂତ ଦେଖାଦେଖି ଦୌଡ଼ିବାରେ ଭରିଦେଇଛି।
ଚିତ୍ତଵେତାଲଵଲିତସମସ୍ତଗୃହଷଣ୍ଡକା । ଇଯଂ ଜଗଦରଣ୍ଯାନୀ ଶୂନ୍ଯା କସ୍ଯ ନ ଭୀତଯେ
ମନର ଭୂତ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଘର ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଇଛି; ଏହି ଶୂନ୍ୟ ଜଗତର ଅରଣ୍ୟରେ କିଏ ଭୟଭିତ ହେବେ ନାହିଁ?
ଜଗନ୍ନଗର୍ଯାମ୍ ଅସ୍ଯାଂ ତୁ ଶାନ୍ତଚିତ୍ତପିଶାଚକମ୍ । ଦେହଗେହଂ କତିପଯୈସ୍ ସେଵ୍ଯତେ ସଦ୍ଭିର୍ ଏଵ ଚ
ତଥାପି ଏହି ଜଗତର ସହରରେ କେବଳ କିଛି ମାନ୍ୟବ୍ୟକ୍ତି, ଯାହାଙ୍କର ମନ ଶାନ୍ତ ଓ ଭୂତମୁକ୍ତ, ସେମାନେ ଦେହ ଘରରେ ନିଜେ ରହନ୍ତି।
ଇହ ସଂଶ୍ରୀଯତେ ଯା ଯା ଦିକ୍ ସୈଵ ରଘୁନନ୍ଦନ । ପ୍ରମତ୍ତମୋହଵେତାଲୈଃ ପୂର୍ଣା ଦେହଶ୍ମଶାନକୈଃ
ହେ ରଘୁନନ୍ଦନ, ଏଠାରେ ତୁମେ ଯେଉଁ ଦିଗକୁ ଦେଖ, ସେଠା ଅସାବଧାନ ମୂଢତାର ଭୂତମାନେ ଏବଂ ଦେହର ଶ୍ମଶାନମାନେ ସହିତ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଛି।
ଅସ୍ଯାଂ ଜଗଦରଣ୍ଯାନ୍ଯାଂ ମୁହୂର୍ତଂ ମୁଗ୍ଧବାଲଵତ୍ । ସ୍ଵଯମ୍ ଆଲମ୍ବ୍ଯ ଧୈର୍ଯାଂଶମ୍ ଆତ୍ମନାତ୍ମାନମ୍ ଉଦ୍ଧର
ଏହି ଜଗତର ଶୂନ୍ୟ ଅରଣ୍ୟରେ, କିଛି ଖ୍ଷଣ ପାଇଁ ମୂଢ ଶିଶୁ ପରି ହେବା ସହିତ, ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ଦୃଢତା ଧରି, ନିଜେ ନିଜକୁ ଉଠାଇନିଅ।
ଜଗଜ୍ଜରଦରଣ୍ଯେ ଽସ୍ମିଂଶ୍ ଚରଦ୍ଭୂତମୃଗଵ୍ରଜେ । ଧୃତିଂ ତୃଣରସୈ ରାମ ମା ଗଚ୍ଛ ମୃଗପୋତଵତ୍
ଏହି ଜଗତର ପୁରୁଣା ଅରଣ୍ୟରେ, ଯେଉଁଠାରେ ବନ୍ୟପଶୁମାନେ ଘୁରୁଛନ୍ତି, ହେ ରାମ, ତୁମେ ଘାସର ତରକାରେ ମୃଗଶାବକ ପରି ଦୃଢତା ଛାଡ଼ି ଦିଅନାହିଁ।
ଅସ୍ମିନ୍ ମହୀତଲାରଣ୍ଯେ ଚରନ୍ନୃମୃଗପୋତକେ । ତ୍ଵମ୍ ଅଜ୍ଞାନଗଜଂ ଭଙ୍କ୍ତ୍ଵା ସୈଂହୀଂ ଵୃତ୍ତିମ୍ ଉପାଶ୍ରଯ
ଏହି ପୃଥିବୀର ଅରଣ୍ୟରେ ମନୁଷ୍ୟ ମୃଗଶାବକ ପରି ଘୁରୁଥିବା ବେଳେ, ଅଜ୍ଞାନର ହାତୀକୁ ଭାଙ୍ଗି, ସିଂହ ପରି ଚରିତ୍ର ଅଂଗୀକାର କର।
ଅନ୍ଯେ ନରମୃଗା ମୁଗ୍ଧା ଜମ୍ବୁଦ୍ଵୀପେ ସ୍ଵଜଙ୍ଗଲେ । ଵିହରନ୍ତି ଯଥା ରାମ ତଥା ମା ଵିହରାନଘ
ହେ ରାମ, ଯେପରି ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପର ଜଙ୍ଗଲରେ ଅନ୍ୟ ନିର୍ମଳ ମନୁଷ୍ୟ ଓ ପଶୁମାନେ ନିଜେ ନିଜେ ଖୁସିରେ ଘୁରିବା ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟଥା ଅବ୍ୟର୍ଥ ଭାବେ ଘୁରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ହେ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ।
ଅତ୍ଯଲ୍ପକାଲଂ ଶିଶିରେ କର୍ଦମାଲେପଦାଯିନି । ନ ମଙ୍କ୍ତଵ୍ଯଂ ଵଧୂରୂପେ ମହିଷେଣେଵ ପଲ୍ଵଲେ
ଶୀତକାଳରେ କିମ୍ବା କାଦାରେ ଲେପା ହୋଇଥିବା ସ୍ଥାନରେ, ଯେପରି ଏକ ମହିଷୀ ଦେଖିବାକୁ ସୁନ୍ଦର ଲାଗିଲେ ମଧ୍ୟ ଦଳା ଜଳରେ ରହିବାକୁ ଚାହେଁ ନାହିଁ, ସେପରି କେବେ ମଧ୍ୟ ଅତି କମ୍ ସମୟ ପାଇଁ ଏମିତି ସ୍ଥାନରେ ରହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।