ଦୈଵୈକପରତାଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ବାଲବୋଧୋପକଲ୍ପିତାମ୍ । ନିଜଂ ପ୍ରଯତ୍ନମ୍ ଆଶ୍ରିତ୍ଯ ଚିତ୍ତମ୍ ଆଦୌ ନିରୋଧଯେତ୍
ଭାଗ୍ୟ ଉପରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭରସା ରଖିବା, ଯାହା ଶିଶୁମନର ଧାରଣା, ସେଠାରୁ ହାତ ହଟାଇ, ନିଜ ଚେଷ୍ଟାକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି, ପ୍ରଥମେ ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ।
ଆ ଵିରିଞ୍ଚାତ୍ ପ୍ରଵୃତ୍ତେନ ଭ୍ରମେଣାଜ୍ଞାନରୂପିଣା । ଅସଦ୍ ଏଵ ସଦାଭାସମ୍ ଇଦମ୍ ଆଲକ୍ଷ୍ଯତେ ଽନଘ
ହେ ପାପରହିତ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସମୟରୁ ଚାଲିଆସୁଥିବା ଅଜ୍ଞାନ ଭ୍ରମ ଦ୍ୱାରା, ଏହି ଅସତ୍ୟ ସଦା ସତ୍ୟ ପରି ଦେଖାଯାଏ।
ଅଜ୍ଞାନଭ୍ରମଵିସ୍ତାରମିଥ୍ଯୈକାକୃତଯୋ ଽନଘ । ଇମେ ଦେହା ଭ୍ରମନ୍ତୀହ ସର୍ଵ ଏଵାସଦୁତ୍ଥିତାଃ
ହେ ପାପରହିତ, ଏହି ଦେହଗୁଡ଼ିକ ଅଜ୍ଞାନ ଓ ଭ୍ରମର ବିସ୍ତାର ମାତ୍ର, ସବୁଠି ଏମିତି ଭ୍ରମଣ କରୁଛନ୍ତି, ସମସ୍ତେ ଅସତ୍ୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ।
ସଙ୍କଲ୍ପପୁରୁଷସ୍ଯେଵ ଦେହସ୍ଯାର୍ଥେ କଦାଚନ । ସୁଖଦୁଃଖଵିକାରିତ୍ଵଂ ନ କାର୍ଯଂ ରାମ ଧୀମତା
ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ରାମ, କଳ୍ପନାର ମନୁଷ୍ୟ ପାଇଁ ଦେହ ସମ୍ପର୍କରେ କେବେ ମଧ୍ୟ ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖରେ ଆସକ୍ତି ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଦୁଃଖମ୍ଲାନମୁଖକ୍ଲେଦୀ ପ୍ରସନ୍ନାତ୍ କ୍ଲେଦଵର୍ଜିତାତ୍ । ଅପି ଚିତ୍ରନରାଦ୍ ଦେହନରସ୍ ତୁଚ୍ଛତରସ୍ ସ୍ମୃତଃ
ଦୁଃଖରେ ମୁହଁ ମଲିନ ହେଲେ ସେଥିରେ ଅର୍ଦ୍ରତା ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଖୁସି ଥିବା ମୁହଁ ସେଠାରୁ ସଦା ମୁକ୍ତ। ଏଭଳି, ଅନେକ ପ୍ରକାର ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦେହ ମାଂସରେ ଗଠିତ ଥିବା ଦେହକୁ ସବୁଠାରୁ ଅମୂଲ୍ୟ ଭାବେ ଗଣାଯାଏ।
ଆଧିଵ୍ଯାଧିପରିମ୍ଲାନେ ସ୍ଵଯଂ କ୍ଲେଦିନି ନାଶିନି । ନ ତଥା ସ୍ଥିରତା ଦେହେ ଚିତ୍ରପୁଂସି ଯଥା କିଲ
ଦୁଃଖ, ରୋଗ ଓ ଝରାପଣରେ ପଡ଼ିଲେ ଦେହ ନିଜେ ଅର୍ଦ୍ର ଓ ନଶ୍ୱର ହୋଇଯାଏ; ଏହାରେ ଦୀର୍ଘସ୍ଥାୟୀତ୍ୱ ନଥାଏ, ଯେପରି ଅଦ୍ଭୁତ ପୁରୁଷଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥାଏ।
ଵିନାଶିତୋ ହି ଚିତ୍ରସ୍ଥୋ ଦେହୋ ନଶ୍ଯତି ନାନ୍ଯଥା । ଅଵଶ୍ଯନାଶୋ ନାଶାତ୍ମା ସ୍ଵଯଂ ଦେହୋ ଵିନଶ୍ଯତି
କଳ୍ପନାରେ ଥିବା ଦେହ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ନଶ୍ୱର, ଏହା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଭାବରେ ନଷ୍ଟ ହୁଏନାହିଁ। ଦେହ ନିଜ ସ୍ୱଭାବରୁ ନଶ୍ୱର, ଏହା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଅନ୍ତରେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ।
ପାଲିତସ୍ ସୁସ୍ଥିରାଂ ଶୋଭାମ୍ ଆଦତ୍ତେ ଚିତ୍ରମାନଵଃ । ଦେହସ୍ ତୁ ପାଲିତୋ ଽପ୍ଯ୍ ଉଚ୍ଚୈର୍ ନଶ୍ଯତ୍ଯ୍ ଏଵ ନ ଵର୍ଧତେ
ଯିଏ କଳ୍ପନାରେ ରହି ନିଜକୁ ସୁସ୍ଥିର ରଖେ, ସେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶୋଭା ପାଏ; କିନ୍ତୁ ଦେହକୁ ଯେତେ ଦୟାଳୁ ଭାବେ ରକ୍ଷା କରାଯାଏ, ଏହା ଅବଶ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହୁଏ, ବଢ଼ି ନଥାଏ।
ତେନ ଶ୍ରେଷ୍ଠଶ୍ ଚିତ୍ରଦେହୋ ନାଯଂ ସଙ୍କଲ୍ପଦେହକଃ । ଯେ ଗୁଣାଶ୍ ଚିତ୍ରଦେହେ ହି ନ ତେ ସଙ୍କଲ୍ପଦେହକେ
ସେହିପାଇଁ, କଳ୍ପନାର ଶରୀର ଅଧିକ ଉତ୍ତମ, କେବଳ ଚିନ୍ତାରେ ତିଆରି ଏହି ଶରୀର ନୁହେଁ; କାରଣ, କଳ୍ପନାର ଶରୀରରେ ଯେଉଁ ଗୁଣ ଅଛି, ସେଗୁଡ଼ିକ ଚିନ୍ତାର ଶରୀରରେ ନାହିଁ।
ଚିତ୍ରଦେହାଦ୍ ଅପି ଜଡାଦ୍ ଯୋ ଽଯଂ ତୁଚ୍ଛତରଃ କିଲ । ତସ୍ମିନ୍ ମାଂସମଯେ ଦେହେ କେଵାସ୍ଥା ଭଵତୋ ଽନଘ
କଳ୍ପନାର ଜଡ଼ ଶରୀରଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଏହି ମାଂସର ଶରୀର ଅଧିକ ତୁଚ୍ଛ; ଏହି ମାଂସ ଶରୀର ଉପରେ କଣ ଭରସା ରଖିବେ, ହେ ନିର୍ମଳ?
ଦୀର୍ଘସଙ୍କଲ୍ପଦେହୋ ଽଯମ୍ ଅସ୍ମିନ୍ କ୍ଵାସ୍ଥା ମହାମତେ । ସ୍ଵଲ୍ପସଙ୍କଲ୍ପଜାଦ୍ ଦେହାଦ୍ ଅପି ତୁଚ୍ଛତରୋ ହ୍ଯ୍ ଅଯମ୍
ଦୀର୍ଘ ଚିନ୍ତାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଏହି ଶରୀର ଉପରେ କେଉଁଠି ଭରସା ରହିପାରିବ, ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ? କାରଣ, ଏହା ଅଳ୍ପ ଚିନ୍ତାରୁ ତିଆରି ଶରୀରଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ତୁଚ୍ଛ।
ସ୍ଵଲ୍ପସଙ୍କଲ୍ପଜୋ ଦୀର୍ଘୈସ୍ ସୁଖଦୁଃଖୈର୍ ନ ଗୃହ୍ଯତେ । ଦୀର୍ଘସଙ୍କଲ୍ପଜଶ୍ ଚାଯଂ ଦୀର୍ଘଦୁଃଖେନ ଦୁଃଖିତଃ
ଅଳ୍ପ ଚିନ୍ତାରୁ ତିଆରି ଶରୀର ଦୀର୍ଘ ସୁଖ ଦୁଃଖକୁ ଅନୁଭବ କରେନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଦୀର୍ଘ ଚିନ୍ତାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଏହି ଶରୀର ଦୀର୍ଘ ଦୁଃଖରେ ପୀଡ଼ିତ ହୁଏ।
ଦେହୋ ହି ସଙ୍କଲ୍ପମଯୋ ନାଯମ୍ ଅସ୍ତି ନ ନାସ୍ତି ଚ । କିଂ ଵ୍ଯର୍ଥମ୍ ଏତଦର୍ଥଂ ହି ମୂଢୋ ଽଯଂ କ୍ଲେଶଭାଗ୍ ଜନଃ
ଏହି ଦେହଟି ମାନସିକ କଳ୍ପନାର ଫଳ; ଏହା ସତ୍ୟରେ ନାହିଁ, ଏବଂ ନାହିଁ କହିଲେ ମଧ୍ୟ ଠିକ୍ ନୁହେଁ। ତେଣୁ, ଏହା ପାଇଁ ଏହି ମୂଢ଼ ଲୋକ କାହିଁକି ଅନାବଶ୍ୟକ ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଛି?
ଯଥା ଚିତ୍ରମଯେ ପୁଂସି କ୍ଷତେ କ୍ଷୀଣେ ନ ଵଃ କ୍ଷତିଃ । ଯଥା ସଙ୍କଲ୍ପପୁରୁଷେ କ୍ଷତେ କ୍ଷୀଣେ ନ ଵଃ କ୍ଷତିଃ
ଯେପରି, ଚିତ୍ରରେ ଅଙ୍କିତ ଜଣେ ଲୋକଙ୍କୁ ଚୋଟ୍ ଲାଗିଲେ କିମ୍ବା କିଛି ହାରାଇଲେ ଆମେ କିଛି ଅନୁଭବୁ ନକରୁ, ସେପରି ମନରେ ତିଆରି ଲୋକଙ୍କୁ ଚୋଟ୍ ଲାଗିଲେ କିମ୍ବା କିଛି ହାରାଇଲେ ମଧ୍ୟ ଆମେ କିଛି ଅନୁଭବୁ ନକରୁ।
ଯଥା ମନୋରାଜ୍ଯମଯେ କ୍ଷତେ କ୍ଷୀଣେ ନ ଵଃ କ୍ଷତିଃ । ଯଥା ଦ୍ଵିତୀଯେ ଶଶିନି କ୍ଷତେ କ୍ଷୀଣେ ନ ଵଃ କ୍ଷତିଃ
ଯେପରି, କଳ୍ପନାର ରାଜ୍ୟରେ କିଛି ହେଲେ ଆମେ କିଛି ଅନୁଭବୁ ନକରୁ, ଏବଂ ଦ୍ୱିତୀୟ ଚନ୍ଦ୍ରରେ କିଛି ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଆମେ କିଛି ଅନୁଭବୁ ନକରୁ।
ଯଥା ସ୍ଵପ୍ନସମାରମ୍ଭେ କ୍ଷତେ କ୍ଷୀଣେ ନ ଵଃ କ୍ଷତିଃ । ଯଥା ଘନାତପଜଲେ କ୍ଷତେ କ୍ଷୀଣେ ନ ଵଃ କ୍ଷତିଃ
ଯେପରି, ସ୍ୱପ୍ନର ଆରମ୍ଭରେ କିଛି ହେଲେ ଆମେ କିଛି ଅନୁଭବୁ ନକରୁ, ଏବଂ ମେଘ ଓ ଧୂପରେ ତିଆରି ଜଳରେ କିଛି ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଆମେ କିଛି ଅନୁଭବୁ ନକରୁ।
ସଙ୍କଲ୍ପମାତ୍ରକଲିତେ ପ୍ରକୃତ୍ଯୈଵ ଵିନାଶିନି । ତଥା ଶରୀରଯନ୍ତ୍ରେ ଽସ୍ମିନ୍ କ୍ଷତେ କ୍ଷୀଣେ ନ ଵଃ କ୍ଷତିଃ
ଏହି ଦେହ ଯେଉଁଠି କେବଳ ଚିନ୍ତାର ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ ଏବଂ ସ୍ୱଭାବତଃ ନଶ୍ୱର, ଏହା ଯଦି ଆଘାତ ପାଏ କିମ୍ବା ନଷ୍ଟ ହୁଏ, ତେବେ ତୁମେ କେବେ ଆସଲେ କ୍ଷତି ପାଉନାହାଁ।
ଦୀର୍ଘସ୍ଵପ୍ନମଯେ ହ୍ଯ୍ ଅସ୍ମିଂଶ୍ ଚିରସଙ୍କଲ୍ପକଲ୍ପିତେ । ଭୂଷିତେ ଦୂଷିତେ ଦେହେ ନ ହି କିଞ୍ଚିଚ୍ ଚିତଃ କ୍ଷତମ୍
ଏହି ଦେହ ଦୀର୍ଘ ସ୍ୱପ୍ନ ଭଳି ଏବଂ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଚିନ୍ତାରେ ତିଆରି, ଏହା ଶୁଭ କିମ୍ବା ଅଶୁଭ ଯେପରି ହେଉ, ଚେତନା କେବେ ମଧ୍ୟ କ୍ଷତି ପାଏନାହିଁ।
ନ ଚିଦ୍ ଅସ୍ତମ୍ ଉପାଯାତି ନାତ୍ମା ଚଲତି ରାଘଵ । ନ ବ୍ରହ୍ମ ଵିକୃତିଂ ଯାତି କିଂ ଵୋ ଦେହକ୍ଷଯେ କ୍ଷତମ୍
ଚେତନା କେବେ ଅସ୍ତମିତ ହୁଏନାହିଁ, ଆତ୍ମା କେବେ ଡୋଳେନାହିଁ, ଓ ରାଘବ; ବ୍ରହ୍ମ କେବେ ବଦଳାଏନାହିଁ—ତେବେ ଦେହ ନଷ୍ଟ ହେଲେ ତୁମର କଣ କ୍ଷତି ହୁଏ?
ଭ୍ରମଚ୍ଚକ୍ରୋପରିସ୍ଥୋ ହି ତ୍ଯକ୍ତଚକ୍ରୋ ଽପି ଚକ୍ରଵତ୍ । ଯଥା ପଶ୍ଯତି ଦିକ୍ଚକ୍ରଂ ଭ୍ରମଦ୍ ଅତ୍ଯନ୍ତମୋହିତଃ
ଯେପରି ଜଣେ ଚକ୍ର ଉପରେ ବସିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି, ଚକ୍ର ଛାଡ଼ିଲେ ମଧ୍ୟ ଭାରି ମୋହରେ ଦିଗଗୁଡ଼ିକୁ ଘୂରୁଛି ବୋଲି ଦେଖେ, ସେପରି।
ଅକସ୍ମାଦ୍ ଏଵ ରୂଢେନ ମିଥ୍ଯାଜ୍ଞାନେନ ଵଲ୍ଗତା । ଅଭ୍ଯସ୍ତେନ ତଥୈଵେଦଂ ଦୃଶ୍ଯତେ ଦେହଚକ୍ରକମ୍
ଏହି ଶରୀର ଚକ୍ରଟି, ଅଚାନକ ଭାବେ ଭୁଲ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଯାହା ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଅଭ୍ୟାସ ହୋଇଛି ଏବଂ ମନରେ ଗଢ଼ିଯାଇଛି, ତାହାର ଫଳରେ ଦେଖାଯାଉଛି।
ଭ୍ରମିତଂ ଚ ଭ୍ରମଦ୍ରୂପଂ ପତଦ୍ରୂପଂ ଚ ପାତିତମ୍ । ହତଂ ଚ ହନ୍ଯମାନଂ ଚ ଵପୁର୍ ଦୁର୍ଵାସନାଵଶାତ୍
ଖରାପ ଆଦତର ଜୋରରେ ଏହି ଶରୀରକୁ ଘୂରୁଥିବା, ଚଳିଥିବା, ପଡ଼ୁଥିବା, ଆଘାତ ପାଉଥିବା ଏବଂ ନଷ୍ଟ ହେଉଥିବା ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ।
ଅଜ୍ଞାନଜଂ ଭ୍ରମଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ସତ୍ଯାଂ ଦୃଷ୍ଟିମ୍ ଅଵେକ୍ଷ୍ଯ ଚ । ଧୀରତାମ୍ ଅଲମ୍ ଆଲମ୍ବ୍ଯ ଘନଂ ଭ୍ରମମ୍ ଇଦଂ ତ୍ଯଜେତ୍
ଅଜ୍ଞାନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଭ୍ରମକୁ ଛାଡ଼ି, ସତ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖି, ଦୃଢ଼ ସାହସ ଧରି, ଏହି ଗାଢ଼ ଭ୍ରମକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ।
ସଙ୍କଲ୍ପେନ କୃତୋ ଦେହୋ ମିଥ୍ଯାଜ୍ଞାନେନ ସନ୍ ନ ସନ୍ । ଅସତ୍ଯେନ କୃତଂ ଯତ୍ ସ୍ଯାନ୍ ନ ତତ୍ ସତ୍ଯଂ କଦାଚନ
କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ହୋଇଥିବା ଏହି ଶରୀର, ଭୁଲ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରଖିଛି, ଏହା ସତ୍ୟ ନୁହେଁ, ଅସତ୍ୟ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ଯାହା କି ଅସତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି, ସେଥିରେ କେବେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟତା ନାହିଁ।
ଅସଦଭ୍ଯୁତ୍ଥିତୋ ଦେହୋ ରଜ୍ଜ୍ଵାମ୍ ଇଵ ଭୁଜଙ୍ଗମଃ । ଅସତ୍ଯାମ୍ ଏଵ ଚେମାଂ ଚ କରୋତି ଚ ଜଗତ୍କ୍ରିଯାମ୍
ଅସତ୍ୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଏହି ଦେହ, ରସିରେ ସାପ ଦେଖିବା ପରି, ଏହି ଅସତ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ସମସ୍ତ ଜଗତର କାର୍ଯ୍ୟ କରେ।
ଜଡେନ ରାମ କ୍ରିଯତେ ଯତ୍ ତନ୍ ନ କୃତମ୍ ଉଚ୍ଯତେ । କୁର୍ଵନ୍ନ୍ ଅପି ତତୋ ଦେହୋ ନ କର୍ତା କ୍ଵଚିଦ୍ ଏଵ ହି
ହେ ରାମ, ଜଡ ଦେହ ଯାହା କରେ, ତାହା ସତ୍ୟରେ କିଛି କରାଯାଇନାହିଁ; କାମ କରୁଥିବା ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ଦେହ କେବେ ମୂଳ କର୍ତ୍ତା ନୁହେଁ।
ନିରୀହୋ ହି ଜଡୋ ଦେହୋ ନାତ୍ମନୋ ଽସ୍ତ୍ଯ୍ ଅଭିଵାଞ୍ଛିତମ୍ । କର୍ତା ନ କଶ୍ଚିଦ୍ ଏଵାତୋ ଦ୍ରଷ୍ଟା କେଵଲମ୍ ଅସ୍ଯ୍ ଅଜଃ
ଏହି ଜଡ ଦେହର କୌଣସି ଇଚ୍ଛା ନାହିଁ, ସେ ନିଜେ କିଛି କରିପାରେନାହିଁ; ତେଣୁ କେହି କର୍ତ୍ତା ନୁହେଁ, କେବଳ ଜନ୍ମହୀନ ସାକ୍ଷୀ ଅଛନ୍ତି।
ଯଥା ଦୀପୋ ନିଵାତସ୍ଥସ୍ ସ୍ଵାତ୍ମନ୍ଯ୍ ଏଵ ହି ତିଷ୍ଠତି । ସାକ୍ଷିଵତ୍ ସର୍ଵଭାଵେଷୁ ତଥା ତିଷ୍ଠ ଜଗତ୍ସ୍ଥିତୌ
ଯେପରି ଏକ ଦୀପ ବାତାସ ନଥିବା ସ୍ଥାନରେ ନିଜ ଆଲୋକରେ ଅବିଚଳ ରହେ, ସେପରି ତୁମେ ସାକ୍ଷୀ ଭାବେ ସମସ୍ତ ଭାବରେ ଏହି ଜଗତରେ ଅବିଚଳ ରୁହ।
ଯଥା ଦିଵସକାର୍ଯାଣି ଭାସ୍କରସ୍ ସ୍ଵସ୍ଥ ଏଵ ସନ୍ । କରୋତ୍ଯ୍ ଏଵମ୍ ଇମାଂ ରାମ କୁରୁ ପାର୍ଥିଵସଂସ୍ଥିତିମ୍
ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ନିଜ ସ୍ଥିତିରେ ରହି ଦିନର କାମକୁ କରେ, ସେପରି ରାମ, ତୁମେ ଏହି ପୃଥିବୀରେ ରାଜଧର୍ମକୁ ନିଷ୍ଠାରେ ପାଳନ କର।
ଅସ୍ମିନ୍ ହ୍ଯ୍ ଅସନ୍ମଯେ ଦେହଗେହେ ଶୂନ୍ଯେ ସମୁତ୍ଥିତେ । ସତ୍ତାମ୍ ଉପଗତେ ମିଥ୍ଯା ବାଲକଲ୍ପିତଯକ୍ଷଵତ୍
ଏହି ଦେହ ଯେଉଁଠି ସତ୍ୟରେ କିଛି ନାହିଁ, ଶୂନ୍ୟ ଏବଂ ଅସାର, ତାହାରେ ଯେତେବେଳେ ଭାସ୍କର ଅସତ୍ୟ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଦେଖାଯାଏ, ସେଠାରେ ଏହା ଏକ ଶିଶୁ ଭାବିଥିବା ଭୂତ ପରି ଅସତ୍ୟ।