ଶାନ୍ତସଞ୍ଚାରସଙ୍କ୍ରାନ୍ତନିଶ୍ଚଲାସ୍ଯେଷୁ ପକ୍ଷିଷୁ । ସ୍ଵପତ୍ସ୍ଵ୍ ଅନ୍ତଃପୁରାଣାଂ ଚ ପଞ୍ଜରେଷ୍ଵ୍ ଆଲଯେଷୁ ଚ
ପକ୍ଷୀମାନେ ଶାନ୍ତ ହୋଇ, ତାଙ୍କର ଚଳାପ ଏବଂ ମୁହଁ ନିଷ୍ପ୍ରଭ ହୋଇ, ଅନ୍ତଃପୁର, ପଞ୍ଜିରା ଏବଂ ନିଜ ଘଉଁରେ ଶୁଇଥିଲେ।
ଵିଚାରଯତ୍ସୁ ତତ୍ତ୍ଵାର୍ଥଂ ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ପ୍ରାପ୍ତଵିକାସଯା । ସୁତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞେଷୁ ସଭ୍ଯେଷୁ ସହଜାନନ୍ଦଶାଲିଷୁ
ସଭାରେ ଯେଉଁ ଜଣେ ତତ୍ତ୍ୱ ଜ୍ଞାନ ଉପରେ ଚିନ୍ତା କରି, ତାଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି ଫୁଲିଉଠିଛି, ସେମାନେ ସ୍ଵଭାବିକ ଆନନ୍ଦରେ ବସିଥିଲେ।
ପରୋପଶମଶାଲିନ୍ଯା ତଯା ସଦ୍ଵାକ୍ଯମାଲଯା । ଵିନଯାଵନତିସ୍ଥେଷୁ କ୍ରୀଡାମର୍କଟକେଷ୍ଵ୍ ଅପି
ସାନ୍ତିର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଓ ଉତ୍ତମ ଭାଷାର ପ୍ରଭାବରେ, ଖେଳୁଥିବା ବାନରମାନେ ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତ ହୋଇ, ନମ୍ରତାରେ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ବସିଥିଲେ।
ରାଘଵସ୍ଯାତ୍ମଵିଶ୍ରାନ୍ତିସ୍ଥିତ୍ଯର୍ଥଂ ଵଚନୌଘତଃ । ଵିରରାମ ମୁନିର୍ ଵାରି ସସେତ୍ଵ୍ ଆତ୍ମରଯାଦ୍ ଇଵ
ରାଘବଙ୍କର ଆତ୍ମବିଶ୍ରାମ ନିମିତ୍ତରେ, ମୁନିଙ୍କର କଥାର ଧାରା ଏକ ଡାମ୍ ଦ୍ୱାରା ଅଟକିଥିବା ନଦୀ ପରି ଅପେକ୍ଷା କରିବାରେ ବନ୍ଦ ହେଲା।
ଅଥ ଯାତେ ମୁହୂର୍ତାର୍ଧେ ରାଘଵେ ପ୍ରତିବୋଧିତେ । ପୁନର୍ ଆହ ତମ୍ ଏଵାର୍ଥଂ ଵସିଷ୍ଠୋ ଵଦତାଂ ଵରଃ
ଅଧା ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପରେ ରାଘବ ଜାଗିଉଠିବା ପରେ, କଥାରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଵସିଷ୍ଠ ଏହି ଅର୍ଥକୁ ପୁନି ତାଙ୍କୁ କହିଲେ।
ରାମ ସମ୍ଯକ୍ପ୍ରବୁଦ୍ଧୋ ଽସି ସ୍ଵାତ୍ମାନମ୍ ଅସି ଲବ୍ଧଵାନ୍ । ଏତମ୍ ଏଵାଵଲମ୍ବ୍ଯାନ୍ତସ୍ ତିଷ୍ଠ ମେହ ମଦଂ କୃଥାଃ
ରାମ, ତୁମେ ସଠିକ୍ ଭାବେ ଜାଗିଉଛ, ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ପାଇଛ; ଏହି ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅବସ୍ଥାକୁ ଧରି ଏଠାରେ ରୁହ, ମୋହରେ ପଡ଼ିବା ନାହିଁ।
ଇଦଂ ସଂସାରଚକ୍ରଂ ହି ନାଭୌ ସଙ୍କଲ୍ପମାତ୍ରକେ । ସଂରୋଧିତାଯାଂ ଵହନାଦ୍ ରଘୁନନ୍ଦନ ରୁଧ୍ଯତେ
ହେ ରଘୁବଂଶର ଆନନ୍ଦ, ଏହି ସଂସାରର ଚକ୍ରଟି କେବଳ କଳ୍ପନାରେ ଘୂରୁଛି। ଏହାର ଗତିକୁ ଯଦି ରୋକାଯାଏ, ତେବେ ଏହା ଥମେଇଯାଏ।
ବୋଧିତାଯାଂ ମନୋନାଭ୍ଯାମ୍ ଇଦଂ ସଂସାରଚକ୍ରକମ୍ । ପ୍ରଯତ୍ନାଦ୍ ରୋଧିତମ୍ ଅପି ପ୍ରଵହତ୍ଯ୍ ଏଵ ଵେଗତଃ
ମନ ଜାଗୃତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ସଂସାରର ଚକ୍ରଟିକୁ ଚେଷ୍ଟାରେ ରୋକିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହା ଜୋରରେ ଆଉ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଯାଏ।
ପରଂ ପୌରୁଷମ୍ ଆଶ୍ରିତ୍ଯ ବଲଂ ପ୍ରଜ୍ଞାଂ ଚ ଯୁକ୍ତିତଃ । ନାଭିଂ ସଂସାରଚକ୍ରସ୍ଯ ଚିତ୍ତମ୍ ଏଵ ନିରୋଧଯେତ୍
ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ପ୍ରୟାସ, ଶକ୍ତି ଓ ବୁଦ୍ଧିକୁ ବିବେକ ସହିତ ଏକତ୍ର କରି, ସଂସାରର ଚକ୍ରର ମୂଳ ଯାହା ମନ, ସେହି ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ।
ପ୍ରଜ୍ଞାସୌଜନ୍ଯଯୁକ୍ତେନ ଶାସ୍ତ୍ରସଂଵଲିତେନ ଚ । ପୌରୁଷେଣ ନ ଯତ୍ ପ୍ରାପ୍ତଂ ନ ତତ୍ କ୍ଵଚନ ଲଭ୍ଯତେ
ବୁଦ୍ଧି, ଉତ୍ତମତା ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନ ସହିତ ଯେଉଁ ପ୍ରୟାସରେ କିଛି ମିଳିନଥାଏ, ସେଥିରେ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ମିଳିପାରିବ ନାହିଁ।
ଦୈଵୈକପରତାଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ବାଲବୋଧୋପକଲ୍ପିତାମ୍ । ନିଜଂ ପ୍ରଯତ୍ନମ୍ ଆଶ୍ରିତ୍ଯ ଚିତ୍ତମ୍ ଆଦୌ ନିରୋଧଯେତ୍
ଭାଗ୍ୟ ଉପରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭରସା ରଖିବା, ଯାହା ଶିଶୁମନର ଧାରଣା, ସେଠାରୁ ହାତ ହଟାଇ, ନିଜ ଚେଷ୍ଟାକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି, ପ୍ରଥମେ ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ।
ଆ ଵିରିଞ୍ଚାତ୍ ପ୍ରଵୃତ୍ତେନ ଭ୍ରମେଣାଜ୍ଞାନରୂପିଣା । ଅସଦ୍ ଏଵ ସଦାଭାସମ୍ ଇଦମ୍ ଆଲକ୍ଷ୍ଯତେ ଽନଘ
ହେ ପାପରହିତ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସମୟରୁ ଚାଲିଆସୁଥିବା ଅଜ୍ଞାନ ଭ୍ରମ ଦ୍ୱାରା, ଏହି ଅସତ୍ୟ ସଦା ସତ୍ୟ ପରି ଦେଖାଯାଏ।
ଅଜ୍ଞାନଭ୍ରମଵିସ୍ତାରମିଥ୍ଯୈକାକୃତଯୋ ଽନଘ । ଇମେ ଦେହା ଭ୍ରମନ୍ତୀହ ସର୍ଵ ଏଵାସଦୁତ୍ଥିତାଃ
ହେ ପାପରହିତ, ଏହି ଦେହଗୁଡ଼ିକ ଅଜ୍ଞାନ ଓ ଭ୍ରମର ବିସ୍ତାର ମାତ୍ର, ସବୁଠି ଏମିତି ଭ୍ରମଣ କରୁଛନ୍ତି, ସମସ୍ତେ ଅସତ୍ୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ।
ସଙ୍କଲ୍ପପୁରୁଷସ୍ଯେଵ ଦେହସ୍ଯାର୍ଥେ କଦାଚନ । ସୁଖଦୁଃଖଵିକାରିତ୍ଵଂ ନ କାର୍ଯଂ ରାମ ଧୀମତା
ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ରାମ, କଳ୍ପନାର ମନୁଷ୍ୟ ପାଇଁ ଦେହ ସମ୍ପର୍କରେ କେବେ ମଧ୍ୟ ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖରେ ଆସକ୍ତି ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଦୁଃଖମ୍ଲାନମୁଖକ୍ଲେଦୀ ପ୍ରସନ୍ନାତ୍ କ୍ଲେଦଵର୍ଜିତାତ୍ । ଅପି ଚିତ୍ରନରାଦ୍ ଦେହନରସ୍ ତୁଚ୍ଛତରସ୍ ସ୍ମୃତଃ
ଦୁଃଖରେ ମୁହଁ ମଲିନ ହେଲେ ସେଥିରେ ଅର୍ଦ୍ରତା ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଖୁସି ଥିବା ମୁହଁ ସେଠାରୁ ସଦା ମୁକ୍ତ। ଏଭଳି, ଅନେକ ପ୍ରକାର ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦେହ ମାଂସରେ ଗଠିତ ଥିବା ଦେହକୁ ସବୁଠାରୁ ଅମୂଲ୍ୟ ଭାବେ ଗଣାଯାଏ।
ଆଧିଵ୍ଯାଧିପରିମ୍ଲାନେ ସ୍ଵଯଂ କ୍ଲେଦିନି ନାଶିନି । ନ ତଥା ସ୍ଥିରତା ଦେହେ ଚିତ୍ରପୁଂସି ଯଥା କିଲ
ଦୁଃଖ, ରୋଗ ଓ ଝରାପଣରେ ପଡ଼ିଲେ ଦେହ ନିଜେ ଅର୍ଦ୍ର ଓ ନଶ୍ୱର ହୋଇଯାଏ; ଏହାରେ ଦୀର୍ଘସ୍ଥାୟୀତ୍ୱ ନଥାଏ, ଯେପରି ଅଦ୍ଭୁତ ପୁରୁଷଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥାଏ।
ଵିନାଶିତୋ ହି ଚିତ୍ରସ୍ଥୋ ଦେହୋ ନଶ୍ଯତି ନାନ୍ଯଥା । ଅଵଶ୍ଯନାଶୋ ନାଶାତ୍ମା ସ୍ଵଯଂ ଦେହୋ ଵିନଶ୍ଯତି
କଳ୍ପନାରେ ଥିବା ଦେହ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ନଶ୍ୱର, ଏହା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଭାବରେ ନଷ୍ଟ ହୁଏନାହିଁ। ଦେହ ନିଜ ସ୍ୱଭାବରୁ ନଶ୍ୱର, ଏହା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଅନ୍ତରେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ।
ପାଲିତସ୍ ସୁସ୍ଥିରାଂ ଶୋଭାମ୍ ଆଦତ୍ତେ ଚିତ୍ରମାନଵଃ । ଦେହସ୍ ତୁ ପାଲିତୋ ଽପ୍ଯ୍ ଉଚ୍ଚୈର୍ ନଶ୍ଯତ୍ଯ୍ ଏଵ ନ ଵର୍ଧତେ
ଯିଏ କଳ୍ପନାରେ ରହି ନିଜକୁ ସୁସ୍ଥିର ରଖେ, ସେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶୋଭା ପାଏ; କିନ୍ତୁ ଦେହକୁ ଯେତେ ଦୟାଳୁ ଭାବେ ରକ୍ଷା କରାଯାଏ, ଏହା ଅବଶ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହୁଏ, ବଢ଼ି ନଥାଏ।
ତେନ ଶ୍ରେଷ୍ଠଶ୍ ଚିତ୍ରଦେହୋ ନାଯଂ ସଙ୍କଲ୍ପଦେହକଃ । ଯେ ଗୁଣାଶ୍ ଚିତ୍ରଦେହେ ହି ନ ତେ ସଙ୍କଲ୍ପଦେହକେ
ସେହିପାଇଁ, କଳ୍ପନାର ଶରୀର ଅଧିକ ଉତ୍ତମ, କେବଳ ଚିନ୍ତାରେ ତିଆରି ଏହି ଶରୀର ନୁହେଁ; କାରଣ, କଳ୍ପନାର ଶରୀରରେ ଯେଉଁ ଗୁଣ ଅଛି, ସେଗୁଡ଼ିକ ଚିନ୍ତାର ଶରୀରରେ ନାହିଁ।
ଚିତ୍ରଦେହାଦ୍ ଅପି ଜଡାଦ୍ ଯୋ ଽଯଂ ତୁଚ୍ଛତରଃ କିଲ । ତସ୍ମିନ୍ ମାଂସମଯେ ଦେହେ କେଵାସ୍ଥା ଭଵତୋ ଽନଘ
କଳ୍ପନାର ଜଡ଼ ଶରୀରଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଏହି ମାଂସର ଶରୀର ଅଧିକ ତୁଚ୍ଛ; ଏହି ମାଂସ ଶରୀର ଉପରେ କଣ ଭରସା ରଖିବେ, ହେ ନିର୍ମଳ?
ଦୀର୍ଘସଙ୍କଲ୍ପଦେହୋ ଽଯମ୍ ଅସ୍ମିନ୍ କ୍ଵାସ୍ଥା ମହାମତେ । ସ୍ଵଲ୍ପସଙ୍କଲ୍ପଜାଦ୍ ଦେହାଦ୍ ଅପି ତୁଚ୍ଛତରୋ ହ୍ଯ୍ ଅଯମ୍
ଦୀର୍ଘ ଚିନ୍ତାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଏହି ଶରୀର ଉପରେ କେଉଁଠି ଭରସା ରହିପାରିବ, ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ? କାରଣ, ଏହା ଅଳ୍ପ ଚିନ୍ତାରୁ ତିଆରି ଶରୀରଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ତୁଚ୍ଛ।
ସ୍ଵଲ୍ପସଙ୍କଲ୍ପଜୋ ଦୀର୍ଘୈସ୍ ସୁଖଦୁଃଖୈର୍ ନ ଗୃହ୍ଯତେ । ଦୀର୍ଘସଙ୍କଲ୍ପଜଶ୍ ଚାଯଂ ଦୀର୍ଘଦୁଃଖେନ ଦୁଃଖିତଃ
ଅଳ୍ପ ଚିନ୍ତାରୁ ତିଆରି ଶରୀର ଦୀର୍ଘ ସୁଖ ଦୁଃଖକୁ ଅନୁଭବ କରେନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଦୀର୍ଘ ଚିନ୍ତାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଏହି ଶରୀର ଦୀର୍ଘ ଦୁଃଖରେ ପୀଡ଼ିତ ହୁଏ।
ଦେହୋ ହି ସଙ୍କଲ୍ପମଯୋ ନାଯମ୍ ଅସ୍ତି ନ ନାସ୍ତି ଚ । କିଂ ଵ୍ଯର୍ଥମ୍ ଏତଦର୍ଥଂ ହି ମୂଢୋ ଽଯଂ କ୍ଲେଶଭାଗ୍ ଜନଃ
ଏହି ଦେହଟି ମାନସିକ କଳ୍ପନାର ଫଳ; ଏହା ସତ୍ୟରେ ନାହିଁ, ଏବଂ ନାହିଁ କହିଲେ ମଧ୍ୟ ଠିକ୍ ନୁହେଁ। ତେଣୁ, ଏହା ପାଇଁ ଏହି ମୂଢ଼ ଲୋକ କାହିଁକି ଅନାବଶ୍ୟକ ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଛି?
ଯଥା ଚିତ୍ରମଯେ ପୁଂସି କ୍ଷତେ କ୍ଷୀଣେ ନ ଵଃ କ୍ଷତିଃ । ଯଥା ସଙ୍କଲ୍ପପୁରୁଷେ କ୍ଷତେ କ୍ଷୀଣେ ନ ଵଃ କ୍ଷତିଃ
ଯେପରି, ଚିତ୍ରରେ ଅଙ୍କିତ ଜଣେ ଲୋକଙ୍କୁ ଚୋଟ୍ ଲାଗିଲେ କିମ୍ବା କିଛି ହାରାଇଲେ ଆମେ କିଛି ଅନୁଭବୁ ନକରୁ, ସେପରି ମନରେ ତିଆରି ଲୋକଙ୍କୁ ଚୋଟ୍ ଲାଗିଲେ କିମ୍ବା କିଛି ହାରାଇଲେ ମଧ୍ୟ ଆମେ କିଛି ଅନୁଭବୁ ନକରୁ।
ଯଥା ମନୋରାଜ୍ଯମଯେ କ୍ଷତେ କ୍ଷୀଣେ ନ ଵଃ କ୍ଷତିଃ । ଯଥା ଦ୍ଵିତୀଯେ ଶଶିନି କ୍ଷତେ କ୍ଷୀଣେ ନ ଵଃ କ୍ଷତିଃ
ଯେପରି, କଳ୍ପନାର ରାଜ୍ୟରେ କିଛି ହେଲେ ଆମେ କିଛି ଅନୁଭବୁ ନକରୁ, ଏବଂ ଦ୍ୱିତୀୟ ଚନ୍ଦ୍ରରେ କିଛି ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଆମେ କିଛି ଅନୁଭବୁ ନକରୁ।
ଯଥା ସ୍ଵପ୍ନସମାରମ୍ଭେ କ୍ଷତେ କ୍ଷୀଣେ ନ ଵଃ କ୍ଷତିଃ । ଯଥା ଘନାତପଜଲେ କ୍ଷତେ କ୍ଷୀଣେ ନ ଵଃ କ୍ଷତିଃ
ଯେପରି, ସ୍ୱପ୍ନର ଆରମ୍ଭରେ କିଛି ହେଲେ ଆମେ କିଛି ଅନୁଭବୁ ନକରୁ, ଏବଂ ମେଘ ଓ ଧୂପରେ ତିଆରି ଜଳରେ କିଛି ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଆମେ କିଛି ଅନୁଭବୁ ନକରୁ।
ସଙ୍କଲ୍ପମାତ୍ରକଲିତେ ପ୍ରକୃତ୍ଯୈଵ ଵିନାଶିନି । ତଥା ଶରୀରଯନ୍ତ୍ରେ ଽସ୍ମିନ୍ କ୍ଷତେ କ୍ଷୀଣେ ନ ଵଃ କ୍ଷତିଃ
ଏହି ଦେହ ଯେଉଁଠି କେବଳ ଚିନ୍ତାର ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ ଏବଂ ସ୍ୱଭାବତଃ ନଶ୍ୱର, ଏହା ଯଦି ଆଘାତ ପାଏ କିମ୍ବା ନଷ୍ଟ ହୁଏ, ତେବେ ତୁମେ କେବେ ଆସଲେ କ୍ଷତି ପାଉନାହାଁ।
ଦୀର୍ଘସ୍ଵପ୍ନମଯେ ହ୍ଯ୍ ଅସ୍ମିଂଶ୍ ଚିରସଙ୍କଲ୍ପକଲ୍ପିତେ । ଭୂଷିତେ ଦୂଷିତେ ଦେହେ ନ ହି କିଞ୍ଚିଚ୍ ଚିତଃ କ୍ଷତମ୍
ଏହି ଦେହ ଦୀର୍ଘ ସ୍ୱପ୍ନ ଭଳି ଏବଂ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଚିନ୍ତାରେ ତିଆରି, ଏହା ଶୁଭ କିମ୍ବା ଅଶୁଭ ଯେପରି ହେଉ, ଚେତନା କେବେ ମଧ୍ୟ କ୍ଷତି ପାଏନାହିଁ।
ନ ଚିଦ୍ ଅସ୍ତମ୍ ଉପାଯାତି ନାତ୍ମା ଚଲତି ରାଘଵ । ନ ବ୍ରହ୍ମ ଵିକୃତିଂ ଯାତି କିଂ ଵୋ ଦେହକ୍ଷଯେ କ୍ଷତମ୍
ଚେତନା କେବେ ଅସ୍ତମିତ ହୁଏନାହିଁ, ଆତ୍ମା କେବେ ଡୋଳେନାହିଁ, ଓ ରାଘବ; ବ୍ରହ୍ମ କେବେ ବଦଳାଏନାହିଁ—ତେବେ ଦେହ ନଷ୍ଟ ହେଲେ ତୁମର କଣ କ୍ଷତି ହୁଏ?
ଭ୍ରମଚ୍ଚକ୍ରୋପରିସ୍ଥୋ ହି ତ୍ଯକ୍ତଚକ୍ରୋ ଽପି ଚକ୍ରଵତ୍ । ଯଥା ପଶ୍ଯତି ଦିକ୍ଚକ୍ରଂ ଭ୍ରମଦ୍ ଅତ୍ଯନ୍ତମୋହିତଃ
ଯେପରି ଜଣେ ଚକ୍ର ଉପରେ ବସିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି, ଚକ୍ର ଛାଡ଼ିଲେ ମଧ୍ୟ ଭାରି ମୋହରେ ଦିଗଗୁଡ଼ିକୁ ଘୂରୁଛି ବୋଲି ଦେଖେ, ସେପରି।