ପରିତ୍ଯକ୍ତସମସ୍ତେହଂ ମନୋ ମଧୁରଵୃତ୍ତିମତ୍ । ସର୍ଵତସ୍ ସୁଖମ୍ ଅଭ୍ଯେତି ଚନ୍ଦ୍ରବିମ୍ବ ଇଵ ସ୍ଥିତମ୍
ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ଛାଡିଦେଲେ, ମନ ମଧୁର ଭାବରେ ଚାଲିଥାଏ, ସବୁଠାରେ ସୁଖ ପାଏ, ଚନ୍ଦ୍ରବିମ୍ବ ଭଳି ଶାନ୍ତ ଓ ଅଡ଼ିଗୁଡ଼ିଏ ରହିଯାଏ।
ଅପି ନିର୍ମନନାରମ୍ଭମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅସ୍ତାଖିଲକୌତୁକମ୍ । ଆତ୍ମନ୍ଯ୍ ଏଵ ନ ମାତ୍ଯ୍ ଅନ୍ତର୍ ଇନ୍ଦାଵ୍ ଇଵ ରସାଯନମ୍
କିଛି ତିଆରି କିମ୍ବା ଆରମ୍ଭ ନ କରିଲେ ମଧ୍ୟ, ସମସ୍ତ ଆଗ୍ରହ ଶାନ୍ତ ହୋଇଗଲେ ମଧ୍ୟ, ନିଜ ମନରେ ମତ୍ତ ହେଉନାହିଁ, ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ରରେ ଅମୃତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଚନ୍ଦ୍ର ମତ୍ତ ହୁଏନାହିଁ।
ନ କରୋତୀନ୍ଦ୍ରଜାଲାନି ନାନୁଧାଵତି ଵାସନାମ୍ । ବାଲଚାପଲମ୍ ଉତ୍ସୃଜ୍ଯ ପୂର୍ଣମ୍ ଏଵ ଵିରାଜତେ
ସେ ମାୟା କରେନାହିଁ, ନାହିଁ ଆକାଂକ୍ଷା ପଛରେ ଦୌଡ଼େ। ପିଲାମାନଙ୍କର ଅସ୍ଥିରତା ଛାଡ଼ି, ସେ ପୂର୍ଣ୍ଣତାରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ।
ସ୍ଵାନୁଭୂତେସ୍ ସୁଶାସ୍ତ୍ରସ୍ଯ ଗୁରୋଶ୍ ଚୈଵୈକଵାକ୍ଯତା । ଯତ୍ରାଭ୍ଯାସେନ ତେନାତ୍ମା ସନ୍ତତେନାଵଲୋକ୍ଯତେ
ଯେଉଁଠାରେ ନିରନ୍ତର ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ନିଜ ଅନୁଭୂତି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ଗୁରୁଙ୍କ କଥା ଏକାତ୍ମ ହୁଏ, ସେଠି ଆତ୍ମାକୁ ସବୁବେଳେ ଦେଖାଯାଏ।
ଅଵହେଲିତଶାସ୍ତ୍ରାର୍ଥୈର୍ ଅଵଜ୍ଞାତମହାଜନୈଃ । କଷ୍ଟାମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଆପଦଂ ପ୍ରାପ୍ତୋ ନ ମୂଢୈସ୍ ସମତାମ୍ ଇଯାତ୍
ଯିଏ ଶାସ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥକୁ ଅବହେଳା କରିଛି ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅବମାନିତ, ସେ ବଡ଼ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଲେ ମଧ୍ୟ ମୂର୍ଖମାନେ ସହିତ ସମତା ଚାହିଁବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ନ ଵ୍ଯାଧିର୍ ନ ଵିଷଂ ନାପତ୍ ତଥା ନାମାସ୍ତି ଭୂତଲେ । ଖେଦାଯ ସ୍ଵଶରୀରସ୍ଥଂ ମୌର୍ଖ୍ଯମ୍ ଏଵ ଯଥା ନୃଣାମ୍
ପୃଥିବୀରେ କୌଣସି ରୋଗ, ବିଷ କିମ୍ବା ଦୁର୍ଘଟନା ଏମିତି ଦୁଃଖ ଦେଉନାହିଁ, ଯେପରି ନିଜ ଶରୀର ଭିତରେ ଥିବା ମୂର୍ଖତା ଲୋକଙ୍କୁ ଦେଉଛି।
କିଞ୍ଚିତ୍ସଂସ୍କୃତବୁଦ୍ଧୀନାଂ ଶ୍ରଵ୍ଯଂ ଶାସ୍ତ୍ରମ୍ ଇଦଂ ଯଥା । ମୌର୍ଖ୍ଯାପହଂ ତଥା ଶାସ୍ତ୍ରମ୍ ଅନ୍ଯଦ୍ ଅସ୍ତି ନ କିଞ୍ଚନ
ଯେଉଁମାନଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି କିଛି ଶୁଦ୍ଧି ହୋଇଛି, ସେମାନେ ପାଇଁ ଏହି ଶାସ୍ତ୍ର ଶୁଣିବା ଉଚିତ। ଅଜ୍ଞାନକୁ ଏତେ ଭଲ ଭାବରେ ଦୂର କରିପାରିବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଶାସ୍ତ୍ର ନାହିଁ।
ଇଦଂ ଶ୍ରଵ୍ଯଂ ସୁଖକରଂ କଥାଦୃଷ୍ଟାନ୍ତସୁନ୍ଦରମ୍ । ଅଵିରୁଦ୍ଧମ୍ ଅଶେଷେଣ ଶାସ୍ତ୍ରଵାକ୍ଯାର୍ଥବନ୍ଧୁନା
ଏହି ଶିକ୍ଷା ଶୁଣିବାକୁ ସୁଖଦାୟକ, କଥା ଓ ଉଦାହରଣରେ ଶୋଭିତ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥ ସହିତ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମେଳ ରଖିଛି।
ଆପଦୋ ଯା ଦୁରୁତ୍ତାରା ଯାଶ୍ ଚ ତୁଚ୍ଛାଃ କୁଯୋନଯଃ । ତାସ୍ ତା ମୌର୍ଖ୍ଯାତ୍ ପ୍ରସୂଯନ୍ତେ ଖଦିରାତ୍ କଣ୍ଟକା ଇଵ
ଯେଉଁ ସମସ୍ୟା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟକର ଓ ଯେଉଁ ଛୋଟ ଭୁଲ କାମ ହୁଏ, ସେଗୁଡିକ ସବୁ ଅଜ୍ଞାନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯେପରି ଖଦିର ଗଛରୁ କାଁଟା ଉଠେ।
ଵରଂ ଶରାଵହସ୍ତସ୍ଯ ଚଣ୍ଡାଲାଗାରଵୀଥିଷୁ । ଭିକ୍ଷାର୍ଥମ୍ ଅଟନଂ ରାମ ନ ମୌର୍ଖ୍ଯହତଜୀଵିତମ୍
ହେ ରାମ, ଅଜ୍ଞାନରେ ନଷ୍ଟ ଜୀବନ ଚାଲାଇବାଠାରୁ ଚଣ୍ଡାଳ ଗଲିରେ ଭିକ୍ଷା ପାଇଁ ହାତରେ ଭିକ୍ଷାପାତ୍ର ନେଇ ଘୁରିବା ଅଧିକ ଭଲ।
ଇମମ୍ ଆଲୋକମ୍ ଆସାଦ୍ଯ ମୋକ୍ଷୋପାଯମଯଂ ଜନଃ । ଅନ୍ଧତାମ୍ ଏତି ନ ପୁନଃ କଶ୍ଚିନ୍ ମୋହତମସ୍ଯ୍ ଅପି
ମୁକ୍ତିର ଉପାୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏହି ଆଲୋକକୁ ଯେଉଁ ଲୋକ ପାଇଁଥାଏ, ସେ ପୁଣି କେବେ ଅନ୍ଧକାର କିମ୍ବା ମୂଢତାରେ ପଡ଼େନାହିଁ।
ତାଵନ୍ ନଯତି ସଙ୍କୋଚଂ ତୃଷ୍ଣାଶ୍ଯାମା ନରାମ୍ବୁଜମ୍ । ଯାଵଦ୍ ଵିଵେକସୂର୍ଯସ୍ଯ ନୋଦିତା ଵିମଲା ପ୍ରଭା
ଲୋଭର କଳିମାରେ ଢାକା ମାନବଜୀବନର ପଦ୍ମ ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିବେକର ସୂର୍ଯ୍ୟର ଶୁଭ୍ର ଆଲୋକ ଉଦୟ ହୁଏନାହିଁ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସଂକୁଚିତ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଥାଏ।
ସଂସାରଦୁଃଖମୋକ୍ଷାର୍ଥଂ ମାଦୃଶୈସ୍ ସହ ବନ୍ଧୁଭିଃ । ସ୍ଵରୂପମ୍ ଆତ୍ମନୋ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଗୁରୁଶାସ୍ତ୍ରପ୍ରମାଣତଃ
ସଂସାରର ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇବା ପାଇଁ, ମୋ ପରି ସହଯାତ୍ରୀ ବନ୍ଧୁମାନେ ସହିତ, ଗୁରୁ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରର ଉପଦେଶ ଅନୁସାରେ ଆପଣଙ୍କର ନିଜର ସ୍ୱରୂପକୁ ଜାଣିବା ଉଚିତ।
ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତାଶ୍ ଚରନ୍ତୀହ ଯଥା ହରିହରାଦଯଃ । ଯଥା ବ୍ରହ୍ମର୍ଷଯଶ୍ ଚାନ୍ଯେ ତଥା ଵିହର ରାଘଵ
ଏଠାରେ ଯେମିତି ହରି, ହର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମହାପୁରୁଷମାନେ, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମରୁଷିମାନେ ମୁକ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ବିହାର କରନ୍ତି, ରାଘବ, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ସେଇପରି ଜୀବନଯାପନ କର।
ଅନନ୍ତାନୀହ ଦୁଃଖାନି ସୁଖଂ କ୍ଷଣଲଵୋପମମ୍ । ନାତସ୍ ସୁଖେଷୁ ବଧ୍ନୀଯାଦ୍ ଦୃଷ୍ଟିଂ ଦୁଃଖାନୁବନ୍ଧିଷୁ
ଏଠି, ଦୁଃଖ ଅନେକ ଓ ଅନ୍ତହୀନ, କିନ୍ତୁ ସୁଖ କେବଳ କ୍ଷଣମାତ୍ର ପାଇଁ ରହେ; ଏହିଯୋଗୁଁ, ଯେଉଁ ସୁଖ ଦୁଃଖ ସହିତ ଜଡିତ, ସେଉଁଠି ଆମେ ଆଶା ରଖିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଯଦ୍ ଅନନ୍ତମ୍ ଅନାଯାସଂ ତତ୍ ପଦଂ ସାରସିଦ୍ଧଯେ । ସାଧନୀଯଂ ପ୍ରଯତ୍ନେନ ପୁରୁଷେଣ ଵିଜାନତା
ଯେଉଁ ଦଶା ସଦା ରହେ ଓ କୌଣସି ଚେଷ୍ଟା ଛାଡ଼ି ମିଳେ, ସେଇ ଦଶାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବା ପାଇଁ ଜଣେ ବୁଝିପାରୁଥିବା ଲୋକେ ଉତ୍ସାହ ଓ ପ୍ରୟାସରେ ଲାଗି ରହିବା ଉଚିତ।
ତ ଏଵ ପୁରୁଷାର୍ଥସ୍ଯ ଭାଜନଂ ପୁରୁଷୋତ୍ତମାଃ । ଅନୁତ୍ତମପଦାଲମ୍ବି ମନୋ ଯେଷାଂ ଗତଜ୍ଵରମ୍
ଯେଉଁମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ତାଙ୍କର ମନ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଦଶାରେ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ଓ ଦୁଃଖ ରହିତ, ସେମାନେ ମାନବ ଜୀବନର ମୂଲ୍ୟ ଅର୍ଥକୁ ଧାରଣ କରିଥାନ୍ତି।
ସମ୍ଭୋଗାଶନମାତ୍ରେଷୁ ରାଜ୍ଯାଦିଷୁ ସୁଖେଷୁ ଯେ । ସନ୍ତୁଷ୍ଟା ଦୁଷ୍ଟମନସୋ ଵିଦ୍ଧି ତାନ୍ ଅନ୍ଧଡୁଣ୍ଡୁଭାନ୍
ଯେଉଁମାନେ କେବଳ ଖାଇବା, ଭୋଗବିଲାସ କିମ୍ବା ରାଜ୍ୟ ଆଦି ସୁଖରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଓ ମନ ଦୁଷ୍ଟ, ସେମାନେ ଅନ୍ଧ ଓ ଖାଲି ଢୋଳ ଭଳି ଅର୍ଥହୀନ ବୋଲି ଜାଣ।
ଯେ ଶଠେଷୁ ଦୁରନ୍ତେଷୁ ଦୁଷ୍କୃତାରମ୍ଭଶାଲିଷୁ । ଦ୍ଵିଷତ୍ସୁ ମିତ୍ରରୂପେଷୁ ଭକ୍ତା ଵୈ ଭୋଗଭୋଗିଷୁ
ଯେମାନେ ଭୋଗବିଲାସରେ ଲଗ୍ନ, ଚତୁର, ଦୁଷ୍ଟ କାମ କରିବାକୁ ଚାହାଁନ୍ତି, ଓ ବନ୍ଧୁ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ସତ୍ୱେ ମନରେ ଶତ୍ରୁତା ରଖନ୍ତି—
ତେ ଯାନ୍ତି ଦୁର୍ଗମାଦ୍ ଦୁର୍ଗଂ ଦୁଃଖାଦ୍ ଦୁଃଖଂ ଭଯାଦ୍ ଭଯମ୍ । ନରକାନ୍ ନରକଂ ମୂଢା ମୋହମନ୍ଥରବୁଦ୍ଧଯଃ
ଏମିତି ମୂଢ଼ ଲୋକମାନେ, ଯାହାଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି ଅଜ୍ଞାନରେ ଅଳସ, ସେମାନେ ଏକ ଦୁଃଖରୁ ଅନ୍ୟ ଦୁଃଖକୁ, ଏକ ଭୟରୁ ଅନ୍ୟ ଭୟକୁ, ଏକ ନରକରୁ ଅନ୍ୟ ନରକକୁ ଯାଉଛନ୍ତି।
ପରସ୍ପରଵିନାଶୋତ୍କେ ଶ୍ରେଯସ୍ଯୌ ନ କଦାଚନ । ସୁଖଦୁଃଖଦଶେ ରାମ ତଡିତ୍ପ୍ରସରଭଙ୍ଗୁରେ
ହେ ରାମ, ଯେମାନେ ପରସ୍ପର ନାଶକୁ ଆଗ୍ରହ କରନ୍ତି, ସେମାନେ କେବେ ମଧ୍ୟ ନିଜର ଭଲ ପାଆନ୍ତି ନାହିଁ; ସେମାନଙ୍କର ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖର ଅବସ୍ଥା ବିଜୁଳି ଚମକ ପରି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅସ୍ଥିର।
ଯେ ଵିରକ୍ତା ମହାତ୍ମାନସ୍ ସୁଵିଵିକ୍ତା ଭଵାଦୃଶଃ । ପୁରୁଷାନ୍ ଵିଦ୍ଧି ତାନ୍ ଵନ୍ଦ୍ଯାନ୍ ଭୋଗମୋକ୍ଷୈକଭାଗିନଃ
ଯେମାନେ ବିରକ୍ତ, ମହାନ୍ ଆତ୍ମା, ଏବଂ ସ୍ୱଲ୍ପ ଲୋକରେ ରହନ୍ତି, ତୁମ ପରି ହେଉଛନ୍ତି ରାମ, ସେମାନେ ପୂଜ୍ୟ ଜଣା; ସେମାନେ ଏକାକି ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦୁହିଁରେ ଅଂଶୀ।
ଵିଵେକଂ ପରମ୍ ଆଶ୍ରିତ୍ଯ ଵୈରାଗ୍ଯାଭ୍ଯାସଯୋଗତଃ । ସଂସାରସରିତଂ ଘୋରାମ୍ ଇମାମ୍ ଆପଦମ୍ ଉତ୍ତରେତ୍
ଉଚ୍ଚତମ ବିବେକ ଓ ବିରାଗ୍ୟର ଅଭ୍ୟାସକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି, ଏହି ଭୟଙ୍କର ସଂସାର ନଦୀ ଓ ତାହାର ସମସ୍ତ ବିପଦକୁ ଅଟଳ ଭାବେ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବା ଉଚିତ।
ନ ସ୍ଵପ୍ତଵ୍ଯଂ ତୁ ସଂସାରମାଯାସ୍ଵ୍ ଇହ ଵିଜାନତା । ଵିଷମୂର୍ଛନସମ୍ମୋହଦାଯିନୀଷୁ ଵିଵେକିନା
ଏହି ସଂସାର ମାୟାରେ ଯିଏ ଜାଣିଛି, ସେଠାରେ ଅସାବଧାନ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; କାରଣ ଏହା ବିଷ ଭଳି ମୁର୍ଛା ଓ ମୋହ ଦେଇଥାଏ, ତେଣୁ ବିବେକୀ ହୋଇ ରହିବା ଦରକାର।
ସଂସାରମ୍ ଇମମ୍ ଆସାଦ୍ଯ ଯସ୍ ତିଷ୍ଠତ୍ଯ୍ ଅଵହେଲଯା । ଜ୍ଵଲିତସ୍ଯ ଗୃହସ୍ଯୋଚ୍ଚୈଶ୍ ଶେତେ ତାର୍ଣସ୍ଯ ସୋ ଽନ୍ତରେ
ଯିଏ ଏହି ସଂସାରକୁ ଦେଖି ମଧ୍ୟ ଅବହେଳା କରି ରହେ, ସେ ଜଣେ ଜଣେ ଜଳୁଥିବା ଘର ଭିତରେ ଶୋଇଥିବା କିମ୍ବା ବଡ଼ ପାଣିର ଧାରା ମଧ୍ୟରେ ଶୋଇଥିବା ଲୋକ ପରି।
ଯତ୍ ପ୍ରାପ୍ଯ ନ ନିଵର୍ତନ୍ତେ ଯଦ୍ ଆସାଦ୍ଯ ନ ଶୋଚ୍ଯତେ । ତତ୍ ପଦଂ ଶେମୁଷୀଲଭ୍ଯମ୍ ଅସ୍ତ୍ଯ୍ ଏଵାତ୍ର ନ ସଂଶଯଃ
ଏଠାରେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସେଉଁଠି ଏମିତି ଏକ ଦଶା ଅଛି, ଯାହାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଲେ ପୁଣି ଫେରିବା ନାହିଁ, ଏବଂ ଯାଁଠାରେ ପହଞ୍ଚିଲେ କେବେ ଦୁଃଖ ନାହିଁ; ଏହାକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକମାନେ ପାଇପାରନ୍ତି।
ନାସ୍ତି ଚେତ୍ ତଦ୍ ଵିଚାରେଣ ଦୋଷଃ କୋ ଭଵତାଂ ଭଵେତ୍ । ଅସ୍ତି ଚେତ୍ ତତ୍ ସମୁତ୍ତୀର୍ଣା ଭଵିଷ୍ଯଥ ଭଵାର୍ଣଵାତ୍
ଯଦି ତୁମେ ଭଲଭାବେ ଖୋଜିଲେ ଏହା ନାହିଁ, ତେବେ ତୁମର କୌଣସି ଦୋଷ ଅଛି କି? ଯଦି ଏହା ଅଛି, ତେବେ ତୁମେ ଜନ୍ମମୃତ୍ୟୁର ସମୁଦ୍ରକୁ ଅଟଳ ଭାବେ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବ।
ପ୍ରଵୃତ୍ତିଃ ପୁରୁଷସ୍ଯେହ ମୋକ୍ଷୋପାଯଵିଚାରଣେ । ଯଦା ଭଵତ୍ଯ୍ ଆଶୁ ତଦା ମୋକ୍ଷଭାଗୀ ସ ଉଚ୍ଯତେ
ଯେତେବେଳେ ଏଠି ମୁକ୍ତି ପାଇବା ଉପାୟ ନେଇ ଲୋକ ତୁରନ୍ତ ଚିନ୍ତା କରେ, ସେତେବେଳେ ସେ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରିଥିବା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଅନପାଯି ନିରାଶଙ୍କଂ ସ୍ଵାସ୍ଥ୍ଯଂ ଵିଗତଵିଭ୍ରମମ୍ । ନ ଵିନା କେଵଲୀଭାଵଂ ଵିଦ୍ଯତେ ଭୁଵନତ୍ରଯେ
ନିରନ୍ତର, ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ଏବଂ ଭ୍ରମ ରହିତ ଶାନ୍ତି, ଏହି ତିନି ଜଗତରେ କେବଳ ଏକାକୀ ଅବସ୍ଥା ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କୌଣସିଠାରେ ମିଳେ ନାହିଁ।
ତତ୍ପ୍ରାପ୍ତାଵ୍ ଉତ୍ତମପ୍ରାପ୍ତୌ ନ କ୍ଲେଶ ଉପଯୁଜ୍ଯତେ । ନ ମିତ୍ରାଣ୍ଯ୍ ଉପକୁର୍ଵନ୍ତି ନ ଧନାନି ନ ବନ୍ଧଵଃ
ସେଇ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଲାଭ ହେବା ସମୟରେ କୌଣସି କଷ୍ଟର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ; ସେଠାରେ ବନ୍ଧୁ, ଧନ ବା ଆତ୍ମୀୟମାନେ କୌଣସି ସାହାଯ୍ୟ କରିପାରିବେ ନାହିଁ।