ପ୍ରବୋଧମ୍ ଏହି ପଶ୍ଯାଚ୍ଛମ୍ ଆତ୍ମାନମ୍ ଉଦିତଂ ସଦା । ନିର୍ଵିକଲ୍ପଚିଦାଭାସଂ ପ୍ରାତଃ ପଦ୍ମୋ ରଵିଂ ଯଥା
ଜାଗ୍ରତ ହେଅ, ନିଜ ଶାନ୍ତ ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖ, ଯାହା ସଦା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ରହେ—ଏହା ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ଜ୍ଞାନର ଆଲୋକ, ପ୍ରଭାତରେ ପଦ୍ମ ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଦେଖେ, ସେପରି।
ପ୍ରବୁଧ୍ଯସ୍ଵ ପ୍ରବୁଧ୍ଯସ୍ଵ ପୁନଃ ପୁନର୍ ଅଯଂ ମଯା । ପ୍ରବୋଧ୍ଯସେ ମହାବାହୋ ପଶ୍ଯାତ୍ମାର୍କମ୍ ଅନାମଯମ୍
ଜାଗ୍ରତ ହେଅ, ଜାଗ୍ରତ ହେଅ—ମୁଁ ପୁଣିପୁଣି ତୁମକୁ ଜାଗାଉଛି; ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଘବ, ଜାଗ୍ରତ ହେଅ ଏବଂ ନିଜ ଦୋଷରହିତ ଆତ୍ମସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଦେଖ।
ମଯୈତେନାତିଶୀତେନ ଵୃଷ୍ଟେନ ଜ୍ଞାନଵାରିଣା । ସୁଶବ୍ଦଶାଲିନା ରାମ ଘନେନେଵାସି ବୋଧିତଃ
ଏହି ଶୀତଳ ଏବଂ ସ୍ପଷ୍ଟ ଜ୍ଞାନର ବର୍ଷା, ଭଲ ଶବ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ରାମ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଜାଗାଇଛି, ଯେପରି ମେଘ ବର୍ଷା ଆଣେ।
ବୋଧମ୍ ଆସାଦଯ ପରଂ ପ୍ରବୁଦ୍ଧୋ ଽସ୍ଯ୍ ଏଵ ରାଘଵ । ସତ୍ଯମ୍ ଆଲୋକଯାଲୀକଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵେମଂ ଜାଗତଂ ଭ୍ରମମ୍
ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଜାଗ୍ରତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କର; ଏବେ ତୁମେ ଜାଗ୍ରତ ହେଇଛ; ରାଘବ, ସତ୍ୟକୁ ଦେଖ, ମିଥ୍ୟାକୁ ଛାଡ଼, ଏହି ସଂସାରର ଭ୍ରମକୁ ତ୍ୟାଗ କର।
ନ ତେ ଜନ୍ମ ନ ତେ ଦୁଃଖଂ ନ ଦୋଷସ୍ ତେ ନ ତେ ଭ୍ରମଃ । ସର୍ଵସଙ୍କଲ୍ପମୁକ୍ତସ୍ ତ୍ଵଂ ସ୍ଵାତ୍ମନାତ୍ମନି ସଂସ୍ଥିତଃ
ତୁମର କେହି ଜନ୍ମ ନାହିଁ, କେହି ଦୁଃଖ ନାହିଁ, କେହି ଦୋଷ ନାହିଁ, କେହି ଭ୍ରମ ନାହିଁ; ସମସ୍ତ କଳ୍ପନାରୁ ମୁକ୍ତ ହେଇ, ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ନିଜେ ଅବସ୍ଥିତ ଅଛ।
ପରିଗଲିତଵିକଲ୍ପଦୋଷଜାଲସ୍ ସମସିତସାରସୁଷୁପ୍ତସୋମ୍ଯଵୃତ୍ତିଃ । ଅତିଵିତତମ୍ ଇଦଂ ଚ ସୋମ୍ଯରୂପଂ ସମୁପଶମାତ୍ମନି ତିଷ୍ଠ ହେ ମହାତ୍ମନ୍
ଭୁଲ ବିଚାରର ଜାଲ ଗଳିଗଲା, ତୁମେ ଏହାର ମୂଳରେ ଅବସ୍ଥିତ, ଗଭୀର ସୁସ୍ୱପ୍ନ ଭଳି ଶାନ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛ; ଏହି ସମସ୍ତକୁ ବ୍ୟାପିଥିବା ମୂଦୁ ସତ୍ୟରେ, ଶାନ୍ତ ଆତ୍ମାରେ ଅବସ୍ଥିତ ରୁହ, ମହାତ୍ମା।
ଇତ୍ଯ୍ ଆକର୍ଣଯତି ସ୍ଵଚ୍ଛସମଚେତସି ରାଘଵେ । ଵିଶ୍ରାନ୍ତେ ସ୍ଵାତ୍ମନି ସ୍ଵୈରଂ ପରମାନନ୍ଦମ୍ ଆଗତେ
ରାଘବ ଶୁଣିବା ସମୟରେ, ତାଙ୍କର ମନ ସ୍ପଷ୍ଟ ଏବଂ ଶାନ୍ତ ଥିଲା; ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ନିଜେ ବିଶ୍ରାମ କରି, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆନନ୍ଦ ତାଙ୍କ ଭିତରେ ଆସିଗଲା।
ତତ୍ରସ୍ଥେଷୁ ଚ ସର୍ଵେଷୁ ତେଷୂପଶମଶାଲିଷୁ । ଅପରିକ୍ଷୁବ୍ଧଚିତ୍ତେଷୁ ସ୍ଥିତେଷ୍ଵ୍ ଅଭ୍ଯୁଦିତାତ୍ମସୁ
ସେଠାରେ ଉପସ୍ଥିତ ସମସ୍ତେ ଶାନ୍ତିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ତାଙ୍କର ମନ ଅଶାନ୍ତ ନୁହେଁ, ଜାଗୃତ ଆତ୍ମାରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲେ।
ସଂଶାନ୍ତସକଲସ୍ପନ୍ଦଶବ୍ଦସଂଵ୍ଯଵହାରିଣି । ସଭାଭୋଗେ ସ୍ଥିତେ ସୋମ୍ଯେ ରାତ୍ରାଵ୍ ଇଵ ମହୀତଲେ
ସମସ୍ତ ଚଳାପ, ଶବ୍ଦ ଶାନ୍ତ ହୋଇଥିବାବେଳେ, ସଭାରେ ଲୋକେ ଶାନ୍ତ ଏବଂ ସୁନ୍ଦର ଭାବରେ ବସିଥିଲେ, ଏହା ଏକ ରାତିର ଭୂମି ପରି ଶାନ୍ତ ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
ପ୍ରମୂକମୁଗ୍ଧଘଣ୍ଟାସୁ ନିଷଣ୍ଣାସୁ ନଭସ୍ତଲେ । ଶୃଣ୍ଵନ୍ତୀଷ୍ଵ୍ ଇଵ ଶୁଦ୍ଧାସୁ ପତାକାସୁ ଵଚୋ ମୁନେଃ
ଆକାଶରେ ଘଣ୍ଟାଗୁଡ଼ିକ ନିରବ ଏବଂ ନିଷ୍ପ୍ରଭ ହୋଇ ଲଟକିଥିଲା, ଶୁଦ୍ଧ ପତାକାଗୁଡ଼ିକ ମୁନିଙ୍କ କଥାକୁ ଶୁଣୁଥିବା ପରି ଲଗିଥିଲା।
ଶାନ୍ତସଞ୍ଚାରସଙ୍କ୍ରାନ୍ତନିଶ୍ଚଲାସ୍ଯେଷୁ ପକ୍ଷିଷୁ । ସ୍ଵପତ୍ସ୍ଵ୍ ଅନ୍ତଃପୁରାଣାଂ ଚ ପଞ୍ଜରେଷ୍ଵ୍ ଆଲଯେଷୁ ଚ
ପକ୍ଷୀମାନେ ଶାନ୍ତ ହୋଇ, ତାଙ୍କର ଚଳାପ ଏବଂ ମୁହଁ ନିଷ୍ପ୍ରଭ ହୋଇ, ଅନ୍ତଃପୁର, ପଞ୍ଜିରା ଏବଂ ନିଜ ଘଉଁରେ ଶୁଇଥିଲେ।
ଵିଚାରଯତ୍ସୁ ତତ୍ତ୍ଵାର୍ଥଂ ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ପ୍ରାପ୍ତଵିକାସଯା । ସୁତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞେଷୁ ସଭ୍ଯେଷୁ ସହଜାନନ୍ଦଶାଲିଷୁ
ସଭାରେ ଯେଉଁ ଜଣେ ତତ୍ତ୍ୱ ଜ୍ଞାନ ଉପରେ ଚିନ୍ତା କରି, ତାଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି ଫୁଲିଉଠିଛି, ସେମାନେ ସ୍ଵଭାବିକ ଆନନ୍ଦରେ ବସିଥିଲେ।
ପରୋପଶମଶାଲିନ୍ଯା ତଯା ସଦ୍ଵାକ୍ଯମାଲଯା । ଵିନଯାଵନତିସ୍ଥେଷୁ କ୍ରୀଡାମର୍କଟକେଷ୍ଵ୍ ଅପି
ସାନ୍ତିର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଓ ଉତ୍ତମ ଭାଷାର ପ୍ରଭାବରେ, ଖେଳୁଥିବା ବାନରମାନେ ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତ ହୋଇ, ନମ୍ରତାରେ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ବସିଥିଲେ।
ରାଘଵସ୍ଯାତ୍ମଵିଶ୍ରାନ୍ତିସ୍ଥିତ୍ଯର୍ଥଂ ଵଚନୌଘତଃ । ଵିରରାମ ମୁନିର୍ ଵାରି ସସେତ୍ଵ୍ ଆତ୍ମରଯାଦ୍ ଇଵ
ରାଘବଙ୍କର ଆତ୍ମବିଶ୍ରାମ ନିମିତ୍ତରେ, ମୁନିଙ୍କର କଥାର ଧାରା ଏକ ଡାମ୍ ଦ୍ୱାରା ଅଟକିଥିବା ନଦୀ ପରି ଅପେକ୍ଷା କରିବାରେ ବନ୍ଦ ହେଲା।
ଅଥ ଯାତେ ମୁହୂର୍ତାର୍ଧେ ରାଘଵେ ପ୍ରତିବୋଧିତେ । ପୁନର୍ ଆହ ତମ୍ ଏଵାର୍ଥଂ ଵସିଷ୍ଠୋ ଵଦତାଂ ଵରଃ
ଅଧା ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପରେ ରାଘବ ଜାଗିଉଠିବା ପରେ, କଥାରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଵସିଷ୍ଠ ଏହି ଅର୍ଥକୁ ପୁନି ତାଙ୍କୁ କହିଲେ।
ରାମ ସମ୍ଯକ୍ପ୍ରବୁଦ୍ଧୋ ଽସି ସ୍ଵାତ୍ମାନମ୍ ଅସି ଲବ୍ଧଵାନ୍ । ଏତମ୍ ଏଵାଵଲମ୍ବ୍ଯାନ୍ତସ୍ ତିଷ୍ଠ ମେହ ମଦଂ କୃଥାଃ
ରାମ, ତୁମେ ସଠିକ୍ ଭାବେ ଜାଗିଉଛ, ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ପାଇଛ; ଏହି ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅବସ୍ଥାକୁ ଧରି ଏଠାରେ ରୁହ, ମୋହରେ ପଡ଼ିବା ନାହିଁ।
ଇଦଂ ସଂସାରଚକ୍ରଂ ହି ନାଭୌ ସଙ୍କଲ୍ପମାତ୍ରକେ । ସଂରୋଧିତାଯାଂ ଵହନାଦ୍ ରଘୁନନ୍ଦନ ରୁଧ୍ଯତେ
ହେ ରଘୁବଂଶର ଆନନ୍ଦ, ଏହି ସଂସାରର ଚକ୍ରଟି କେବଳ କଳ୍ପନାରେ ଘୂରୁଛି। ଏହାର ଗତିକୁ ଯଦି ରୋକାଯାଏ, ତେବେ ଏହା ଥମେଇଯାଏ।
ବୋଧିତାଯାଂ ମନୋନାଭ୍ଯାମ୍ ଇଦଂ ସଂସାରଚକ୍ରକମ୍ । ପ୍ରଯତ୍ନାଦ୍ ରୋଧିତମ୍ ଅପି ପ୍ରଵହତ୍ଯ୍ ଏଵ ଵେଗତଃ
ମନ ଜାଗୃତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ସଂସାରର ଚକ୍ରଟିକୁ ଚେଷ୍ଟାରେ ରୋକିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହା ଜୋରରେ ଆଉ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଯାଏ।
ପରଂ ପୌରୁଷମ୍ ଆଶ୍ରିତ୍ଯ ବଲଂ ପ୍ରଜ୍ଞାଂ ଚ ଯୁକ୍ତିତଃ । ନାଭିଂ ସଂସାରଚକ୍ରସ୍ଯ ଚିତ୍ତମ୍ ଏଵ ନିରୋଧଯେତ୍
ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ପ୍ରୟାସ, ଶକ୍ତି ଓ ବୁଦ୍ଧିକୁ ବିବେକ ସହିତ ଏକତ୍ର କରି, ସଂସାରର ଚକ୍ରର ମୂଳ ଯାହା ମନ, ସେହି ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ।
ପ୍ରଜ୍ଞାସୌଜନ୍ଯଯୁକ୍ତେନ ଶାସ୍ତ୍ରସଂଵଲିତେନ ଚ । ପୌରୁଷେଣ ନ ଯତ୍ ପ୍ରାପ୍ତଂ ନ ତତ୍ କ୍ଵଚନ ଲଭ୍ଯତେ
ବୁଦ୍ଧି, ଉତ୍ତମତା ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନ ସହିତ ଯେଉଁ ପ୍ରୟାସରେ କିଛି ମିଳିନଥାଏ, ସେଥିରେ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ମିଳିପାରିବ ନାହିଁ।
ଦୈଵୈକପରତାଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ବାଲବୋଧୋପକଲ୍ପିତାମ୍ । ନିଜଂ ପ୍ରଯତ୍ନମ୍ ଆଶ୍ରିତ୍ଯ ଚିତ୍ତମ୍ ଆଦୌ ନିରୋଧଯେତ୍
ଭାଗ୍ୟ ଉପରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭରସା ରଖିବା, ଯାହା ଶିଶୁମନର ଧାରଣା, ସେଠାରୁ ହାତ ହଟାଇ, ନିଜ ଚେଷ୍ଟାକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି, ପ୍ରଥମେ ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ।
ଆ ଵିରିଞ୍ଚାତ୍ ପ୍ରଵୃତ୍ତେନ ଭ୍ରମେଣାଜ୍ଞାନରୂପିଣା । ଅସଦ୍ ଏଵ ସଦାଭାସମ୍ ଇଦମ୍ ଆଲକ୍ଷ୍ଯତେ ଽନଘ
ହେ ପାପରହିତ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସମୟରୁ ଚାଲିଆସୁଥିବା ଅଜ୍ଞାନ ଭ୍ରମ ଦ୍ୱାରା, ଏହି ଅସତ୍ୟ ସଦା ସତ୍ୟ ପରି ଦେଖାଯାଏ।
ଅଜ୍ଞାନଭ୍ରମଵିସ୍ତାରମିଥ୍ଯୈକାକୃତଯୋ ଽନଘ । ଇମେ ଦେହା ଭ୍ରମନ୍ତୀହ ସର୍ଵ ଏଵାସଦୁତ୍ଥିତାଃ
ହେ ପାପରହିତ, ଏହି ଦେହଗୁଡ଼ିକ ଅଜ୍ଞାନ ଓ ଭ୍ରମର ବିସ୍ତାର ମାତ୍ର, ସବୁଠି ଏମିତି ଭ୍ରମଣ କରୁଛନ୍ତି, ସମସ୍ତେ ଅସତ୍ୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ।
ସଙ୍କଲ୍ପପୁରୁଷସ୍ଯେଵ ଦେହସ୍ଯାର୍ଥେ କଦାଚନ । ସୁଖଦୁଃଖଵିକାରିତ୍ଵଂ ନ କାର୍ଯଂ ରାମ ଧୀମତା
ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ରାମ, କଳ୍ପନାର ମନୁଷ୍ୟ ପାଇଁ ଦେହ ସମ୍ପର୍କରେ କେବେ ମଧ୍ୟ ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖରେ ଆସକ୍ତି ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଦୁଃଖମ୍ଲାନମୁଖକ୍ଲେଦୀ ପ୍ରସନ୍ନାତ୍ କ୍ଲେଦଵର୍ଜିତାତ୍ । ଅପି ଚିତ୍ରନରାଦ୍ ଦେହନରସ୍ ତୁଚ୍ଛତରସ୍ ସ୍ମୃତଃ
ଦୁଃଖରେ ମୁହଁ ମଲିନ ହେଲେ ସେଥିରେ ଅର୍ଦ୍ରତା ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଖୁସି ଥିବା ମୁହଁ ସେଠାରୁ ସଦା ମୁକ୍ତ। ଏଭଳି, ଅନେକ ପ୍ରକାର ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦେହ ମାଂସରେ ଗଠିତ ଥିବା ଦେହକୁ ସବୁଠାରୁ ଅମୂଲ୍ୟ ଭାବେ ଗଣାଯାଏ।
ଆଧିଵ୍ଯାଧିପରିମ୍ଲାନେ ସ୍ଵଯଂ କ୍ଲେଦିନି ନାଶିନି । ନ ତଥା ସ୍ଥିରତା ଦେହେ ଚିତ୍ରପୁଂସି ଯଥା କିଲ
ଦୁଃଖ, ରୋଗ ଓ ଝରାପଣରେ ପଡ଼ିଲେ ଦେହ ନିଜେ ଅର୍ଦ୍ର ଓ ନଶ୍ୱର ହୋଇଯାଏ; ଏହାରେ ଦୀର୍ଘସ୍ଥାୟୀତ୍ୱ ନଥାଏ, ଯେପରି ଅଦ୍ଭୁତ ପୁରୁଷଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥାଏ।
ଵିନାଶିତୋ ହି ଚିତ୍ରସ୍ଥୋ ଦେହୋ ନଶ୍ଯତି ନାନ୍ଯଥା । ଅଵଶ୍ଯନାଶୋ ନାଶାତ୍ମା ସ୍ଵଯଂ ଦେହୋ ଵିନଶ୍ଯତି
କଳ୍ପନାରେ ଥିବା ଦେହ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ନଶ୍ୱର, ଏହା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଭାବରେ ନଷ୍ଟ ହୁଏନାହିଁ। ଦେହ ନିଜ ସ୍ୱଭାବରୁ ନଶ୍ୱର, ଏହା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଅନ୍ତରେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ।
ପାଲିତସ୍ ସୁସ୍ଥିରାଂ ଶୋଭାମ୍ ଆଦତ୍ତେ ଚିତ୍ରମାନଵଃ । ଦେହସ୍ ତୁ ପାଲିତୋ ଽପ୍ଯ୍ ଉଚ୍ଚୈର୍ ନଶ୍ଯତ୍ଯ୍ ଏଵ ନ ଵର୍ଧତେ
ଯିଏ କଳ୍ପନାରେ ରହି ନିଜକୁ ସୁସ୍ଥିର ରଖେ, ସେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶୋଭା ପାଏ; କିନ୍ତୁ ଦେହକୁ ଯେତେ ଦୟାଳୁ ଭାବେ ରକ୍ଷା କରାଯାଏ, ଏହା ଅବଶ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହୁଏ, ବଢ଼ି ନଥାଏ।
ତେନ ଶ୍ରେଷ୍ଠଶ୍ ଚିତ୍ରଦେହୋ ନାଯଂ ସଙ୍କଲ୍ପଦେହକଃ । ଯେ ଗୁଣାଶ୍ ଚିତ୍ରଦେହେ ହି ନ ତେ ସଙ୍କଲ୍ପଦେହକେ
ସେହିପାଇଁ, କଳ୍ପନାର ଶରୀର ଅଧିକ ଉତ୍ତମ, କେବଳ ଚିନ୍ତାରେ ତିଆରି ଏହି ଶରୀର ନୁହେଁ; କାରଣ, କଳ୍ପନାର ଶରୀରରେ ଯେଉଁ ଗୁଣ ଅଛି, ସେଗୁଡ଼ିକ ଚିନ୍ତାର ଶରୀରରେ ନାହିଁ।
ଚିତ୍ରଦେହାଦ୍ ଅପି ଜଡାଦ୍ ଯୋ ଽଯଂ ତୁଚ୍ଛତରଃ କିଲ । ତସ୍ମିନ୍ ମାଂସମଯେ ଦେହେ କେଵାସ୍ଥା ଭଵତୋ ଽନଘ
କଳ୍ପନାର ଜଡ଼ ଶରୀରଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଏହି ମାଂସର ଶରୀର ଅଧିକ ତୁଚ୍ଛ; ଏହି ମାଂସ ଶରୀର ଉପରେ କଣ ଭରସା ରଖିବେ, ହେ ନିର୍ମଳ?