ନ ଧନଂ ନ ଜନୋ ନାସ୍ମି ସତ୍ଯଂ ରାଘଵ ଵସ୍ତୁତଃ । ମିଥ୍ଯୈଵ ମିଥ୍ଯାଵଲିତମ୍ ଇତୀଦଂ ପରିଲକ୍ଷ୍ଯତେ
ଧନ ନୁହେଁ, ଲୋକ ନୁହେଁ, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟରେ ଅଛି ନାହିଁ, ରାଘବ । ସବୁ କିଛି ମିଥ୍ୟା, ମିଥ୍ୟାରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ମାତ୍ର ଦେଖାଯାଉଛି ।
ଆଦ୍ଯନ୍ତଯୋସ୍ ସର୍ଵମ୍ ଅସନ୍ ମଧ୍ଯେ ଽପ୍ଯ୍ ଅସ୍ଥିରମ୍ ଆଧିମତ୍ । କ୍ଵ ବଧ୍ନାତୁ ଧୃତିଂ ଧୀରୋ ହ୍ଯ୍ ଅନ୍ଯକଲ୍ପିତଖଦ୍ରୁମେ
ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷରେ ସବୁ ଅସତ୍ୟ, ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଅସ୍ଥିର ହେଲେ ଦୃଢ ଦେଖାଯାଉଛି । ଅନ୍ୟଜନ ଭାବିଥିବା ଗଛରେ ବୁଦ୍ଧିମାନ କେଉଁଠି ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଆଶ୍ରୟ କରିପାରିବେ ?
ଏକେନ କଲ୍ପିତା ଖେ ସ୍ତ୍ରୀ ଭୁଙ୍କ୍ତେ ତାଂ ଦୂରଗୋ ଽପରଃ । ଇତୀଯମ୍ ଅଙ୍ଗ ସଂସାରରଚନା ନେତରଃ କ୍ରମଃ
ଏକ ଲୋକ ଆକାଶରେ ଜଣେ ଜନାନୀକୁ କଳ୍ପନା କରି ସେଉଁଠି ଆନନ୍ଦ ଉଠାଏ, ଅନ୍ୟ ଜଣେ ଦୂରରେ ରହି ସେଠାରେ କିଛି ଦେଖିନାହାନ୍ତି । ଏହିପରି ଭାବରେ, ପ୍ରିୟ, ଏହି ସଂସାରର ଗଠନ ହେଉଛି, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ନୁହେଁ ।
ଇହାଜଵଞ୍ଜଵୀଭାଵମ୍ ଇମମ୍ ଆକୁଲମ୍ ଆତତମ୍ । ଗନ୍ଧର୍ଵପୁରନିର୍ମାଣଵିନାଶେନ ସମଂ ଵିଦୁଃ
ଏଠାରେ ଯେଉଁ ଅସ୍ଥିର ଏବଂ ବିସ୍ତୃତ ଅବସ୍ଥା ଦେଖାଯାଏ, ତାହାକୁ ଲୋକେ ଗନ୍ଧର୍ବ ନଗର ତିଆରି ଓ ନଷ୍ଟ ହେବା ସହିତ ଏକାପରି ଭାବେ ବୁଝନ୍ତି ।
ସ୍ଵପ୍ନସଙ୍କଲ୍ପପୁରଵଦ୍ ଅସଦ୍ ଏଵେଦମ୍ ଉତ୍ଥିତମ୍ । କାଲଦୈର୍ଘ୍ଯଧିଯା ଜାତପ୍ରତ୍ଯଯଂ ଜାତମ୍ ଅଦ୍ଯ ଵଃ
ସ୍ୱପ୍ନ ରେ କିମ୍ବା ଚିନ୍ତାରେ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ଏକ ନଗର ପରି, ଏହି ସଂସାର ଅସତ୍ୟ ଭାବରେ ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇଛି; ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଦେଖିବା ଭାବରେ ଆଜି ତୁମେ ଏହାକୁ ସତ୍ୟ ଭାବି ନିଶ୍ଚିତ ହୋଇଛ ।
ନାସି ନାଯଂ ପଟୋ ନାର୍ଥୋ ଵିଦ୍ଯତେ ଭିତ୍ତିଭାଗଵାନ୍ । ସଙ୍କଲ୍ପକଲନୈଵେଯମ୍ ଅଭ୍ଯାସାତ୍ ପୁଷ୍ଟତାଂ ଗତା
ତୁମେ ନାହାଁ, ଏହି ଚିତ୍ର ନାହାଁ, ଦିୱାଳରେ କୌଣସି ଅସଲି ଦ୍ରବ୍ୟ ନାହାଁ; ଏହି ସବୁ କଳ୍ପନା ଏବଂ ଅଭ୍ୟାସରେ ଦୃଢ଼ ହୋଇଯାଇଛି ।
ସୁଷୁପ୍ତସଂସ୍ଥିତୋ ନିତ୍ଯଂ ଵିତତେ ଶାଶ୍ଵତେ ପଦେ । ନ କଶ୍ଚିଦ୍ ଏଵ ପରମେ ଭଵାନ୍ ଆତ୍ମନି ସଂସ୍ଥିତଃ
ତୁମେ ଯେଉଁଠି ସଦା ଗଭୀର ନିଦ୍ରାରେ, ବିସ୍ତୃତ ଓ ଚିରକାଳୀନ ଅବସ୍ଥାରେ ବସିଛ, ସେଠାରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆତ୍ମାରେ କେହି ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟ କେହି ଅଛନ୍ତି ନାହିଁ।
ସର୍ଵଂ ତତ୍ରସ୍ଥ ଏଵେଦଂ ସୁଷୁପ୍ତପଦଵିଚ୍ଯୁତଃ । ପରିପଶ୍ଯସି ସଂସାରଦୀର୍ଘସ୍ଵପ୍ନମ୍ ଉରୁଭ୍ରମମ୍
ଏହି ସମସ୍ତ କିଛି ସେଠି ଅଛି; ତୁମେ ଗଭୀର ନିଦ୍ରାରୁ ବିଚ୍ୟୁତ ହେବା ପରେ, ଏହି ଦୀର୍ଘ ଏବଂ ଭ୍ରମଣଶୀଳ ସଂସାର ଶ୍ୱପ୍ନକୁ ଦେଖୁଛ।
ଅଜ୍ଞାନନିଦ୍ରାସୁଘନସ୍ଵସ୍ଵଭାଵାନ୍ ମନାକ୍ ଚ୍ଯୁତଃ । ସଂସାରସ୍ଵପ୍ନସମ୍ଭ୍ରାନ୍ତୋ ଭଵାନ୍ ଅଯମ୍ ଇହ ସ୍ଥିତଃ
ଅଜ୍ଞାନର ଘନ ନିଦ୍ରାରେ ନିଜ ସ୍ୱଭାବରୁ ଅଲ୍ପ ଦୂରେ ହଟିଯିବା ପରେ, ତୁମେ ଏଠାରେ ସଂସାର ଶ୍ୱପ୍ନରେ ଭ୍ରମିତ ହୋଇ ଦଢ଼ିଆ ଅଛ।
ତଦ୍ ଏତାଂ ଵିତତାଂ ନିଦ୍ରାଂ ଘନାଜ୍ଞାନମଯାତ୍ମିକାମ୍ । ତ୍ଯଜାଲକ୍ଷ୍ମୀମ୍ ଇଵ ପ୍ରାପ୍ତନିଧାନଃ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ
ସେଉଁଥିରୁ, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ, ଏହି ସବୁଦିଗରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ଘନ ଅଜ୍ଞାନର ନିଦ୍ରାକୁ, ଯେପରି ଧନ ପାଇଥିବା ଲୋକ ଦାରିଦ୍ର୍ୟକୁ ଛାଡ଼ିଦିଏ, ସେପରି ତୁମେ ଛାଡ଼ିଦିଅ।
ପ୍ରବୋଧମ୍ ଏହି ପଶ୍ଯାଚ୍ଛମ୍ ଆତ୍ମାନମ୍ ଉଦିତଂ ସଦା । ନିର୍ଵିକଲ୍ପଚିଦାଭାସଂ ପ୍ରାତଃ ପଦ୍ମୋ ରଵିଂ ଯଥା
ଜାଗ୍ରତ ହେଅ, ନିଜ ଶାନ୍ତ ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖ, ଯାହା ସଦା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ରହେ—ଏହା ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ଜ୍ଞାନର ଆଲୋକ, ପ୍ରଭାତରେ ପଦ୍ମ ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଦେଖେ, ସେପରି।
ପ୍ରବୁଧ୍ଯସ୍ଵ ପ୍ରବୁଧ୍ଯସ୍ଵ ପୁନଃ ପୁନର୍ ଅଯଂ ମଯା । ପ୍ରବୋଧ୍ଯସେ ମହାବାହୋ ପଶ୍ଯାତ୍ମାର୍କମ୍ ଅନାମଯମ୍
ଜାଗ୍ରତ ହେଅ, ଜାଗ୍ରତ ହେଅ—ମୁଁ ପୁଣିପୁଣି ତୁମକୁ ଜାଗାଉଛି; ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଘବ, ଜାଗ୍ରତ ହେଅ ଏବଂ ନିଜ ଦୋଷରହିତ ଆତ୍ମସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଦେଖ।
ମଯୈତେନାତିଶୀତେନ ଵୃଷ୍ଟେନ ଜ୍ଞାନଵାରିଣା । ସୁଶବ୍ଦଶାଲିନା ରାମ ଘନେନେଵାସି ବୋଧିତଃ
ଏହି ଶୀତଳ ଏବଂ ସ୍ପଷ୍ଟ ଜ୍ଞାନର ବର୍ଷା, ଭଲ ଶବ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ରାମ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଜାଗାଇଛି, ଯେପରି ମେଘ ବର୍ଷା ଆଣେ।
ବୋଧମ୍ ଆସାଦଯ ପରଂ ପ୍ରବୁଦ୍ଧୋ ଽସ୍ଯ୍ ଏଵ ରାଘଵ । ସତ୍ଯମ୍ ଆଲୋକଯାଲୀକଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵେମଂ ଜାଗତଂ ଭ୍ରମମ୍
ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଜାଗ୍ରତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କର; ଏବେ ତୁମେ ଜାଗ୍ରତ ହେଇଛ; ରାଘବ, ସତ୍ୟକୁ ଦେଖ, ମିଥ୍ୟାକୁ ଛାଡ଼, ଏହି ସଂସାରର ଭ୍ରମକୁ ତ୍ୟାଗ କର।
ନ ତେ ଜନ୍ମ ନ ତେ ଦୁଃଖଂ ନ ଦୋଷସ୍ ତେ ନ ତେ ଭ୍ରମଃ । ସର୍ଵସଙ୍କଲ୍ପମୁକ୍ତସ୍ ତ୍ଵଂ ସ୍ଵାତ୍ମନାତ୍ମନି ସଂସ୍ଥିତଃ
ତୁମର କେହି ଜନ୍ମ ନାହିଁ, କେହି ଦୁଃଖ ନାହିଁ, କେହି ଦୋଷ ନାହିଁ, କେହି ଭ୍ରମ ନାହିଁ; ସମସ୍ତ କଳ୍ପନାରୁ ମୁକ୍ତ ହେଇ, ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ନିଜେ ଅବସ୍ଥିତ ଅଛ।
ପରିଗଲିତଵିକଲ୍ପଦୋଷଜାଲସ୍ ସମସିତସାରସୁଷୁପ୍ତସୋମ୍ଯଵୃତ୍ତିଃ । ଅତିଵିତତମ୍ ଇଦଂ ଚ ସୋମ୍ଯରୂପଂ ସମୁପଶମାତ୍ମନି ତିଷ୍ଠ ହେ ମହାତ୍ମନ୍
ଭୁଲ ବିଚାରର ଜାଲ ଗଳିଗଲା, ତୁମେ ଏହାର ମୂଳରେ ଅବସ୍ଥିତ, ଗଭୀର ସୁସ୍ୱପ୍ନ ଭଳି ଶାନ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛ; ଏହି ସମସ୍ତକୁ ବ୍ୟାପିଥିବା ମୂଦୁ ସତ୍ୟରେ, ଶାନ୍ତ ଆତ୍ମାରେ ଅବସ୍ଥିତ ରୁହ, ମହାତ୍ମା।
ଇତ୍ଯ୍ ଆକର୍ଣଯତି ସ୍ଵଚ୍ଛସମଚେତସି ରାଘଵେ । ଵିଶ୍ରାନ୍ତେ ସ୍ଵାତ୍ମନି ସ୍ଵୈରଂ ପରମାନନ୍ଦମ୍ ଆଗତେ
ରାଘବ ଶୁଣିବା ସମୟରେ, ତାଙ୍କର ମନ ସ୍ପଷ୍ଟ ଏବଂ ଶାନ୍ତ ଥିଲା; ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ନିଜେ ବିଶ୍ରାମ କରି, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆନନ୍ଦ ତାଙ୍କ ଭିତରେ ଆସିଗଲା।
ତତ୍ରସ୍ଥେଷୁ ଚ ସର୍ଵେଷୁ ତେଷୂପଶମଶାଲିଷୁ । ଅପରିକ୍ଷୁବ୍ଧଚିତ୍ତେଷୁ ସ୍ଥିତେଷ୍ଵ୍ ଅଭ୍ଯୁଦିତାତ୍ମସୁ
ସେଠାରେ ଉପସ୍ଥିତ ସମସ୍ତେ ଶାନ୍ତିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ତାଙ୍କର ମନ ଅଶାନ୍ତ ନୁହେଁ, ଜାଗୃତ ଆତ୍ମାରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲେ।
ସଂଶାନ୍ତସକଲସ୍ପନ୍ଦଶବ୍ଦସଂଵ୍ଯଵହାରିଣି । ସଭାଭୋଗେ ସ୍ଥିତେ ସୋମ୍ଯେ ରାତ୍ରାଵ୍ ଇଵ ମହୀତଲେ
ସମସ୍ତ ଚଳାପ, ଶବ୍ଦ ଶାନ୍ତ ହୋଇଥିବାବେଳେ, ସଭାରେ ଲୋକେ ଶାନ୍ତ ଏବଂ ସୁନ୍ଦର ଭାବରେ ବସିଥିଲେ, ଏହା ଏକ ରାତିର ଭୂମି ପରି ଶାନ୍ତ ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
ପ୍ରମୂକମୁଗ୍ଧଘଣ୍ଟାସୁ ନିଷଣ୍ଣାସୁ ନଭସ୍ତଲେ । ଶୃଣ୍ଵନ୍ତୀଷ୍ଵ୍ ଇଵ ଶୁଦ୍ଧାସୁ ପତାକାସୁ ଵଚୋ ମୁନେଃ
ଆକାଶରେ ଘଣ୍ଟାଗୁଡ଼ିକ ନିରବ ଏବଂ ନିଷ୍ପ୍ରଭ ହୋଇ ଲଟକିଥିଲା, ଶୁଦ୍ଧ ପତାକାଗୁଡ଼ିକ ମୁନିଙ୍କ କଥାକୁ ଶୁଣୁଥିବା ପରି ଲଗିଥିଲା।
ଶାନ୍ତସଞ୍ଚାରସଙ୍କ୍ରାନ୍ତନିଶ୍ଚଲାସ୍ଯେଷୁ ପକ୍ଷିଷୁ । ସ୍ଵପତ୍ସ୍ଵ୍ ଅନ୍ତଃପୁରାଣାଂ ଚ ପଞ୍ଜରେଷ୍ଵ୍ ଆଲଯେଷୁ ଚ
ପକ୍ଷୀମାନେ ଶାନ୍ତ ହୋଇ, ତାଙ୍କର ଚଳାପ ଏବଂ ମୁହଁ ନିଷ୍ପ୍ରଭ ହୋଇ, ଅନ୍ତଃପୁର, ପଞ୍ଜିରା ଏବଂ ନିଜ ଘଉଁରେ ଶୁଇଥିଲେ।
ଵିଚାରଯତ୍ସୁ ତତ୍ତ୍ଵାର୍ଥଂ ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ପ୍ରାପ୍ତଵିକାସଯା । ସୁତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞେଷୁ ସଭ୍ଯେଷୁ ସହଜାନନ୍ଦଶାଲିଷୁ
ସଭାରେ ଯେଉଁ ଜଣେ ତତ୍ତ୍ୱ ଜ୍ଞାନ ଉପରେ ଚିନ୍ତା କରି, ତାଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି ଫୁଲିଉଠିଛି, ସେମାନେ ସ୍ଵଭାବିକ ଆନନ୍ଦରେ ବସିଥିଲେ।
ପରୋପଶମଶାଲିନ୍ଯା ତଯା ସଦ୍ଵାକ୍ଯମାଲଯା । ଵିନଯାଵନତିସ୍ଥେଷୁ କ୍ରୀଡାମର୍କଟକେଷ୍ଵ୍ ଅପି
ସାନ୍ତିର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଓ ଉତ୍ତମ ଭାଷାର ପ୍ରଭାବରେ, ଖେଳୁଥିବା ବାନରମାନେ ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତ ହୋଇ, ନମ୍ରତାରେ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ବସିଥିଲେ।
ରାଘଵସ୍ଯାତ୍ମଵିଶ୍ରାନ୍ତିସ୍ଥିତ୍ଯର୍ଥଂ ଵଚନୌଘତଃ । ଵିରରାମ ମୁନିର୍ ଵାରି ସସେତ୍ଵ୍ ଆତ୍ମରଯାଦ୍ ଇଵ
ରାଘବଙ୍କର ଆତ୍ମବିଶ୍ରାମ ନିମିତ୍ତରେ, ମୁନିଙ୍କର କଥାର ଧାରା ଏକ ଡାମ୍ ଦ୍ୱାରା ଅଟକିଥିବା ନଦୀ ପରି ଅପେକ୍ଷା କରିବାରେ ବନ୍ଦ ହେଲା।
ଅଥ ଯାତେ ମୁହୂର୍ତାର୍ଧେ ରାଘଵେ ପ୍ରତିବୋଧିତେ । ପୁନର୍ ଆହ ତମ୍ ଏଵାର୍ଥଂ ଵସିଷ୍ଠୋ ଵଦତାଂ ଵରଃ
ଅଧା ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପରେ ରାଘବ ଜାଗିଉଠିବା ପରେ, କଥାରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଵସିଷ୍ଠ ଏହି ଅର୍ଥକୁ ପୁନି ତାଙ୍କୁ କହିଲେ।
ରାମ ସମ୍ଯକ୍ପ୍ରବୁଦ୍ଧୋ ଽସି ସ୍ଵାତ୍ମାନମ୍ ଅସି ଲବ୍ଧଵାନ୍ । ଏତମ୍ ଏଵାଵଲମ୍ବ୍ଯାନ୍ତସ୍ ତିଷ୍ଠ ମେହ ମଦଂ କୃଥାଃ
ରାମ, ତୁମେ ସଠିକ୍ ଭାବେ ଜାଗିଉଛ, ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ପାଇଛ; ଏହି ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅବସ୍ଥାକୁ ଧରି ଏଠାରେ ରୁହ, ମୋହରେ ପଡ଼ିବା ନାହିଁ।
ଇଦଂ ସଂସାରଚକ୍ରଂ ହି ନାଭୌ ସଙ୍କଲ୍ପମାତ୍ରକେ । ସଂରୋଧିତାଯାଂ ଵହନାଦ୍ ରଘୁନନ୍ଦନ ରୁଧ୍ଯତେ
ହେ ରଘୁବଂଶର ଆନନ୍ଦ, ଏହି ସଂସାରର ଚକ୍ରଟି କେବଳ କଳ୍ପନାରେ ଘୂରୁଛି। ଏହାର ଗତିକୁ ଯଦି ରୋକାଯାଏ, ତେବେ ଏହା ଥମେଇଯାଏ।
ବୋଧିତାଯାଂ ମନୋନାଭ୍ଯାମ୍ ଇଦଂ ସଂସାରଚକ୍ରକମ୍ । ପ୍ରଯତ୍ନାଦ୍ ରୋଧିତମ୍ ଅପି ପ୍ରଵହତ୍ଯ୍ ଏଵ ଵେଗତଃ
ମନ ଜାଗୃତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ସଂସାରର ଚକ୍ରଟିକୁ ଚେଷ୍ଟାରେ ରୋକିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହା ଜୋରରେ ଆଉ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଯାଏ।
ପରଂ ପୌରୁଷମ୍ ଆଶ୍ରିତ୍ଯ ବଲଂ ପ୍ରଜ୍ଞାଂ ଚ ଯୁକ୍ତିତଃ । ନାଭିଂ ସଂସାରଚକ୍ରସ୍ଯ ଚିତ୍ତମ୍ ଏଵ ନିରୋଧଯେତ୍
ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ପ୍ରୟାସ, ଶକ୍ତି ଓ ବୁଦ୍ଧିକୁ ବିବେକ ସହିତ ଏକତ୍ର କରି, ସଂସାରର ଚକ୍ରର ମୂଳ ଯାହା ମନ, ସେହି ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ।
ପ୍ରଜ୍ଞାସୌଜନ୍ଯଯୁକ୍ତେନ ଶାସ୍ତ୍ରସଂଵଲିତେନ ଚ । ପୌରୁଷେଣ ନ ଯତ୍ ପ୍ରାପ୍ତଂ ନ ତତ୍ କ୍ଵଚନ ଲଭ୍ଯତେ
ବୁଦ୍ଧି, ଉତ୍ତମତା ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନ ସହିତ ଯେଉଁ ପ୍ରୟାସରେ କିଛି ମିଳିନଥାଏ, ସେଥିରେ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ମିଳିପାରିବ ନାହିଁ।