ଦର୍ଶନଦ୍ଵଯମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଏତତ୍ ସତ୍ଯମ୍ ଅତ୍ଯନ୍ତସିଦ୍ଧିଦମ୍ । ଯଦ୍ ଏକମ୍ ଏତଯୋର୍ ଵେତ୍ସି ରମ୍ଯଂ ତଦ୍ ରାମ ସଂଶ୍ରଯ
ଏହି ଦୁଇଟି ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ସତ୍ୟ ଏବଂ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସିଦ୍ଧି ଦେଇଥାଏ। ତୁମେ ଏହାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଯେଉଁଟିକୁ ଜାଣିଛ, ଓ ରାମ, ସେଠାରେ ଆନନ୍ଦ ଅଛି—ସେଠିକୁ ଆଶ୍ରୟ କର।
ଦ୍ଵାଭ୍ଯାମ୍ ଏଵାଥ ଵୈ ତାଭ୍ଯାଂ ଦର୍ଶନାଭ୍ଯାମ୍ ଇହାନଘ । ଵିହରନ୍ କୁରୁ କଲ୍ଯାଣଂ ରାଗଦ୍ଵେଷପରିକ୍ଷଯାତ୍
ଏହି ଦୁଇଟି ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ଦ୍ୱାରା, ଓ ନିଷ୍ପାପ, ଏଠାରେ ସ୍ୱାଧୀନଭାବେ ବଞ୍ଚ; ରାଗ ଓ ଦ୍ୱେଷ ଶେଷ ହେଲାପରେ ଭଲ କାମ କର।
ଯତ୍ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଉଚିତଂ ଲୋକେ ଯନ୍ ନଭସ୍ଯ୍ ଅଥ ଯତ୍ ପରେ । ତତ୍ ସର୍ଵଂ ପ୍ରାପ୍ଯତେ ରାମ ରାଗଦ୍ଵେଷପରିକ୍ଷଯାତ୍
ଏହି ସଂସାରରେ, ଆକାଶରେ କିମ୍ବା ତାହାଠାରୁ ଉପରେ ଯେଉଁଠି ଯେଉଁଠି ଯାହା ଉଚିତ, ସେ ସବୁ କିଛି ରାଗ ଓ ଦ୍ୱେଷ ଶେଷ ହେଲାପରେ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ, ଓ ରାମ।
ରାଗାହିହିତଯା ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ଯାଦୃଗ୍ ରାମ ଵିଚେଷ୍ଟ୍ଯତେ । ତତ୍ ତଦ୍ ଏଵ ପ୍ରଯାତ୍ଯ୍ ଆଶୁ ମୂଢାନାଂ ଵିପରୀତତାମ୍
ଯେଉଁ କାମ କିଏ ରାଗର ପ୍ରଭାବରେ କରେ, ଓ ରାମ, ସେହି କାମଗୁଡ଼ିକ ଅଜ୍ଞମାନେ ଦ୍ୱାରା ଶୀଘ୍ର ଭିନ୍ନ ଫଳକୁ ନେଇଯାଏ।
ଦ୍ଵେଷଦୋଷୋପରୁଦ୍ଧାସୁ ନ ଗୁଣାଶ୍ ଚିତ୍ତଵୃତ୍ତିଷୁ । ପଦଂ କୁର୍ଵନ୍ତି ଦଗ୍ଧାସୁ ସ୍ଥଲୀଷୁ ହରିଣା ଇଵ
ଯେତେବେଳେ ମନର ଚିନ୍ତାଧାରା ଦ୍ୱେଷ ଓ ଦୋଷରେ ବାଧା ପାଏ, ସେଠାରେ ଗୁଣ ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏନାହିଁ; ଯେପରିକି ଜଳିଯାଇଥିବା ମାଠରେ ହରିଣ ରହିବାକୁ ଚାହାଁନ୍ତିନାହିଁ।
ରାଗୋ ଦ୍ଵେଷଶ୍ ଚ ସର୍ପୌ ଦ୍ଵୌ ନ ନିଲୀନୌ ମନୋବିଲେ । ଯସ୍ଯ କଲ୍ପତରୋସ୍ ତସ୍ମାତ୍ କିଂ ନାମାଙ୍ଗ ନ ଲଭ୍ଯତେ
ଯାହାଙ୍କର ହୃଦୟରେ ଇଚ୍ଛାପୂରଣ ବୃକ୍ଷ ଫୁଲିଫଳି ରହିଛି, ସେଠାରେ ରାଗ ଓ ଦ୍ୱେଷ ଦୁଇଟି ସାପ ଲୁଚି ରହିପାରନ୍ତିନାହିଁ; ଏହିପରି ଲୋକ ପାଇଁ କଣ ଅପ୍ରାପ୍ୟ ଅଛି?
ଯେ ହି ପ୍ରାଜ୍ଞାସ୍ ସୁନିଯତା ଵିଦଗ୍ଧାଶ୍ ଶାସ୍ତ୍ରଶାଲିନଃ । ରାଗଦ୍ଵେଷମଯାସ୍ ତେ ଚେଜ୍ ଜମ୍ବୁକାସ୍ ତଦ୍ ଧିଗ୍ ଅସ୍ତୁ ତାନ୍
ଯେମାନେ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ନିୟମିତ, ଚତୁର ଏବଂ ଶାସ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନୀ, ସେମାନେ ଯଦି ରାଗ ଓ ଦ୍ୱେଷରେ ଭରିଯାନ୍ତି, ତେବେ ସେମାନେ ଶିଆଳ ସମାନ; ଏମିତି ଲୋକଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରାଯାଉ।
ମଦ୍ ଧନଂ ଭୁକ୍ତମ୍ ଅନ୍ଯେନ ଧନଂ ଭୁକ୍ତଂ ମଯାନ୍ଯତଃ । ଇତ୍ଥଂ ସଂଵ୍ଯଵହାରେହା କୋ ରାଗଦ୍ଵେଷଯୋଃ କ୍ରମଃ
ମୋର ଧନ ଅନ୍ୟେ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି, ମୁଁ ଅନ୍ୟର ଧନ ଉପଭୋଗ କରେ; ଏପରି ଚଳାଚଳ ଓ ଚେଷ୍ଟାରେ ରାଗ ଓ ଦ୍ୱେଷର କେଉଁଠି କ୍ରମ ଅଛି?
ଧନାନି ବନ୍ଧଵୋ ମିତ୍ରଂ ପୁନର୍ ଆଯାନ୍ତି ଯାନ୍ତି ଚ । କିମ୍ ଏତେଷୁ ନରଃ ପ୍ରାଜ୍ଞୋ ରଜ୍ଯତେ ଵା ଵିରଜ୍ଯତେ
ଧନ, ନାତ, ମିତ୍ର — ଏମାନେ ଆସନ୍ତି ଯାନ୍ତି, ପୁନି ପୁନି ଚଳିଯାନ୍ତି । ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ କି ଏମାନେ ପ୍ରତି ଆକୃଷ୍ଟ ହୁଏ କି ବିରକ୍ତ ହୁଏ ?
ଭାଵାଭାଵଭଵାଭୋଗା ମାଯେଯଂ ପାରମେଶ୍ଵରୀ । ସଂସାରରଚନାସର୍ପୀ ପ୍ରସକ୍ତଂ ପ୍ରଦହତ୍ଯ୍ ଅଲମ୍
ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମାୟା — ଅସ୍ତି ନାସ୍ତିର ଉପଭୋଗ, ସଂସାର ଗଠନାର ସାପ — ଯେଉଁମାନେ ଏଥିରେ ଗଭୀର ଭାବେ ଲଗି ରହନ୍ତି, ସେମାନେ ଦହିଯାନ୍ତି ।
ନ ଧନଂ ନ ଜନୋ ନାସ୍ମି ସତ୍ଯଂ ରାଘଵ ଵସ୍ତୁତଃ । ମିଥ୍ଯୈଵ ମିଥ୍ଯାଵଲିତମ୍ ଇତୀଦଂ ପରିଲକ୍ଷ୍ଯତେ
ଧନ ନୁହେଁ, ଲୋକ ନୁହେଁ, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟରେ ଅଛି ନାହିଁ, ରାଘବ । ସବୁ କିଛି ମିଥ୍ୟା, ମିଥ୍ୟାରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ମାତ୍ର ଦେଖାଯାଉଛି ।
ଆଦ୍ଯନ୍ତଯୋସ୍ ସର୍ଵମ୍ ଅସନ୍ ମଧ୍ଯେ ଽପ୍ଯ୍ ଅସ୍ଥିରମ୍ ଆଧିମତ୍ । କ୍ଵ ବଧ୍ନାତୁ ଧୃତିଂ ଧୀରୋ ହ୍ଯ୍ ଅନ୍ଯକଲ୍ପିତଖଦ୍ରୁମେ
ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷରେ ସବୁ ଅସତ୍ୟ, ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଅସ୍ଥିର ହେଲେ ଦୃଢ ଦେଖାଯାଉଛି । ଅନ୍ୟଜନ ଭାବିଥିବା ଗଛରେ ବୁଦ୍ଧିମାନ କେଉଁଠି ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଆଶ୍ରୟ କରିପାରିବେ ?
ଏକେନ କଲ୍ପିତା ଖେ ସ୍ତ୍ରୀ ଭୁଙ୍କ୍ତେ ତାଂ ଦୂରଗୋ ଽପରଃ । ଇତୀଯମ୍ ଅଙ୍ଗ ସଂସାରରଚନା ନେତରଃ କ୍ରମଃ
ଏକ ଲୋକ ଆକାଶରେ ଜଣେ ଜନାନୀକୁ କଳ୍ପନା କରି ସେଉଁଠି ଆନନ୍ଦ ଉଠାଏ, ଅନ୍ୟ ଜଣେ ଦୂରରେ ରହି ସେଠାରେ କିଛି ଦେଖିନାହାନ୍ତି । ଏହିପରି ଭାବରେ, ପ୍ରିୟ, ଏହି ସଂସାରର ଗଠନ ହେଉଛି, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ନୁହେଁ ।
ଇହାଜଵଞ୍ଜଵୀଭାଵମ୍ ଇମମ୍ ଆକୁଲମ୍ ଆତତମ୍ । ଗନ୍ଧର୍ଵପୁରନିର୍ମାଣଵିନାଶେନ ସମଂ ଵିଦୁଃ
ଏଠାରେ ଯେଉଁ ଅସ୍ଥିର ଏବଂ ବିସ୍ତୃତ ଅବସ୍ଥା ଦେଖାଯାଏ, ତାହାକୁ ଲୋକେ ଗନ୍ଧର୍ବ ନଗର ତିଆରି ଓ ନଷ୍ଟ ହେବା ସହିତ ଏକାପରି ଭାବେ ବୁଝନ୍ତି ।
ସ୍ଵପ୍ନସଙ୍କଲ୍ପପୁରଵଦ୍ ଅସଦ୍ ଏଵେଦମ୍ ଉତ୍ଥିତମ୍ । କାଲଦୈର୍ଘ୍ଯଧିଯା ଜାତପ୍ରତ୍ଯଯଂ ଜାତମ୍ ଅଦ୍ଯ ଵଃ
ସ୍ୱପ୍ନ ରେ କିମ୍ବା ଚିନ୍ତାରେ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ଏକ ନଗର ପରି, ଏହି ସଂସାର ଅସତ୍ୟ ଭାବରେ ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇଛି; ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଦେଖିବା ଭାବରେ ଆଜି ତୁମେ ଏହାକୁ ସତ୍ୟ ଭାବି ନିଶ୍ଚିତ ହୋଇଛ ।
ନାସି ନାଯଂ ପଟୋ ନାର୍ଥୋ ଵିଦ୍ଯତେ ଭିତ୍ତିଭାଗଵାନ୍ । ସଙ୍କଲ୍ପକଲନୈଵେଯମ୍ ଅଭ୍ଯାସାତ୍ ପୁଷ୍ଟତାଂ ଗତା
ତୁମେ ନାହାଁ, ଏହି ଚିତ୍ର ନାହାଁ, ଦିୱାଳରେ କୌଣସି ଅସଲି ଦ୍ରବ୍ୟ ନାହାଁ; ଏହି ସବୁ କଳ୍ପନା ଏବଂ ଅଭ୍ୟାସରେ ଦୃଢ଼ ହୋଇଯାଇଛି ।
ସୁଷୁପ୍ତସଂସ୍ଥିତୋ ନିତ୍ଯଂ ଵିତତେ ଶାଶ୍ଵତେ ପଦେ । ନ କଶ୍ଚିଦ୍ ଏଵ ପରମେ ଭଵାନ୍ ଆତ୍ମନି ସଂସ୍ଥିତଃ
ତୁମେ ଯେଉଁଠି ସଦା ଗଭୀର ନିଦ୍ରାରେ, ବିସ୍ତୃତ ଓ ଚିରକାଳୀନ ଅବସ୍ଥାରେ ବସିଛ, ସେଠାରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆତ୍ମାରେ କେହି ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟ କେହି ଅଛନ୍ତି ନାହିଁ।
ସର୍ଵଂ ତତ୍ରସ୍ଥ ଏଵେଦଂ ସୁଷୁପ୍ତପଦଵିଚ୍ଯୁତଃ । ପରିପଶ୍ଯସି ସଂସାରଦୀର୍ଘସ୍ଵପ୍ନମ୍ ଉରୁଭ୍ରମମ୍
ଏହି ସମସ୍ତ କିଛି ସେଠି ଅଛି; ତୁମେ ଗଭୀର ନିଦ୍ରାରୁ ବିଚ୍ୟୁତ ହେବା ପରେ, ଏହି ଦୀର୍ଘ ଏବଂ ଭ୍ରମଣଶୀଳ ସଂସାର ଶ୍ୱପ୍ନକୁ ଦେଖୁଛ।
ଅଜ୍ଞାନନିଦ୍ରାସୁଘନସ୍ଵସ୍ଵଭାଵାନ୍ ମନାକ୍ ଚ୍ଯୁତଃ । ସଂସାରସ୍ଵପ୍ନସମ୍ଭ୍ରାନ୍ତୋ ଭଵାନ୍ ଅଯମ୍ ଇହ ସ୍ଥିତଃ
ଅଜ୍ଞାନର ଘନ ନିଦ୍ରାରେ ନିଜ ସ୍ୱଭାବରୁ ଅଲ୍ପ ଦୂରେ ହଟିଯିବା ପରେ, ତୁମେ ଏଠାରେ ସଂସାର ଶ୍ୱପ୍ନରେ ଭ୍ରମିତ ହୋଇ ଦଢ଼ିଆ ଅଛ।
ତଦ୍ ଏତାଂ ଵିତତାଂ ନିଦ୍ରାଂ ଘନାଜ୍ଞାନମଯାତ୍ମିକାମ୍ । ତ୍ଯଜାଲକ୍ଷ୍ମୀମ୍ ଇଵ ପ୍ରାପ୍ତନିଧାନଃ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ
ସେଉଁଥିରୁ, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ, ଏହି ସବୁଦିଗରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ଘନ ଅଜ୍ଞାନର ନିଦ୍ରାକୁ, ଯେପରି ଧନ ପାଇଥିବା ଲୋକ ଦାରିଦ୍ର୍ୟକୁ ଛାଡ଼ିଦିଏ, ସେପରି ତୁମେ ଛାଡ଼ିଦିଅ।
ପ୍ରବୋଧମ୍ ଏହି ପଶ୍ଯାଚ୍ଛମ୍ ଆତ୍ମାନମ୍ ଉଦିତଂ ସଦା । ନିର୍ଵିକଲ୍ପଚିଦାଭାସଂ ପ୍ରାତଃ ପଦ୍ମୋ ରଵିଂ ଯଥା
ଜାଗ୍ରତ ହେଅ, ନିଜ ଶାନ୍ତ ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖ, ଯାହା ସଦା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ରହେ—ଏହା ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ଜ୍ଞାନର ଆଲୋକ, ପ୍ରଭାତରେ ପଦ୍ମ ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଦେଖେ, ସେପରି।
ପ୍ରବୁଧ୍ଯସ୍ଵ ପ୍ରବୁଧ୍ଯସ୍ଵ ପୁନଃ ପୁନର୍ ଅଯଂ ମଯା । ପ୍ରବୋଧ୍ଯସେ ମହାବାହୋ ପଶ୍ଯାତ୍ମାର୍କମ୍ ଅନାମଯମ୍
ଜାଗ୍ରତ ହେଅ, ଜାଗ୍ରତ ହେଅ—ମୁଁ ପୁଣିପୁଣି ତୁମକୁ ଜାଗାଉଛି; ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଘବ, ଜାଗ୍ରତ ହେଅ ଏବଂ ନିଜ ଦୋଷରହିତ ଆତ୍ମସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଦେଖ।
ମଯୈତେନାତିଶୀତେନ ଵୃଷ୍ଟେନ ଜ୍ଞାନଵାରିଣା । ସୁଶବ୍ଦଶାଲିନା ରାମ ଘନେନେଵାସି ବୋଧିତଃ
ଏହି ଶୀତଳ ଏବଂ ସ୍ପଷ୍ଟ ଜ୍ଞାନର ବର୍ଷା, ଭଲ ଶବ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ରାମ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଜାଗାଇଛି, ଯେପରି ମେଘ ବର୍ଷା ଆଣେ।
ବୋଧମ୍ ଆସାଦଯ ପରଂ ପ୍ରବୁଦ୍ଧୋ ଽସ୍ଯ୍ ଏଵ ରାଘଵ । ସତ୍ଯମ୍ ଆଲୋକଯାଲୀକଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵେମଂ ଜାଗତଂ ଭ୍ରମମ୍
ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଜାଗ୍ରତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କର; ଏବେ ତୁମେ ଜାଗ୍ରତ ହେଇଛ; ରାଘବ, ସତ୍ୟକୁ ଦେଖ, ମିଥ୍ୟାକୁ ଛାଡ଼, ଏହି ସଂସାରର ଭ୍ରମକୁ ତ୍ୟାଗ କର।
ନ ତେ ଜନ୍ମ ନ ତେ ଦୁଃଖଂ ନ ଦୋଷସ୍ ତେ ନ ତେ ଭ୍ରମଃ । ସର୍ଵସଙ୍କଲ୍ପମୁକ୍ତସ୍ ତ୍ଵଂ ସ୍ଵାତ୍ମନାତ୍ମନି ସଂସ୍ଥିତଃ
ତୁମର କେହି ଜନ୍ମ ନାହିଁ, କେହି ଦୁଃଖ ନାହିଁ, କେହି ଦୋଷ ନାହିଁ, କେହି ଭ୍ରମ ନାହିଁ; ସମସ୍ତ କଳ୍ପନାରୁ ମୁକ୍ତ ହେଇ, ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ନିଜେ ଅବସ୍ଥିତ ଅଛ।
ପରିଗଲିତଵିକଲ୍ପଦୋଷଜାଲସ୍ ସମସିତସାରସୁଷୁପ୍ତସୋମ୍ଯଵୃତ୍ତିଃ । ଅତିଵିତତମ୍ ଇଦଂ ଚ ସୋମ୍ଯରୂପଂ ସମୁପଶମାତ୍ମନି ତିଷ୍ଠ ହେ ମହାତ୍ମନ୍
ଭୁଲ ବିଚାରର ଜାଲ ଗଳିଗଲା, ତୁମେ ଏହାର ମୂଳରେ ଅବସ୍ଥିତ, ଗଭୀର ସୁସ୍ୱପ୍ନ ଭଳି ଶାନ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛ; ଏହି ସମସ୍ତକୁ ବ୍ୟାପିଥିବା ମୂଦୁ ସତ୍ୟରେ, ଶାନ୍ତ ଆତ୍ମାରେ ଅବସ୍ଥିତ ରୁହ, ମହାତ୍ମା।
ଇତ୍ଯ୍ ଆକର୍ଣଯତି ସ୍ଵଚ୍ଛସମଚେତସି ରାଘଵେ । ଵିଶ୍ରାନ୍ତେ ସ୍ଵାତ୍ମନି ସ୍ଵୈରଂ ପରମାନନ୍ଦମ୍ ଆଗତେ
ରାଘବ ଶୁଣିବା ସମୟରେ, ତାଙ୍କର ମନ ସ୍ପଷ୍ଟ ଏବଂ ଶାନ୍ତ ଥିଲା; ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ନିଜେ ବିଶ୍ରାମ କରି, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆନନ୍ଦ ତାଙ୍କ ଭିତରେ ଆସିଗଲା।
ତତ୍ରସ୍ଥେଷୁ ଚ ସର୍ଵେଷୁ ତେଷୂପଶମଶାଲିଷୁ । ଅପରିକ୍ଷୁବ୍ଧଚିତ୍ତେଷୁ ସ୍ଥିତେଷ୍ଵ୍ ଅଭ୍ଯୁଦିତାତ୍ମସୁ
ସେଠାରେ ଉପସ୍ଥିତ ସମସ୍ତେ ଶାନ୍ତିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ତାଙ୍କର ମନ ଅଶାନ୍ତ ନୁହେଁ, ଜାଗୃତ ଆତ୍ମାରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲେ।
ସଂଶାନ୍ତସକଲସ୍ପନ୍ଦଶବ୍ଦସଂଵ୍ଯଵହାରିଣି । ସଭାଭୋଗେ ସ୍ଥିତେ ସୋମ୍ଯେ ରାତ୍ରାଵ୍ ଇଵ ମହୀତଲେ
ସମସ୍ତ ଚଳାପ, ଶବ୍ଦ ଶାନ୍ତ ହୋଇଥିବାବେଳେ, ସଭାରେ ଲୋକେ ଶାନ୍ତ ଏବଂ ସୁନ୍ଦର ଭାବରେ ବସିଥିଲେ, ଏହା ଏକ ରାତିର ଭୂମି ପରି ଶାନ୍ତ ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
ପ୍ରମୂକମୁଗ୍ଧଘଣ୍ଟାସୁ ନିଷଣ୍ଣାସୁ ନଭସ୍ତଲେ । ଶୃଣ୍ଵନ୍ତୀଷ୍ଵ୍ ଇଵ ଶୁଦ୍ଧାସୁ ପତାକାସୁ ଵଚୋ ମୁନେଃ
ଆକାଶରେ ଘଣ୍ଟାଗୁଡ଼ିକ ନିରବ ଏବଂ ନିଷ୍ପ୍ରଭ ହୋଇ ଲଟକିଥିଲା, ଶୁଦ୍ଧ ପତାକାଗୁଡ଼ିକ ମୁନିଙ୍କ କଥାକୁ ଶୁଣୁଥିବା ପରି ଲଗିଥିଲା।