ନିର୍ଣୀଯ ସର୍ଵଭାଵାନାମ୍ ଅସତ୍ତ୍ଵଂ ସତ୍ତ୍ଵମ୍ ଏଵ ଵା । ନିଷ୍କାମଂ ଶାନ୍ତିମ୍ ଅଭ୍ଯେତି ସମ୍ଯଗାଲୋକନାନ୍ ମନଃ
ମନେ ଯେତେବେଳେ ସବୁ ଜିନିଷ ଅସତ୍ୟ କିମ୍ବା କେବଳ ସତ୍ୟ ବୋଲି ଭଲଭାବେ ବୁଝିପାରେ, ସେତେବେଳେ ନିର୍ଲୋଭ ଏବଂ ଶାନ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
ନ ନିନ୍ଦତି ନ ଚ ସ୍ତୌତି ନ ହୃଷ୍ଯତି ନ ଶୋଚତି । ଶୀତଲଂ ସତ୍ଯତାମ୍ ଏତି ସମ୍ଯଗାଲୋକନାନ୍ ମନଃ
ଯେତେବେଳେ ମନ ଭଲଭାବେ ବୁଝିପାରେ, ସେତେବେଳେ ନ ନିନ୍ଦା କରେ, ନ ସ୍ତୁତି କରେ, ନ ଖୁସି ହୁଏ, ନ ଦୁଃଖିତ ହୁଏ; ଏହା ଶୀତଳ ହୁଏ ଏବଂ ସତ୍ୟତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
ଅଵଶ୍ଯମ୍ ଏଵ ମର୍ତଵ୍ଯଂ ସର୍ଵୈର୍ ଏଵ ହି ବନ୍ଧୁଭିଃ । ଇତି ବନ୍ଧୁଵିଯୋଗେଷୁ କିଂ ଵୃଥା ପରିତପ୍ଯସେ
ସମସ୍ତ ବନ୍ଧୁମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଏକଦିନ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିବେ; ତେଣୁ ବନ୍ଧୁ ବିୟୋଗରେ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ଦୁଃଖରେ ଆପଣ ଅନାବଶ୍ୟକ ଯନ୍ତ୍ରଣା କାହିଁକି ଭୋଗୁଛନ୍ତି?
ଅଵଶ୍ଯମ୍ ଏଵ ଚ ମଯା ମର୍ତଵ୍ଯମ୍ ଇତି ନିଶ୍ଚଯେ । ଇତ୍ଯ୍ ଆତ୍ମମରଣପ୍ରାପ୍ତୌ କିଂ ମୁଧା ପରିତପ୍ଯସେ
ମୋତେ ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଏକଦିନ ମୃତ୍ୟୁ ଆସିବ ବୋଲି ଯେତେବେଳେ ଜଣାପଡ଼େ, ସେତେବେଳେ ନିଜ ମୃତ୍ୟୁ ଆସିଲେ ଅନାବଶ୍ୟକ ଦୁଃଖ କାହିଁକି କରୁଛ?
ଅଵଶ୍ଯମ୍ ଏଵ ଜାତେନ କିଞ୍ଚିତ୍ ସ୍ଵଵିଭଵାଦିକମ୍ । ପ୍ରାପ୍ତଵ୍ଯଂ ପୁରୁଷେଣେତି ହର୍ଷସ୍ଯାଵସରୋ ହି କଃ
ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜନ୍ମିତ ଲୋକ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ କିଛି ଧନ-ସମ୍ପତ୍ତି ଅବଶ୍ୟ ପାଇଥାଏ, ସେଠି ଆନନ୍ଦ କରିବା ପାଇଁ କଣ ଅବସର ଅଛି?
ସର୍ଵସ୍ଯୈଵ ହି ସଂସାରେ ନରସ୍ଯ ଵ୍ଯଵହାରିଣଃ । ଅନର୍ଥାଯ ଭଵତ୍ଯ୍ ଆପଚ୍ ଛୋକସ୍ଯାଵସରୋ ହି କଃ
ଏହି ସଂସାରରେ ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ, ସମସ୍ତ ଘଟଣା ଶେଷରେ କେବଳ ଦୁଃଖ ଓ ଅନର୍ଥକୁ ନେଇଯାଏ; ଏଠି ଶୋକ କରିବାର କଣ ଅର୍ଥ?
ବ୍ରୁଡତ୍ଯ୍ ଉଦେତି ସ୍ଫୁରତି ବୁଦ୍ବୁଦୌଘ ଇଵାର୍ଣଵେ । ଇଦଂ ହି ଜନତାଜାଲଂ କିମ୍ ଅତ୍ର ପରିଦେଵନା
ଯେପରି ଉପସାଗରରେ ବୁଲବୁଲି ଉଠି, ଫୁଟି, ହେଉଛି ଓ ହେଉଛି ନାହିଁ, ସେପରି ଏହି ଜନସମୂହ; ଏଠି ଦୁଃଖ କରିବାର କଣ ଦରକାର?
ସତ୍ ସଦ୍ ଏଵ ସଦୈଵୈତଦ୍ ଅସଦ୍ ଏଵାସଦ୍ ଏଵ ହି । କ୍ରିଯାଵୈଚିତ୍ର୍ଯମାତ୍ରେ ତୁ କିମ୍ ଅସ୍ମିନ୍ ପରିଦେଵନା
ଯାହା ସତ୍ୟ, ସେ ସଦା ସତ୍ୟ; ଯାହା ଅସତ୍ୟ, ସେ ସଦା ଅସତ୍ୟ। କେବଳ କାର୍ଯ୍ୟର ବିଭିନ୍ନତା ଅଛି; ଏଥିରେ ଦୁଃଖ କରିବାର କଣ ଅର୍ଥ?
ନାହମ୍ ଅସ୍ମି ନ ଚାଭୂଵଂ ନ ଭଵିଷ୍ଯାମି ଚାଧୁନା । ଦେହୋ ଽହଂ ଚିତ୍ତଦୋଷୋ ଽଯଂ କିମ୍ ଅନ୍ଯତ୍ ପରିଦେଵ୍ଯତେ
ମୁଁ ନାହିଁ, ଆଗରୁ କେବେ ଥିଲି ନାହିଁ, ଏବେ ବା ଆଗକୁ ମଧ୍ୟ ହେବି ନାହିଁ। ଏହି ଦେହକୁ 'ମୁଁ' ବୋଲି ଭାବିବା ମନର ଭୁଲ। ତେବେ ଅନ୍ୟ କାହିଁକି ଦୁଃଖ କରିବା?
ଦେହାଚ୍ ଚେଦ୍ ଅନ୍ଯ ଏଵାହଂ ଚିଦାଭାସସ୍ ତଦ୍ ଅଙ୍ଗ ହେ । କୌ ତୌ ମେ ସଦସଦ୍ଭାଵୌ ଯନ୍ନିଷ୍ଠଂ ପରିତପ୍ଯତେ
ଯଦି ମୁଁ ଦେହଠାରୁ ଅଲଗା, କେବଳ ଜ୍ଞାନର ଏକ ଛାୟା ହେଉଛି, ତେବେ ଏହି ଥିବା ଓ ନଥିବା ଅବସ୍ଥାମାନେ ମୋ ପାଇଁ କ'ଣ? ଏହିପାଇଁ କିଏ ଦୁଃଖିତ ହେବେ?
ଇତି ନିଶ୍ଚଯଵତ୍ ତ୍ଵ୍ ଅନ୍ତସ୍ ସମ୍ଯଗ୍ଜ୍ଞାନାନ୍ ମନୋ ମୁନେଃ । ନାସ୍ତମ୍ ଏତି ନ ଚୋଦେତି ନ ଚାନ୍ତଃ ପରିତପ୍ଯତେ
ଏଭଳି ନିଶ୍ଚିତ ବୁଝିବା ସହିତ, ଠିକ୍ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ମୁନିଙ୍କର ମନ ନ ଅସ୍ତମିତ ହୁଏ, ନ ଉଦୟ ହୁଏ, ନ ଭିତରେ ଦୁଃଖିତ ହୁଏ।
ପରତାମ୍ ଏଵ ତାଂ ସୋ ଽନ୍ତର୍ ଅନୁତ୍ତରପଦସ୍ଥିତାମ୍ । ଆଦତ୍ତେ ତିତ୍ତିରିର୍ ମୃଦ୍ଵୀଂ ତୃଣକୋଟିମ୍ ଇଵାମଲାମ୍
ସେ ମନରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସତ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ, ସେହି ପରମ ଦଶାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ, ଯେପରି ଏକ ଟିଟିରି ପକ୍ଷୀ ନିର୍ମଳ ଓ କୋମଳ ଘାସର ଶିରା ନେଇଥାଏ।
ଏତଦର୍ଥମ୍ ଅସତ୍ଯେ ଽସ୍ମିନ୍ ନାସ୍ଥା କାର୍ଯା ମନାଗ୍ ଅପି । ସୁରଜ୍ଜ୍ଵେଵ ବଲୀଵର୍ଦୋ ବଧ୍ଯତେ ଜନ୍ତୁର୍ ଆସ୍ଥଯା
ଏହି ଅସତ୍ୟ ଜଗତରେ କେବେ ବି ଅଳ୍ପମାତ୍ର ଆସ୍ଥା ରଖିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଯେପରି ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବଳଦକୁ ରସ୍ସୀରେ ବାନ୍ଧିଦିଆଯାଏ, ସେପରି ଜୀବମାନେ ଆସ୍ଥାରେ ବନ୍ଧିଯାନ୍ତି।
ଅସତ୍ସ୍ଵପ୍ନଂ ଦୃଢମ୍ ଇଦମ୍ ଇତି ନିର୍ଣୀଯ ବୁଦ୍ଧିତଃ । ଆସ୍ଥାରହିତଯା ଦୃଷ୍ଟ୍ଯା ଵିହର୍ତଵ୍ଯମ୍ ଇହାନଘ
ହେ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ, ବୁଦ୍ଧିରେ ଏହି ଜଗତ କଠିନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଏକ ମିଥ୍ୟା ସ୍ୱପ୍ନ ବୋଲି ନିଶ୍ଚିତ କରି, ଆସ୍ଥା ଛାଡି ନିର୍ଲିପ୍ତ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଏଠାରେ ବାସ କରିବା ଉଚିତ।
କର୍ତଵ୍ଯମ୍ ଏଵ କର୍ତଵ୍ଯଂ ଯସ୍ଯ ନ ପ୍ରତିଭାସତେ । ସୋ ଽନ୍ତଶ୍ଶୀତଲତାମ୍ ଏତି ଦିନାନ୍ତେ ଭୁଵନଂ ଯଥା
ଯାହା ପାଇଁ କର୍ତବ୍ୟ କରିବା ମଧ୍ୟ କର୍ତବ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ, ସେ ମନେ ଶାନ୍ତି ଅନୁଭବ କରେ, ଯେପରି ଦିନ ଶେଷରେ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଶିତଳ ହୁଏ।
ପ୍ରଵିଭାଗଂ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ପଦାର୍ଥପଟଲଵ୍ରଜେ । ଆଭାସମାତ୍ରସାମାନ୍ଯମ୍ ଇଦମ୍ ଆଲୋକଯାନଘ
ହେ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ, ବସ୍ତୁମାନଙ୍କ ଭିତରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରଭେଦ ଛାଡି, ଏହି ସମସ୍ତକୁ ଏକାଟି ସାଧାରଣ ଭାସ ଭାବେ ଦେଖ।
ଆଭାସମାତ୍ରକଂ ରାମ ଚିନ୍ତାମର୍ଶକଲଙ୍କିତମ୍ । ତତସ୍ ତଦ୍ ଅପି ସନ୍ତ୍ଯଜ୍ଯ ନିରାଭାସୋ ଭଵୋତ୍ତମଃ
ହେ ରାମ, ଏହି ସମସ୍ତ ଦୃଶ୍ୟମାନ ଜଗତ କେବଳ ଭାସା ମାତ୍ର, ଚିନ୍ତା ଓ ଚିନ୍ତନରେ ଦୂଷିତ। ଏହାକୁ ମଧ୍ୟ ଛାଡ଼ିଦେଉ, ସମସ୍ତ ଭାସା ରହିତ ହୋଇଯା, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ଚିଦାକାଶମଯୋ ନିତ୍ଯସ୍ ସର୍ଵଗସ୍ ସର୍ଵଵର୍ଜିତଃ । ଆଭାସସ୍ଯ ପରିତ୍ଯାଗେ ଭଵସ୍ଯ୍ ଏକାନ୍ତନିର୍ମଲଃ
ଯେଉଁଠାରେ ଚେତନାର ଆକାଶ ରୂପେ ଥିବା, ନିତ୍ୟ, ସମସ୍ତଠାରେ ବ୍ୟାପି, ସମସ୍ତ ଗୁଣ ରହିତ; ସେଠାରେ ଭାସାକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ, ଜୀବନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇଯାଏ।
ନାହମ୍ ଅସ୍ମି ନ ମେ ଭୋଗାସ୍ ସତ୍ଯା ଇତ୍ଯ୍ ଅଭିଭାଵିତେ । ନେଦମ୍ ଆଡମ୍ବରଂ ଵ୍ଯର୍ଥମ୍ ଅନର୍ଥାଯାଵଭାସତେ
ଯେବେ ଏହି ବିଶ୍ୱାସ ଜନ୍ମେ—'ମୁଁ ନୁହେଁ, ଆନନ୍ଦ ମୋର ନୁହେଁ, କେବଳ ସତ୍ୟ ଅଛି'—ତେବେ ଏହି ଦେଖାଯାଉଥିବା ଜଗତ ଅର୍ଥହୀନ କିମ୍ବା କ୍ଷତିକାରକ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ।
ଅହମ୍ ଏଵ ହି ଵା ସର୍ଵଂ ଚିଦ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଏଵାଭିଭାଵିତେ । ନେଦମ୍ ଆଡମ୍ବରଂ ଵ୍ଯର୍ଥମ୍ ଅନର୍ଥାଯାଵଭାସତେ
ଯେବେ ଏହି ବିଶ୍ୱାସ ଜନ୍ମେ—'ମୁଁ ଏକାମ୍ବ, ସମସ୍ତ କିଛି ମୁଁ, ସମସ୍ତ କିଛି ଚେତନା'—ତେବେ ଏହି ଦେଖାଯାଉଥିବା ଜଗତ ଅର୍ଥହୀନ କିମ୍ବା କ୍ଷତିକାରକ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ।
ଦର୍ଶନଦ୍ଵଯମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଏତତ୍ ସତ୍ଯମ୍ ଅତ୍ଯନ୍ତସିଦ୍ଧିଦମ୍ । ଯଦ୍ ଏକମ୍ ଏତଯୋର୍ ଵେତ୍ସି ରମ୍ଯଂ ତଦ୍ ରାମ ସଂଶ୍ରଯ
ଏହି ଦୁଇଟି ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ସତ୍ୟ ଏବଂ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସିଦ୍ଧି ଦେଇଥାଏ। ତୁମେ ଏହାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଯେଉଁଟିକୁ ଜାଣିଛ, ଓ ରାମ, ସେଠାରେ ଆନନ୍ଦ ଅଛି—ସେଠିକୁ ଆଶ୍ରୟ କର।
ଦ୍ଵାଭ୍ଯାମ୍ ଏଵାଥ ଵୈ ତାଭ୍ଯାଂ ଦର୍ଶନାଭ୍ଯାମ୍ ଇହାନଘ । ଵିହରନ୍ କୁରୁ କଲ୍ଯାଣଂ ରାଗଦ୍ଵେଷପରିକ୍ଷଯାତ୍
ଏହି ଦୁଇଟି ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ଦ୍ୱାରା, ଓ ନିଷ୍ପାପ, ଏଠାରେ ସ୍ୱାଧୀନଭାବେ ବଞ୍ଚ; ରାଗ ଓ ଦ୍ୱେଷ ଶେଷ ହେଲାପରେ ଭଲ କାମ କର।
ଯତ୍ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଉଚିତଂ ଲୋକେ ଯନ୍ ନଭସ୍ଯ୍ ଅଥ ଯତ୍ ପରେ । ତତ୍ ସର୍ଵଂ ପ୍ରାପ୍ଯତେ ରାମ ରାଗଦ୍ଵେଷପରିକ୍ଷଯାତ୍
ଏହି ସଂସାରରେ, ଆକାଶରେ କିମ୍ବା ତାହାଠାରୁ ଉପରେ ଯେଉଁଠି ଯେଉଁଠି ଯାହା ଉଚିତ, ସେ ସବୁ କିଛି ରାଗ ଓ ଦ୍ୱେଷ ଶେଷ ହେଲାପରେ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ, ଓ ରାମ।
ରାଗାହିହିତଯା ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ଯାଦୃଗ୍ ରାମ ଵିଚେଷ୍ଟ୍ଯତେ । ତତ୍ ତଦ୍ ଏଵ ପ୍ରଯାତ୍ଯ୍ ଆଶୁ ମୂଢାନାଂ ଵିପରୀତତାମ୍
ଯେଉଁ କାମ କିଏ ରାଗର ପ୍ରଭାବରେ କରେ, ଓ ରାମ, ସେହି କାମଗୁଡ଼ିକ ଅଜ୍ଞମାନେ ଦ୍ୱାରା ଶୀଘ୍ର ଭିନ୍ନ ଫଳକୁ ନେଇଯାଏ।
ଦ୍ଵେଷଦୋଷୋପରୁଦ୍ଧାସୁ ନ ଗୁଣାଶ୍ ଚିତ୍ତଵୃତ୍ତିଷୁ । ପଦଂ କୁର୍ଵନ୍ତି ଦଗ୍ଧାସୁ ସ୍ଥଲୀଷୁ ହରିଣା ଇଵ
ଯେତେବେଳେ ମନର ଚିନ୍ତାଧାରା ଦ୍ୱେଷ ଓ ଦୋଷରେ ବାଧା ପାଏ, ସେଠାରେ ଗୁଣ ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏନାହିଁ; ଯେପରିକି ଜଳିଯାଇଥିବା ମାଠରେ ହରିଣ ରହିବାକୁ ଚାହାଁନ୍ତିନାହିଁ।
ରାଗୋ ଦ୍ଵେଷଶ୍ ଚ ସର୍ପୌ ଦ୍ଵୌ ନ ନିଲୀନୌ ମନୋବିଲେ । ଯସ୍ଯ କଲ୍ପତରୋସ୍ ତସ୍ମାତ୍ କିଂ ନାମାଙ୍ଗ ନ ଲଭ୍ଯତେ
ଯାହାଙ୍କର ହୃଦୟରେ ଇଚ୍ଛାପୂରଣ ବୃକ୍ଷ ଫୁଲିଫଳି ରହିଛି, ସେଠାରେ ରାଗ ଓ ଦ୍ୱେଷ ଦୁଇଟି ସାପ ଲୁଚି ରହିପାରନ୍ତିନାହିଁ; ଏହିପରି ଲୋକ ପାଇଁ କଣ ଅପ୍ରାପ୍ୟ ଅଛି?
ଯେ ହି ପ୍ରାଜ୍ଞାସ୍ ସୁନିଯତା ଵିଦଗ୍ଧାଶ୍ ଶାସ୍ତ୍ରଶାଲିନଃ । ରାଗଦ୍ଵେଷମଯାସ୍ ତେ ଚେଜ୍ ଜମ୍ବୁକାସ୍ ତଦ୍ ଧିଗ୍ ଅସ୍ତୁ ତାନ୍
ଯେମାନେ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ନିୟମିତ, ଚତୁର ଏବଂ ଶାସ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନୀ, ସେମାନେ ଯଦି ରାଗ ଓ ଦ୍ୱେଷରେ ଭରିଯାନ୍ତି, ତେବେ ସେମାନେ ଶିଆଳ ସମାନ; ଏମିତି ଲୋକଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରାଯାଉ।
ମଦ୍ ଧନଂ ଭୁକ୍ତମ୍ ଅନ୍ଯେନ ଧନଂ ଭୁକ୍ତଂ ମଯାନ୍ଯତଃ । ଇତ୍ଥଂ ସଂଵ୍ଯଵହାରେହା କୋ ରାଗଦ୍ଵେଷଯୋଃ କ୍ରମଃ
ମୋର ଧନ ଅନ୍ୟେ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି, ମୁଁ ଅନ୍ୟର ଧନ ଉପଭୋଗ କରେ; ଏପରି ଚଳାଚଳ ଓ ଚେଷ୍ଟାରେ ରାଗ ଓ ଦ୍ୱେଷର କେଉଁଠି କ୍ରମ ଅଛି?
ଧନାନି ବନ୍ଧଵୋ ମିତ୍ରଂ ପୁନର୍ ଆଯାନ୍ତି ଯାନ୍ତି ଚ । କିମ୍ ଏତେଷୁ ନରଃ ପ୍ରାଜ୍ଞୋ ରଜ୍ଯତେ ଵା ଵିରଜ୍ଯତେ
ଧନ, ନାତ, ମିତ୍ର — ଏମାନେ ଆସନ୍ତି ଯାନ୍ତି, ପୁନି ପୁନି ଚଳିଯାନ୍ତି । ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ କି ଏମାନେ ପ୍ରତି ଆକୃଷ୍ଟ ହୁଏ କି ବିରକ୍ତ ହୁଏ ?
ଭାଵାଭାଵଭଵାଭୋଗା ମାଯେଯଂ ପାରମେଶ୍ଵରୀ । ସଂସାରରଚନାସର୍ପୀ ପ୍ରସକ୍ତଂ ପ୍ରଦହତ୍ଯ୍ ଅଲମ୍
ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମାୟା — ଅସ୍ତି ନାସ୍ତିର ଉପଭୋଗ, ସଂସାର ଗଠନାର ସାପ — ଯେଉଁମାନେ ଏଥିରେ ଗଭୀର ଭାବେ ଲଗି ରହନ୍ତି, ସେମାନେ ଦହିଯାନ୍ତି ।