ଵ୍ଯୋମନ୍ଯ୍ ଏଵ ଯଥା ତାପସନ୍ତପ୍ତେ ଦୃଶ୍ଯତେ ସରିତ୍ । ଧରାପ୍ଯ୍ ଅଵିଦ୍ଯମାନୈଵ ସଙ୍କଲ୍ପାଦ୍ ଦୃଶ୍ଯତେ ତଥା
ଯେପରି ତାପିତ ଆକାଶରେ ଜଳଧାରା ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଏହି ପୃଥିବୀ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ମନର କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଏ।
ଦୃଶ୍ଯତେ ଦୃଷ୍ଟିଵୈରୂପ୍ଯାଦ୍ ଯଥା ଵ୍ଯୋମନି ପିଞ୍ଛିକା । ତଥୈଵେଯଂ ଜଗଲ୍ଲକ୍ଷ୍ମୀର୍ ଦୁର୍ଜ୍ଞାନାଦ୍ ଏଵ ଭାସତେ
ଯେପରି ଦୃଷ୍ଟିର ଦୋଷରୁ ଆକାଶରେ ଧାରା ପରି ଲାଗେ, ସେପରି ଏହି ସଂସାରର ଶୋଭା ମଧ୍ୟ ଅଜ୍ଞାନରୁ ଦେଖାଯାଏ।
ଭୀରୁର୍ ଅପ୍ଯ୍ ଏତି ନ ଯଥା ସ୍ଵସଙ୍କଲ୍ପେଷୁ ସମ୍ଭ୍ରମମ୍ । ସ୍ଵସଙ୍କଲ୍ପେ ଽପି ସଂସାରେ ନ ତଥୈତି ଭଯଂ ସୁଧୀଃ
ଯେପରି ଏକ ଭୟଭୀତ ଲୋକ ନିଜର ଚିନ୍ତାମନ୍ଦଳରେ କେବେ ଭ୍ରମିତ ହୁଏନି, ସେପରି ଏହି ସଂସାର ନିଜର ମନର ଉତ୍ପାଦ ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ, ଏକ ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି କେବେ ଭୟକୁ ଅନୁଭବ କରେନାହିଁ।
ସ୍ଵ ଏଵ ହି ସ୍ଵଭାଵୋ ଽଯମ୍ ଇତ୍ଥଂ ସମ୍ପ୍ରତି ଭାସତେ । ସଂସାରସରଣିସ୍ଥିତ୍ଯା କସ୍ମାତ୍ କୋ ଽତ୍ର ଵିଭାତି କିମ୍
ଏହି ନିଜର ସ୍ୱଭାବ ଏଭଳି ଭାବରେ ପ୍ରକାଶିତ ହେଉଛି; ସଂସାରର ଏହି ଚଳାଚଳ ଅବସ୍ଥା ଦ୍ୱାରା, କିଏ, କ'ଣ, କିପରି ଏଠାରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ?
ସ ଏଵ କିଞ୍ଚିତ୍ ସଂଶୋଧ୍ଯଶ୍ ଶୁଦ୍ଧ୍ଯା ଵିମଲତାଂ ଗତେ । ତସ୍ମିନ୍ ନ ଦୃଶ୍ଯତେ ରାମ ମୋହୋ ଽଯଂ ଜାଗତଶ୍ ଚଲଃ
ସେଇ ସ୍ୱଭାବକୁ ଯଦି ଅଳ୍ପ ଶୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱଚ୍ଛତା ମିଳେ, ରାମ, ତେବେ ଏହି ଜଗତର ଚଞ୍ଚଳ ମୋହ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହୁଏନାହିଁ।
ସମ୍ଯଗାଲୋକମାତ୍ରେଣ ସ୍ଵଭାଵଶ୍ ଶୁଦ୍ଧିମ୍ ଋଚ୍ଛତି । ନ ଗୃହ୍ଣାତି ମଲଂ ଭୂଯସ୍ ତାମ୍ରତାମ୍ ଇଵ କାଞ୍ଚନମ୍
ଠିକ୍ଭାବେ ଦେଖିଲେ ମାତ୍ର, ନିଜର ସ୍ୱଭାବ ଶୁଦ୍ଧିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ; ଏହା ପୁଣି ମଳିନତାକୁ ଗ୍ରହଣ କରେନାହିଁ, ଯେପରି ସୁନା କେବେ ତାମ୍ବା ପରି କଳଙ୍କିତ ହୁଏନାହିଁ।
ଆଭାସମାତ୍ରମ୍ ଏଵୈତନ୍ ନ ସନ୍ ନାସଜ୍ ଜଗତ୍ତ୍ରଯମ୍ । ଇତ୍ଯ୍ ଅନ୍ଯକଲନାତ୍ଯାଗଂ ସମ୍ଯଗାଲୋକନଂ ଵିଦୁଃ
ଏହି ତିନି ପ୍ରକାରର ଜଗତ କେବଳ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଭ୍ରମ ମାତ୍ର; ଏହା ସତ୍ୟ ନୁହେଁ, ମିଥ୍ୟା ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ କଳ୍ପନାକୁ ଛାଡ଼ି ଯେଉଁ ଦୃଷ୍ଟି ସଠିକ୍ ଭାବେ ଏହାକୁ ଦେଖେ, ତାହାକୁ ଠିକ୍ ଦେଖିବା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ମରଣଂ ଜୀଵିତଂ ସ୍ଵର୍ଗୋ ଜ୍ଞାନମ୍ ଅଜ୍ଞାନମ୍ ଏଵ ଚ । ଚିଦାଭାସାଦ୍ ଋତେ ନାସ୍ତୀତ୍ଯ୍ ଏକତା ସମ୍ଯଗୀକ୍ଷଣମ୍
ମୃତ୍ୟୁ, ଜୀବନ, ସ୍ୱର୍ଗ, ଜ୍ଞାନ ଓ ଅଜ୍ଞାନ—ଏହାମାନେ ସବୁ ଚେତନାର ପ୍ରତିବିମ୍ବ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ; ଏହି ଏକତାକୁ ଠିକ୍ ଭାବେ ଦେଖିବା ହେଉଛି ସତ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟି।
ତ୍ଵମହନ୍ତାଦିସଂସାରମ୍ ଇଦମ୍ ଏତା ଦିଶୋ ଦଶ । ସର୍ଵଂ ସ୍ଵାଭାସମ୍ ଏଵେତି ସମ୍ଯଗାଲୋକନଂ ଵିଦୁଃ
‘ମୁଁ’, ‘ତୁମେ’ ଓ ଏପରି ସମସ୍ତ ସଂସାର, ଦଶ ଦିଗରେ ଯେଉଁଠାରେ ଦେଖାଯାଏ, ସେସବୁ କେବଳ ନିଜର ଭ୍ରମ ମାତ୍ର ବୋଲି ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଜାଣନ୍ତି; ଏହି ଭାବରେ ଦେଖିବାକୁ ଠିକ୍ ଦୃଷ୍ଟି କୁହାଯାଏ।
ସଦସନ୍ମଯସଂସାରେ ଯଥାଭୂତାର୍ଥଦର୍ଶନାତ୍ । ନାସ୍ତମ୍ ଏତି ନ ଚୋଦେତି ସମ୍ଯଗାଲୋକନାନ୍ ମନଃ
ଏହି ସତ୍ୟ ଓ ମିଥ୍ୟା ମିଶିଥିବା ସଂସାରରେ, ଯେଉଁବେଳେ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ପ୍ରକୃତ ଭାବରେ ବସ୍ତୁକୁ ଦେଖେ, ତାହାର ମନ ନ ଉଠେ, ନ ହ୍ରାସ ପାଏ; ଏହା ଠିକ୍ ଭାବେ ଦେଖିବାର ଫଳ।
ନିର୍ଣୀଯ ସର୍ଵଭାଵାନାମ୍ ଅସତ୍ତ୍ଵଂ ସତ୍ତ୍ଵମ୍ ଏଵ ଵା । ନିଷ୍କାମଂ ଶାନ୍ତିମ୍ ଅଭ୍ଯେତି ସମ୍ଯଗାଲୋକନାନ୍ ମନଃ
ମନେ ଯେତେବେଳେ ସବୁ ଜିନିଷ ଅସତ୍ୟ କିମ୍ବା କେବଳ ସତ୍ୟ ବୋଲି ଭଲଭାବେ ବୁଝିପାରେ, ସେତେବେଳେ ନିର୍ଲୋଭ ଏବଂ ଶାନ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
ନ ନିନ୍ଦତି ନ ଚ ସ୍ତୌତି ନ ହୃଷ୍ଯତି ନ ଶୋଚତି । ଶୀତଲଂ ସତ୍ଯତାମ୍ ଏତି ସମ୍ଯଗାଲୋକନାନ୍ ମନଃ
ଯେତେବେଳେ ମନ ଭଲଭାବେ ବୁଝିପାରେ, ସେତେବେଳେ ନ ନିନ୍ଦା କରେ, ନ ସ୍ତୁତି କରେ, ନ ଖୁସି ହୁଏ, ନ ଦୁଃଖିତ ହୁଏ; ଏହା ଶୀତଳ ହୁଏ ଏବଂ ସତ୍ୟତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
ଅଵଶ୍ଯମ୍ ଏଵ ମର୍ତଵ୍ଯଂ ସର୍ଵୈର୍ ଏଵ ହି ବନ୍ଧୁଭିଃ । ଇତି ବନ୍ଧୁଵିଯୋଗେଷୁ କିଂ ଵୃଥା ପରିତପ୍ଯସେ
ସମସ୍ତ ବନ୍ଧୁମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଏକଦିନ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିବେ; ତେଣୁ ବନ୍ଧୁ ବିୟୋଗରେ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ଦୁଃଖରେ ଆପଣ ଅନାବଶ୍ୟକ ଯନ୍ତ୍ରଣା କାହିଁକି ଭୋଗୁଛନ୍ତି?
ଅଵଶ୍ଯମ୍ ଏଵ ଚ ମଯା ମର୍ତଵ୍ଯମ୍ ଇତି ନିଶ୍ଚଯେ । ଇତ୍ଯ୍ ଆତ୍ମମରଣପ୍ରାପ୍ତୌ କିଂ ମୁଧା ପରିତପ୍ଯସେ
ମୋତେ ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଏକଦିନ ମୃତ୍ୟୁ ଆସିବ ବୋଲି ଯେତେବେଳେ ଜଣାପଡ଼େ, ସେତେବେଳେ ନିଜ ମୃତ୍ୟୁ ଆସିଲେ ଅନାବଶ୍ୟକ ଦୁଃଖ କାହିଁକି କରୁଛ?
ଅଵଶ୍ଯମ୍ ଏଵ ଜାତେନ କିଞ୍ଚିତ୍ ସ୍ଵଵିଭଵାଦିକମ୍ । ପ୍ରାପ୍ତଵ୍ଯଂ ପୁରୁଷେଣେତି ହର୍ଷସ୍ଯାଵସରୋ ହି କଃ
ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜନ୍ମିତ ଲୋକ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ କିଛି ଧନ-ସମ୍ପତ୍ତି ଅବଶ୍ୟ ପାଇଥାଏ, ସେଠି ଆନନ୍ଦ କରିବା ପାଇଁ କଣ ଅବସର ଅଛି?
ସର୍ଵସ୍ଯୈଵ ହି ସଂସାରେ ନରସ୍ଯ ଵ୍ଯଵହାରିଣଃ । ଅନର୍ଥାଯ ଭଵତ୍ଯ୍ ଆପଚ୍ ଛୋକସ୍ଯାଵସରୋ ହି କଃ
ଏହି ସଂସାରରେ ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ, ସମସ୍ତ ଘଟଣା ଶେଷରେ କେବଳ ଦୁଃଖ ଓ ଅନର୍ଥକୁ ନେଇଯାଏ; ଏଠି ଶୋକ କରିବାର କଣ ଅର୍ଥ?
ବ୍ରୁଡତ୍ଯ୍ ଉଦେତି ସ୍ଫୁରତି ବୁଦ୍ବୁଦୌଘ ଇଵାର୍ଣଵେ । ଇଦଂ ହି ଜନତାଜାଲଂ କିମ୍ ଅତ୍ର ପରିଦେଵନା
ଯେପରି ଉପସାଗରରେ ବୁଲବୁଲି ଉଠି, ଫୁଟି, ହେଉଛି ଓ ହେଉଛି ନାହିଁ, ସେପରି ଏହି ଜନସମୂହ; ଏଠି ଦୁଃଖ କରିବାର କଣ ଦରକାର?
ସତ୍ ସଦ୍ ଏଵ ସଦୈଵୈତଦ୍ ଅସଦ୍ ଏଵାସଦ୍ ଏଵ ହି । କ୍ରିଯାଵୈଚିତ୍ର୍ଯମାତ୍ରେ ତୁ କିମ୍ ଅସ୍ମିନ୍ ପରିଦେଵନା
ଯାହା ସତ୍ୟ, ସେ ସଦା ସତ୍ୟ; ଯାହା ଅସତ୍ୟ, ସେ ସଦା ଅସତ୍ୟ। କେବଳ କାର୍ଯ୍ୟର ବିଭିନ୍ନତା ଅଛି; ଏଥିରେ ଦୁଃଖ କରିବାର କଣ ଅର୍ଥ?
ନାହମ୍ ଅସ୍ମି ନ ଚାଭୂଵଂ ନ ଭଵିଷ୍ଯାମି ଚାଧୁନା । ଦେହୋ ଽହଂ ଚିତ୍ତଦୋଷୋ ଽଯଂ କିମ୍ ଅନ୍ଯତ୍ ପରିଦେଵ୍ଯତେ
ମୁଁ ନାହିଁ, ଆଗରୁ କେବେ ଥିଲି ନାହିଁ, ଏବେ ବା ଆଗକୁ ମଧ୍ୟ ହେବି ନାହିଁ। ଏହି ଦେହକୁ 'ମୁଁ' ବୋଲି ଭାବିବା ମନର ଭୁଲ। ତେବେ ଅନ୍ୟ କାହିଁକି ଦୁଃଖ କରିବା?
ଦେହାଚ୍ ଚେଦ୍ ଅନ୍ଯ ଏଵାହଂ ଚିଦାଭାସସ୍ ତଦ୍ ଅଙ୍ଗ ହେ । କୌ ତୌ ମେ ସଦସଦ୍ଭାଵୌ ଯନ୍ନିଷ୍ଠଂ ପରିତପ୍ଯତେ
ଯଦି ମୁଁ ଦେହଠାରୁ ଅଲଗା, କେବଳ ଜ୍ଞାନର ଏକ ଛାୟା ହେଉଛି, ତେବେ ଏହି ଥିବା ଓ ନଥିବା ଅବସ୍ଥାମାନେ ମୋ ପାଇଁ କ'ଣ? ଏହିପାଇଁ କିଏ ଦୁଃଖିତ ହେବେ?
ଇତି ନିଶ୍ଚଯଵତ୍ ତ୍ଵ୍ ଅନ୍ତସ୍ ସମ୍ଯଗ୍ଜ୍ଞାନାନ୍ ମନୋ ମୁନେଃ । ନାସ୍ତମ୍ ଏତି ନ ଚୋଦେତି ନ ଚାନ୍ତଃ ପରିତପ୍ଯତେ
ଏଭଳି ନିଶ୍ଚିତ ବୁଝିବା ସହିତ, ଠିକ୍ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ମୁନିଙ୍କର ମନ ନ ଅସ୍ତମିତ ହୁଏ, ନ ଉଦୟ ହୁଏ, ନ ଭିତରେ ଦୁଃଖିତ ହୁଏ।
ପରତାମ୍ ଏଵ ତାଂ ସୋ ଽନ୍ତର୍ ଅନୁତ୍ତରପଦସ୍ଥିତାମ୍ । ଆଦତ୍ତେ ତିତ୍ତିରିର୍ ମୃଦ୍ଵୀଂ ତୃଣକୋଟିମ୍ ଇଵାମଲାମ୍
ସେ ମନରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସତ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ, ସେହି ପରମ ଦଶାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ, ଯେପରି ଏକ ଟିଟିରି ପକ୍ଷୀ ନିର୍ମଳ ଓ କୋମଳ ଘାସର ଶିରା ନେଇଥାଏ।
ଏତଦର୍ଥମ୍ ଅସତ୍ଯେ ଽସ୍ମିନ୍ ନାସ୍ଥା କାର୍ଯା ମନାଗ୍ ଅପି । ସୁରଜ୍ଜ୍ଵେଵ ବଲୀଵର୍ଦୋ ବଧ୍ଯତେ ଜନ୍ତୁର୍ ଆସ୍ଥଯା
ଏହି ଅସତ୍ୟ ଜଗତରେ କେବେ ବି ଅଳ୍ପମାତ୍ର ଆସ୍ଥା ରଖିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଯେପରି ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବଳଦକୁ ରସ୍ସୀରେ ବାନ୍ଧିଦିଆଯାଏ, ସେପରି ଜୀବମାନେ ଆସ୍ଥାରେ ବନ୍ଧିଯାନ୍ତି।
ଅସତ୍ସ୍ଵପ୍ନଂ ଦୃଢମ୍ ଇଦମ୍ ଇତି ନିର୍ଣୀଯ ବୁଦ୍ଧିତଃ । ଆସ୍ଥାରହିତଯା ଦୃଷ୍ଟ୍ଯା ଵିହର୍ତଵ୍ଯମ୍ ଇହାନଘ
ହେ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ, ବୁଦ୍ଧିରେ ଏହି ଜଗତ କଠିନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଏକ ମିଥ୍ୟା ସ୍ୱପ୍ନ ବୋଲି ନିଶ୍ଚିତ କରି, ଆସ୍ଥା ଛାଡି ନିର୍ଲିପ୍ତ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଏଠାରେ ବାସ କରିବା ଉଚିତ।
କର୍ତଵ୍ଯମ୍ ଏଵ କର୍ତଵ୍ଯଂ ଯସ୍ଯ ନ ପ୍ରତିଭାସତେ । ସୋ ଽନ୍ତଶ୍ଶୀତଲତାମ୍ ଏତି ଦିନାନ୍ତେ ଭୁଵନଂ ଯଥା
ଯାହା ପାଇଁ କର୍ତବ୍ୟ କରିବା ମଧ୍ୟ କର୍ତବ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ, ସେ ମନେ ଶାନ୍ତି ଅନୁଭବ କରେ, ଯେପରି ଦିନ ଶେଷରେ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଶିତଳ ହୁଏ।
ପ୍ରଵିଭାଗଂ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ପଦାର୍ଥପଟଲଵ୍ରଜେ । ଆଭାସମାତ୍ରସାମାନ୍ଯମ୍ ଇଦମ୍ ଆଲୋକଯାନଘ
ହେ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ, ବସ୍ତୁମାନଙ୍କ ଭିତରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରଭେଦ ଛାଡି, ଏହି ସମସ୍ତକୁ ଏକାଟି ସାଧାରଣ ଭାସ ଭାବେ ଦେଖ।
ଆଭାସମାତ୍ରକଂ ରାମ ଚିନ୍ତାମର୍ଶକଲଙ୍କିତମ୍ । ତତସ୍ ତଦ୍ ଅପି ସନ୍ତ୍ଯଜ୍ଯ ନିରାଭାସୋ ଭଵୋତ୍ତମଃ
ହେ ରାମ, ଏହି ସମସ୍ତ ଦୃଶ୍ୟମାନ ଜଗତ କେବଳ ଭାସା ମାତ୍ର, ଚିନ୍ତା ଓ ଚିନ୍ତନରେ ଦୂଷିତ। ଏହାକୁ ମଧ୍ୟ ଛାଡ଼ିଦେଉ, ସମସ୍ତ ଭାସା ରହିତ ହୋଇଯା, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ଚିଦାକାଶମଯୋ ନିତ୍ଯସ୍ ସର୍ଵଗସ୍ ସର୍ଵଵର୍ଜିତଃ । ଆଭାସସ୍ଯ ପରିତ୍ଯାଗେ ଭଵସ୍ଯ୍ ଏକାନ୍ତନିର୍ମଲଃ
ଯେଉଁଠାରେ ଚେତନାର ଆକାଶ ରୂପେ ଥିବା, ନିତ୍ୟ, ସମସ୍ତଠାରେ ବ୍ୟାପି, ସମସ୍ତ ଗୁଣ ରହିତ; ସେଠାରେ ଭାସାକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ, ଜୀବନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇଯାଏ।
ନାହମ୍ ଅସ୍ମି ନ ମେ ଭୋଗାସ୍ ସତ୍ଯା ଇତ୍ଯ୍ ଅଭିଭାଵିତେ । ନେଦମ୍ ଆଡମ୍ବରଂ ଵ୍ଯର୍ଥମ୍ ଅନର୍ଥାଯାଵଭାସତେ
ଯେବେ ଏହି ବିଶ୍ୱାସ ଜନ୍ମେ—'ମୁଁ ନୁହେଁ, ଆନନ୍ଦ ମୋର ନୁହେଁ, କେବଳ ସତ୍ୟ ଅଛି'—ତେବେ ଏହି ଦେଖାଯାଉଥିବା ଜଗତ ଅର୍ଥହୀନ କିମ୍ବା କ୍ଷତିକାରକ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ।
ଅହମ୍ ଏଵ ହି ଵା ସର୍ଵଂ ଚିଦ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଏଵାଭିଭାଵିତେ । ନେଦମ୍ ଆଡମ୍ବରଂ ଵ୍ଯର୍ଥମ୍ ଅନର୍ଥାଯାଵଭାସତେ
ଯେବେ ଏହି ବିଶ୍ୱାସ ଜନ୍ମେ—'ମୁଁ ଏକାମ୍ବ, ସମସ୍ତ କିଛି ମୁଁ, ସମସ୍ତ କିଛି ଚେତନା'—ତେବେ ଏହି ଦେଖାଯାଉଥିବା ଜଗତ ଅର୍ଥହୀନ କିମ୍ବା କ୍ଷତିକାରକ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ।