ଵରତଲ୍ପଗତୋ ଯେନ ସ୍ଵପ୍ନେ ଦେହେନ ଦିକ୍ତଟମ୍ । ପରିଭ୍ରମସି ହେ ରାମ ସ ଦେହସ୍ ତେ କ୍ଵ ସଂସ୍ଥିତଃ
ହେ ରାମ, ତୁମେ ଶୋଇବା ବେଳେ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଅନ୍ୟ ଦେହ ନେଇ ଦୂର ଦେଶକୁ ଘୁଞ୍ଚୁଛ — ସେଇ ଦେହଟି କେଉଁଠି ଅଛି ?
ଜାଗରାଯାଂ ମନୋରାଜ୍ଯେ ଯେନ ସ୍ଵର୍ଗପୁରାନ୍ତରମ୍ । ପରିଭ୍ରମସି ମେରୁଂ ଵା ସ ଦେହସ୍ ତେ କ୍ଵ ସଂସ୍ଥିତଃ
ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥାରେ ମନର ରାଜ୍ୟରେ ତୁମେ ସ୍ୱର୍ଗ ନଗର ବା ମେରୁ ପର୍ବତକୁ ଘୁଞ୍ଚୁଛ — ସେଇ ଦେହଟି କେଉଁଠି ଅଛି ?
ସ୍ଵପ୍ନେଷ୍ଵ୍ ଅପି ଚ ଯସ୍ ସ୍ଵପ୍ନସ୍ ତତ୍ର ଯେନ ମହୀତଟାନ୍ । ପରିଭ୍ରମସି ହେ ରାମ ସ ଦେହସ୍ ତେ କ୍ଵ ସଂସ୍ଥିତଃ
ସ୍ୱପ୍ନ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଯେତେବେଳେ ତୁମେ ପୁଣି ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖ, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଦେହ ନେଇ ପୃଥିବୀରେ ଘୁରିବାକୁ ଯାଉଛ, ହେ ରାମ, ସେଇ ଦେହଟି କେଉଁଠି ଅଛି?
ଗତୈର୍ ଦେହୈର୍ ମନୋରାଜ୍ଯେ ମହାଵିଭଵଭୂମିଷୁ । ପରିଭ୍ରମସି ଯେନେହ ସ ଦେହସ୍ ତେ କ୍ଵ ସଂସ୍ଥିତଃ
ପୂର୍ବରୁ ଛାଡିଦିଆଯାଇଥିବା ଦେହମାନେ ଓ ମନର ରାଜ୍ୟରେ, ବଡ଼ ଧନ-ସମ୍ପଦର ଭୂମିରେ ତୁମେ ଯେଉଁ ଦେହ ଦ୍ୱାରା ଏଠାରେ ଘୁରୁଛ, ସେଇ ଦେହଟି କେଉଁଠି ଅଛି?
ମନୋରାଜ୍ଯେ ମନୋରାଜ୍ଯେ ଵିଚିତ୍ରା ଯା ଜଗତ୍କ୍ରିଯାଃ । ପ୍ରକରୋଷି ମହାବାହୋ ଯୈର୍ ଦେହୈସ୍ ତେ କ୍ଵ ସଂସ୍ଥିତାଃ
ମନର ରାଜ୍ୟରେ, ହେ ବଳବାନ ବାହୁଧରୀ, ତୁମେ ଅନେକ ଦେହ ଦ୍ୱାରା ବିଚିତ୍ର କାମ କରୁଛ, ସେଇ ସମସ୍ତ ଦେହ କେଉଁଠି ଅଛି?
ଵିଲାସିନ୍ଯାନୁରାଗିଣ୍ଯା ଯେନ ସଙ୍କଲ୍ପକାନ୍ତଯା । ନିର୍ଵୃତିଂ ଯାସି ଦେହେନ ସ ଦେହସ୍ ତେ କ୍ଵ ସଂସ୍ଥିତଃ
ଇଚ୍ଛାରେ ଗଠିତ ଦେହ ଦ୍ୱାରା, ଯେଉଁ କଳ୍ପିତ ପ୍ରିୟା ସହ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରୁଛ, ସେଇ ଦେହଟି କେଉଁଠି ଅଛି?
ଏତେ ରାମ ଯଥା ଦେହା ମାନସସ୍ପନ୍ଦସନ୍ମଯାଃ । ତଥୈଵ ତାଦୃଗାରମ୍ଭୋ ଦେହୋ ଽଯଂ ମାନସସ୍ ସ୍ମୃତଃ
ହେ ରାମ, ଯେପରି ଏହି ଦେହଗୁଡ଼ିକ ମନର ଆନ୍ଦୋଳନରୁ ଗଠିତ, ସେପରି ଏହି ଦେହଟିଏ ମଧ୍ୟ ମନର ଚେଷ୍ଟାର ଫଳ ବୋଲି ଗଣାଯାଏ।
ଇଦଂ ଧନମ୍ ଅଯଂ ଦେହୋ ଦେଶୋ ଽଯମ୍ ଇତି ଯୋ ଭ୍ରମଃ । ତତ୍ ସର୍ଵଂ ଚିତ୍ତଵୀର୍ଯସ୍ଯ ସଙ୍କଲ୍ପସ୍ଯ ଵିଜୃମ୍ଭିତମ୍
‘ଏହା ଧନ’, ‘ଏହି ଦେହ’, ‘ଏହି ସ୍ଥାନ’—ଏପରି ଯେଉଁ ଭ୍ରମ ଦେଖାଯାଏ, ସେସବୁ ମନର ଶକ୍ତି ଓ ଇଚ୍ଛାର ପ୍ରକାଶ ଅଟୁଟ ରୂପ।
ଦୀର୍ଘଂ ସ୍ଵପ୍ନମ୍ ଇମଂ ଵିଦ୍ଧି ଦୀର୍ଘଂ ଵା ଚିତ୍ତଵିଭ୍ରମମ୍ । ଦୀର୍ଘଂ ଵାପି ମନୋରାଜ୍ଯଂ ସଂସାରଂ ରଘୁନନ୍ଦନ
ହେ ରଘୁନନ୍ଦନ, ଏହି ସଂସାରକୁ ଦୀର୍ଘ ସ୍ୱପ୍ନ, କିମ୍ବା ଦୀର୍ଘ ମନର ଭ୍ରମ, କିମ୍ବା ଦୀର୍ଘ ମନର ରାଜ୍ୟ ବୋଲି ଜାଣ।
ପ୍ରବୋଧମ୍ ଏଷ୍ଯସି ଯଦା ପରମ୍ ଆତ୍ମେଚ୍ଛଯା ସ୍ଵଯା । ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯସି ତ୍ଵଂ ତଦା ସମ୍ଯଗ୍ ଇଦମ୍ ଊର୍ଧ୍ଵାଦ୍ ଅଧୋ ଯଥା
ତୁମେ ଯେତେବେଳେ ନିଜର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଇଚ୍ଛାରେ ସଚେତନ ହେବ, ସେତେବେଳେ ଏହି ସବୁକୁ ଉପରୁ ତଳ ସଠିକ୍ ଭାବରେ ଦେଖିପାରିବ।
ସ୍ଵପ୍ନସଙ୍କଲ୍ପକଲନେ ଯଥାନ୍ଯେଵ ଜଗତ୍ସ୍ଥିତିଃ । ତଥୈଵେଯଂ ହି ସଙ୍କଲ୍ପକଲନା କାଚିଦ୍ ଏଵ ହ
ସ୍ୱପ୍ନ ଓ କଳ୍ପନା ଯେତେବେଳେ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ, ସେତେବେଳେ ଜଗତ୍ ଅନ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ; ଏହି ଭଳି, ଏହା ସମସ୍ତେ କେବଳ ମନର କଳ୍ପନାର ଏକ ଗଠନ ମାତ୍ର।
ଯଥା ପୂର୍ଵଂ ମଯୋତ୍ପତ୍ତିଃ ପ୍ରୋକ୍ତା କମଲଜନ୍ମନଃ । ମନସସ୍ ସ୍ଵଯମ୍ ଏଵାନ୍ତସ୍ ସଙ୍କଲ୍ପକଲନୋଦ୍ଭଵା
ମୁଁ ପୂର୍ବେ ଯେପରି ଅମ୍ବୁଜର ଜନ୍ମ ବିଷୟରେ କହିଥିଲି, ସେଭଳି ସମସ୍ତ କଥା ମଧ୍ୟ ମନର ଭିତରେ କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ଵିଚିତ୍ରରଚନୋପେତମ୍ ଅନନ୍ତଶତଵିଭ୍ରମମ୍ । ସଙ୍କଲ୍ପକଲନାମାତ୍ରଂ ତଥେଦମ୍ ଅଵଭାସତେ
ବିଚିତ୍ର ରଚନା ଓ ଅନେକ ଭ୍ରମରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଏହି ସମସ୍ତ କଥା କେବଳ ମନର କଳ୍ପନାର ଏକ ରୂପ ମାତ୍ର ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ।
ଯଥା କଲିତ ଆଭାସୋ ମନସୋ ଽବ୍ଜଜତାଗତୌ । ଦେହଵଚ୍ ଚିନ୍ତିତୋ ଦେହସ୍ ସ୍ଥିତୋ ଽନ୍ଯସ୍ ତଦ୍ଵଦ୍ ଏଵ ହି
ଯେପରି ଅମ୍ବୁଜଜନ୍ମାର ଯାତ୍ରା ସମୟରେ ମନରେ ଯେଉଁ ଆଭାସ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ତାହା ଏକ କଳ୍ପିତ ଦେହ ଭଳି, ଏହିପରି ଅନ୍ୟ ଏକ ଦେହ ଅଲଗା ଭାବେ ରହିଥାଏ; ଏଠି ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଅଟୁଟ ଅଛି।
ପ୍ରାକ୍ପ୍ରଵାହଚିରାଭ୍ଯସ୍ତୋ ଵାସନାଵିଲଯେନ ଯଃ । ତଥୈଵ ଦୃଶ୍ଯତେ ଦେହସ୍ ତଦାକୃତ୍ଯୁଦଯେନ ସଃ
ଯେପରି ଏକ ଦେହ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପ୍ରବାହରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ ହୋଇଥାଏ, ଏହି ଭାବନାମାନେ ଶେଷ ହେଲାପରେ ମଧ୍ୟ, ସେଇ ଦେହଟି ସେହି ଆକୃତିରେ ଦେଖାଯାଏ।
ପୌରୁଷେଣ ପ୍ରଯତ୍ନେନ ସଙ୍କଲ୍ପୋ ହ୍ଯ୍ ଅଯମ୍ ଏଵ ଚେତ୍ । ଅନ୍ଯଥା ଭାଵ୍ଯତେ ରାମ ଭୂଯତେ ତଦ୍ ଇହାନ୍ଯଥା
ନିଜ ଉଦ୍ୟମ ଓ ଦୃଢ଼ ଚେଷ୍ଟା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଭାବନା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ରାମ, ଯଦି ଭାବନା ଅନ୍ୟ ଭଳି ହୁଏ, ତେବେ ଏଠାରେ ଫଳ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟ ଭଳି ହୁଏ।
ଅଯଂ ସୋ ଽହଂ ମମାଯଂ ଚ ସଂସାର ଇତି ଭାଵିତେ । ସତ୍ଯୋ ଽଯଂ ଭାସତେ ରାମ ଭାଵନାଦାର୍ଢ୍ଯସମ୍ଭଵଃ
ଯେତେବେଳେ ମନେ କରାଯାଏ—'ମୁଁ ଏହି, ଏହା ମୋର, ଏହି ସଂସାର'—ରାମ, ଏହି ଭାବନା ଦୃଢ଼ ହେଲେ, ଏହା ସତ୍ୟ ଭାବରେ ପ୍ରକାଶ ପାଏ।
ଭାଵିତଂ ତୀଵ୍ରଵେଗେନ ଯଦ୍ ଏଵାଶୁ ତଦ୍ ଏଵ ଚ । ସର୍ଵତ୍ର ଦୃଶ୍ଯତେ ରାମ କାନ୍ତେଵାତ୍ଯନ୍ତଵଲ୍ଲଭା
ଯାହାକୁ ତୀବ୍ର ଆଗ୍ରହ ସହିତ ଭାବିବାଯାଏ, ରାମ, ସେଇ ଜିନିଷ ଶୀଘ୍ର ଏବଂ ସବୁଠାରେ ଦେଖାଯାଏ, ଯେପରି ଏକ ପ୍ରିୟା ଭାର୍ଯ୍ୟା ସବୁଠାରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ ଲାଗେ।
ଅହର୍ଵ୍ଯାପୃତିର୍ ଅଭ୍ଯସ୍ତା ଯଥା ସ୍ଵପ୍ନେ ଽପି ଦୃଶ୍ଯତେ । ତଥା ସମ୍ଭାଵନାଭ୍ଯସ୍ତସ୍ ସଂସାରୋ ଽପ୍ଯ୍ ଅଵଲୋକ୍ଯତେ
ଯେପରି ଦିନରେ ଯେଉଁ କାମ କରାଯାଏ, ସେହି କାମ ସ୍ୱପ୍ନରେ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଏହି ସଂସାରକୁ ବାରମ୍ବାର ଭାବିଲେ, ସେଥିରେ ମନ ଲାଗିଯାଏ ଏବଂ ତାହାକୁ ସତ୍ୟ ବୋଲି ଦେଖାଯାଏ।
ଯଥା ସ୍ଵପ୍ନାଵଧୌ କ୍ଷିପ୍ରମ୍ ଅହର୍ଵଦ୍ ଅଵଭାସତେ । ତଥେଦଂ ସର୍ଵକାଲସ୍ଥମ୍ ଅପି ସଂଲକ୍ଷ୍ଯତେ ଚିରମ୍
ଯେପରି ସ୍ୱପ୍ନ ସମୟରେ ଦିନର ଘଟଣାଗୁଡ଼ିକ ତୁରନ୍ତ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଏହି ସଂସାର ସବୁବେଳେ ରହିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚାଲିଥିବା ପରି ଲାଗେ।
ଵ୍ଯୋମନ୍ଯ୍ ଏଵ ଯଥା ତାପସନ୍ତପ୍ତେ ଦୃଶ୍ଯତେ ସରିତ୍ । ଧରାପ୍ଯ୍ ଅଵିଦ୍ଯମାନୈଵ ସଙ୍କଲ୍ପାଦ୍ ଦୃଶ୍ଯତେ ତଥା
ଯେପରି ତାପିତ ଆକାଶରେ ଜଳଧାରା ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଏହି ପୃଥିବୀ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ମନର କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଏ।
ଦୃଶ୍ଯତେ ଦୃଷ୍ଟିଵୈରୂପ୍ଯାଦ୍ ଯଥା ଵ୍ଯୋମନି ପିଞ୍ଛିକା । ତଥୈଵେଯଂ ଜଗଲ୍ଲକ୍ଷ୍ମୀର୍ ଦୁର୍ଜ୍ଞାନାଦ୍ ଏଵ ଭାସତେ
ଯେପରି ଦୃଷ୍ଟିର ଦୋଷରୁ ଆକାଶରେ ଧାରା ପରି ଲାଗେ, ସେପରି ଏହି ସଂସାରର ଶୋଭା ମଧ୍ୟ ଅଜ୍ଞାନରୁ ଦେଖାଯାଏ।
ଭୀରୁର୍ ଅପ୍ଯ୍ ଏତି ନ ଯଥା ସ୍ଵସଙ୍କଲ୍ପେଷୁ ସମ୍ଭ୍ରମମ୍ । ସ୍ଵସଙ୍କଲ୍ପେ ଽପି ସଂସାରେ ନ ତଥୈତି ଭଯଂ ସୁଧୀଃ
ଯେପରି ଏକ ଭୟଭୀତ ଲୋକ ନିଜର ଚିନ୍ତାମନ୍ଦଳରେ କେବେ ଭ୍ରମିତ ହୁଏନି, ସେପରି ଏହି ସଂସାର ନିଜର ମନର ଉତ୍ପାଦ ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ, ଏକ ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି କେବେ ଭୟକୁ ଅନୁଭବ କରେନାହିଁ।
ସ୍ଵ ଏଵ ହି ସ୍ଵଭାଵୋ ଽଯମ୍ ଇତ୍ଥଂ ସମ୍ପ୍ରତି ଭାସତେ । ସଂସାରସରଣିସ୍ଥିତ୍ଯା କସ୍ମାତ୍ କୋ ଽତ୍ର ଵିଭାତି କିମ୍
ଏହି ନିଜର ସ୍ୱଭାବ ଏଭଳି ଭାବରେ ପ୍ରକାଶିତ ହେଉଛି; ସଂସାରର ଏହି ଚଳାଚଳ ଅବସ୍ଥା ଦ୍ୱାରା, କିଏ, କ'ଣ, କିପରି ଏଠାରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ?
ସ ଏଵ କିଞ୍ଚିତ୍ ସଂଶୋଧ୍ଯଶ୍ ଶୁଦ୍ଧ୍ଯା ଵିମଲତାଂ ଗତେ । ତସ୍ମିନ୍ ନ ଦୃଶ୍ଯତେ ରାମ ମୋହୋ ଽଯଂ ଜାଗତଶ୍ ଚଲଃ
ସେଇ ସ୍ୱଭାବକୁ ଯଦି ଅଳ୍ପ ଶୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱଚ୍ଛତା ମିଳେ, ରାମ, ତେବେ ଏହି ଜଗତର ଚଞ୍ଚଳ ମୋହ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହୁଏନାହିଁ।
ସମ୍ଯଗାଲୋକମାତ୍ରେଣ ସ୍ଵଭାଵଶ୍ ଶୁଦ୍ଧିମ୍ ଋଚ୍ଛତି । ନ ଗୃହ୍ଣାତି ମଲଂ ଭୂଯସ୍ ତାମ୍ରତାମ୍ ଇଵ କାଞ୍ଚନମ୍
ଠିକ୍ଭାବେ ଦେଖିଲେ ମାତ୍ର, ନିଜର ସ୍ୱଭାବ ଶୁଦ୍ଧିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ; ଏହା ପୁଣି ମଳିନତାକୁ ଗ୍ରହଣ କରେନାହିଁ, ଯେପରି ସୁନା କେବେ ତାମ୍ବା ପରି କଳଙ୍କିତ ହୁଏନାହିଁ।
ଆଭାସମାତ୍ରମ୍ ଏଵୈତନ୍ ନ ସନ୍ ନାସଜ୍ ଜଗତ୍ତ୍ରଯମ୍ । ଇତ୍ଯ୍ ଅନ୍ଯକଲନାତ୍ଯାଗଂ ସମ୍ଯଗାଲୋକନଂ ଵିଦୁଃ
ଏହି ତିନି ପ୍ରକାରର ଜଗତ କେବଳ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଭ୍ରମ ମାତ୍ର; ଏହା ସତ୍ୟ ନୁହେଁ, ମିଥ୍ୟା ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ କଳ୍ପନାକୁ ଛାଡ଼ି ଯେଉଁ ଦୃଷ୍ଟି ସଠିକ୍ ଭାବେ ଏହାକୁ ଦେଖେ, ତାହାକୁ ଠିକ୍ ଦେଖିବା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ମରଣଂ ଜୀଵିତଂ ସ୍ଵର୍ଗୋ ଜ୍ଞାନମ୍ ଅଜ୍ଞାନମ୍ ଏଵ ଚ । ଚିଦାଭାସାଦ୍ ଋତେ ନାସ୍ତୀତ୍ଯ୍ ଏକତା ସମ୍ଯଗୀକ୍ଷଣମ୍
ମୃତ୍ୟୁ, ଜୀବନ, ସ୍ୱର୍ଗ, ଜ୍ଞାନ ଓ ଅଜ୍ଞାନ—ଏହାମାନେ ସବୁ ଚେତନାର ପ୍ରତିବିମ୍ବ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ; ଏହି ଏକତାକୁ ଠିକ୍ ଭାବେ ଦେଖିବା ହେଉଛି ସତ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟି।
ତ୍ଵମହନ୍ତାଦିସଂସାରମ୍ ଇଦମ୍ ଏତା ଦିଶୋ ଦଶ । ସର୍ଵଂ ସ୍ଵାଭାସମ୍ ଏଵେତି ସମ୍ଯଗାଲୋକନଂ ଵିଦୁଃ
‘ମୁଁ’, ‘ତୁମେ’ ଓ ଏପରି ସମସ୍ତ ସଂସାର, ଦଶ ଦିଗରେ ଯେଉଁଠାରେ ଦେଖାଯାଏ, ସେସବୁ କେବଳ ନିଜର ଭ୍ରମ ମାତ୍ର ବୋଲି ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଜାଣନ୍ତି; ଏହି ଭାବରେ ଦେଖିବାକୁ ଠିକ୍ ଦୃଷ୍ଟି କୁହାଯାଏ।
ସଦସନ୍ମଯସଂସାରେ ଯଥାଭୂତାର୍ଥଦର୍ଶନାତ୍ । ନାସ୍ତମ୍ ଏତି ନ ଚୋଦେତି ସମ୍ଯଗାଲୋକନାନ୍ ମନଃ
ଏହି ସତ୍ୟ ଓ ମିଥ୍ୟା ମିଶିଥିବା ସଂସାରରେ, ଯେଉଁବେଳେ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ପ୍ରକୃତ ଭାବରେ ବସ୍ତୁକୁ ଦେଖେ, ତାହାର ମନ ନ ଉଠେ, ନ ହ୍ରାସ ପାଏ; ଏହା ଠିକ୍ ଭାବେ ଦେଖିବାର ଫଳ।