ପରମାର୍ଥାଵବୋଧାଯ ଦୋଷାପାକରଣାଯ ଚ । ଶୃଣୁ ରାଘଵ ତତ୍ତ୍ଵେନ ଵକ୍ଷ୍ଯମାଣମ୍ ଇଦଂ ମଯା
ସତ୍ୟ ବୁଝିବା ପାଇଁ ଏବଂ ଭ୍ରମ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ, ରାଘବ, ମୁଁ ଏହି କଥାକୁ ତୁମକୁ ନିଜେ ଭଲଭାବରେ କହୁଛି, ଠିକ୍ ଭଳି ଶୁଣ।
ଅସ୍ଥିସ୍ଥୂଣଂ ନଵଦ୍ଵାରଂ ରକ୍ତମାଂସାଵଲେପନମ୍ । ଶରୀରସଦନଂ ରାମ ନ କେନଚିଦ୍ ଇଦଂ କୃତମ୍
ଏହି ଦେହଟି ଅସ୍ଥିର ଏକ ଗୃହ, ଯାହାର ନଉଟି ଦ୍ୱାର ଅଛି, ରକ୍ତ ଓ ମାଂସରେ ଢାକା, ରାମ, ଏହା କାହାରି ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇନାହିଁ।
ଆଭାସମାତ୍ରମ୍ ଏଵେଦମ୍ ଇତ୍ଥମ୍ ଏଵାଵଭାସତେ । ଦ୍ଵିଚନ୍ଦ୍ରଵିଭ୍ରମାକାରଂ ସଦ୍ ଅସଚ୍ ଚ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତମ୍
ଏହା କେବଳ ଏକ ଭ୍ରମ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ; ଯେପରିକି ଦୁଇଟି ଚନ୍ଦ୍ର ଦେଖାଯିବା ଭ୍ରମ, ଏହି ଦେହ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ଓ ଅସତ୍ୟ ଭାବେ ଅଟୁଟ ଅଛି।
ଦ୍ଵିଚନ୍ଦ୍ରଵିଭ୍ରମଵିଧୌ ଦ୍ଵିଚନ୍ଦ୍ରତ୍ଵଂ ସଦ୍ ଏଵ ହି । ଵସ୍ତୁତଶ୍ ଚୈକ ଏଵେନ୍ଦୁସ୍ ସ୍ଥିତିର୍ ଦେହେ ତଥୈଵ ହି
ଦୁଇଟି ଚନ୍ଦ୍ର ଦେଖିବା ଭ୍ରମରେ, ଏକମାତ୍ର ଚନ୍ଦ୍ର ଥାଏ; ସତ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଏକଟି ଅଛି, ଦେହ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଅଟୁଟ ଅଛି।
ଦେହପ୍ରତ୍ଯଯକାଲେ ହି ଦେହୋ ଽଯଂ ସନ୍ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଃ । ଅସନ୍ନ୍ ଏଵ ଵସ୍ତୁତସ୍ ସ ପ୍ରୋକ୍ତସ୍ ସଦସଦାତ୍ମକଃ
ଶରୀରକୁ ଯେତେବେଳେ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ, ସେତେବେଳେ ଏହି ଶରୀରଟିକୁ ଥିବା ବୋଲି ଭାବାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ପ୍ରକୃତରେ ଏହାକୁ ଅସତ୍ୟ, ଅର୍ଥାତ୍ ଥିବା ଓ ନଥିବା ଦୁହିଁ ପ୍ରକୃତିର ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ସ୍ଵପ୍ନସ୍ ସ୍ଵପ୍ନଵିଧୌ ସତ୍ଯସ୍ ତ୍ଵ୍ ଅନ୍ଯଦା ସ ମୁଧୈଵ ହି । ବୁଦ୍ବୁଦୋ ବୁଦ୍ବୁଦଵିଧୌ ସତ୍ଯୋ ମିଥ୍ଯୈଵ ଚାନ୍ଯଦା
ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖୁଥିବାବେଳେ ସ୍ୱପ୍ନଟି ସତ୍ୟ ଲାଗେ, କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟ ସମୟରେ ଏହା ମିଥ୍ୟା ହୁଏ; ଫେନା ଥିବାବେଳେ ସେଠି ସତ୍ୟ ଲାଗେ, ଅନ୍ୟ ସମୟରେ ଏହା ଅସତ୍ୟ ହୁଏ।
ଦେହୋ ଦେହାଵଧୌ ସତ୍ଯୋ ଽପ୍ଯ୍ ଅସତ୍ଯ ଇତରାଵଧୌ । ପ୍ରତିଭାସାଵଧୌ ତାପେ ଜଲଂ ସଦ୍ ଅସଦ୍ ଅନ୍ଯଦା
ଶରୀର ଯେତେବେଳେ ରହିଛି, ସେତେବେଳେ ସତ୍ୟ; ଅନ୍ୟ ସମୟରେ ଏହା ଅସତ୍ୟ। ମରୁଭୂମିରେ ଜଳ ଦେଖାଯିବା ସମୟରେ ସତ୍ୟ ଲାଗେ, କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟ ସମୟରେ ଏହା ନାହିଁ।
ପ୍ରତିଭାସାଵଧୌ ଦେହସ୍ ସନ୍ନ୍ ଅସଂସ୍ ତ୍ଵ୍ ଅନ୍ଯଦା ସ୍ମୃତଃ । ଆଭାସମାତ୍ରମ୍ ଏଵେଦମ୍ ଇତ୍ଥଂ ସମ୍ପ୍ରତି ଭାସତେ
ଦେଖାଯିବା ସମୟରେ ଶରୀରକୁ ସତ୍ୟ ଭାବାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟ ସମୟରେ ଏହାକୁ ଅସତ୍ୟ ମନାଯାଏ। ଏଭଳି ଏହା ଏବେ କେବଳ ଦେଖାଯିବା ଭଳି ଲାଗୁଛି।
ଅଯଂ ନାମାହମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଅନ୍ତର୍ ଗୃହୀତମନନଂ ସ୍ଥିତମ୍
ମୁଁ ଏହି ଅମୁକ୍ ଅଟେ — ଏହି ଭାବନାଟି ମନ ଭିତରେ ଧରି ରହିଛି ।
ମାଂସାସ୍ଥିମଯନିର୍ମାଣଂ ଦେହୋ ନାନ୍ଯଦ୍ ଇତି ଭ୍ରମମ୍ । ତ୍ଯଜ ସଙ୍କଲ୍ପନିର୍ମାଣା ଦେହାସ୍ ସନ୍ତି ସହସ୍ରଶଃ
ମାଂସ ଓ ହାଡ଼ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ ଏହି ଦେହଟି ମୁଁ ଅଟେ — ଏହି ଭ୍ରମକୁ ଛାଡ଼ । ଚିନ୍ତାରେ ଯେପରି ଦେହ ତିଆରି ହୁଏ, ଏମିତି ହଜାର ହଜାର ଦେହ ଅଛି ।
ଵରତଲ୍ପଗତୋ ଯେନ ସ୍ଵପ୍ନେ ଦେହେନ ଦିକ୍ତଟମ୍ । ପରିଭ୍ରମସି ହେ ରାମ ସ ଦେହସ୍ ତେ କ୍ଵ ସଂସ୍ଥିତଃ
ହେ ରାମ, ତୁମେ ଶୋଇବା ବେଳେ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଅନ୍ୟ ଦେହ ନେଇ ଦୂର ଦେଶକୁ ଘୁଞ୍ଚୁଛ — ସେଇ ଦେହଟି କେଉଁଠି ଅଛି ?
ଜାଗରାଯାଂ ମନୋରାଜ୍ଯେ ଯେନ ସ୍ଵର୍ଗପୁରାନ୍ତରମ୍ । ପରିଭ୍ରମସି ମେରୁଂ ଵା ସ ଦେହସ୍ ତେ କ୍ଵ ସଂସ୍ଥିତଃ
ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥାରେ ମନର ରାଜ୍ୟରେ ତୁମେ ସ୍ୱର୍ଗ ନଗର ବା ମେରୁ ପର୍ବତକୁ ଘୁଞ୍ଚୁଛ — ସେଇ ଦେହଟି କେଉଁଠି ଅଛି ?
ସ୍ଵପ୍ନେଷ୍ଵ୍ ଅପି ଚ ଯସ୍ ସ୍ଵପ୍ନସ୍ ତତ୍ର ଯେନ ମହୀତଟାନ୍ । ପରିଭ୍ରମସି ହେ ରାମ ସ ଦେହସ୍ ତେ କ୍ଵ ସଂସ୍ଥିତଃ
ସ୍ୱପ୍ନ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଯେତେବେଳେ ତୁମେ ପୁଣି ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖ, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଦେହ ନେଇ ପୃଥିବୀରେ ଘୁରିବାକୁ ଯାଉଛ, ହେ ରାମ, ସେଇ ଦେହଟି କେଉଁଠି ଅଛି?
ଗତୈର୍ ଦେହୈର୍ ମନୋରାଜ୍ଯେ ମହାଵିଭଵଭୂମିଷୁ । ପରିଭ୍ରମସି ଯେନେହ ସ ଦେହସ୍ ତେ କ୍ଵ ସଂସ୍ଥିତଃ
ପୂର୍ବରୁ ଛାଡିଦିଆଯାଇଥିବା ଦେହମାନେ ଓ ମନର ରାଜ୍ୟରେ, ବଡ଼ ଧନ-ସମ୍ପଦର ଭୂମିରେ ତୁମେ ଯେଉଁ ଦେହ ଦ୍ୱାରା ଏଠାରେ ଘୁରୁଛ, ସେଇ ଦେହଟି କେଉଁଠି ଅଛି?
ମନୋରାଜ୍ଯେ ମନୋରାଜ୍ଯେ ଵିଚିତ୍ରା ଯା ଜଗତ୍କ୍ରିଯାଃ । ପ୍ରକରୋଷି ମହାବାହୋ ଯୈର୍ ଦେହୈସ୍ ତେ କ୍ଵ ସଂସ୍ଥିତାଃ
ମନର ରାଜ୍ୟରେ, ହେ ବଳବାନ ବାହୁଧରୀ, ତୁମେ ଅନେକ ଦେହ ଦ୍ୱାରା ବିଚିତ୍ର କାମ କରୁଛ, ସେଇ ସମସ୍ତ ଦେହ କେଉଁଠି ଅଛି?
ଵିଲାସିନ୍ଯାନୁରାଗିଣ୍ଯା ଯେନ ସଙ୍କଲ୍ପକାନ୍ତଯା । ନିର୍ଵୃତିଂ ଯାସି ଦେହେନ ସ ଦେହସ୍ ତେ କ୍ଵ ସଂସ୍ଥିତଃ
ଇଚ୍ଛାରେ ଗଠିତ ଦେହ ଦ୍ୱାରା, ଯେଉଁ କଳ୍ପିତ ପ୍ରିୟା ସହ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରୁଛ, ସେଇ ଦେହଟି କେଉଁଠି ଅଛି?
ଏତେ ରାମ ଯଥା ଦେହା ମାନସସ୍ପନ୍ଦସନ୍ମଯାଃ । ତଥୈଵ ତାଦୃଗାରମ୍ଭୋ ଦେହୋ ଽଯଂ ମାନସସ୍ ସ୍ମୃତଃ
ହେ ରାମ, ଯେପରି ଏହି ଦେହଗୁଡ଼ିକ ମନର ଆନ୍ଦୋଳନରୁ ଗଠିତ, ସେପରି ଏହି ଦେହଟିଏ ମଧ୍ୟ ମନର ଚେଷ୍ଟାର ଫଳ ବୋଲି ଗଣାଯାଏ।
ଇଦଂ ଧନମ୍ ଅଯଂ ଦେହୋ ଦେଶୋ ଽଯମ୍ ଇତି ଯୋ ଭ୍ରମଃ । ତତ୍ ସର୍ଵଂ ଚିତ୍ତଵୀର୍ଯସ୍ଯ ସଙ୍କଲ୍ପସ୍ଯ ଵିଜୃମ୍ଭିତମ୍
‘ଏହା ଧନ’, ‘ଏହି ଦେହ’, ‘ଏହି ସ୍ଥାନ’—ଏପରି ଯେଉଁ ଭ୍ରମ ଦେଖାଯାଏ, ସେସବୁ ମନର ଶକ୍ତି ଓ ଇଚ୍ଛାର ପ୍ରକାଶ ଅଟୁଟ ରୂପ।
ଦୀର୍ଘଂ ସ୍ଵପ୍ନମ୍ ଇମଂ ଵିଦ୍ଧି ଦୀର୍ଘଂ ଵା ଚିତ୍ତଵିଭ୍ରମମ୍ । ଦୀର୍ଘଂ ଵାପି ମନୋରାଜ୍ଯଂ ସଂସାରଂ ରଘୁନନ୍ଦନ
ହେ ରଘୁନନ୍ଦନ, ଏହି ସଂସାରକୁ ଦୀର୍ଘ ସ୍ୱପ୍ନ, କିମ୍ବା ଦୀର୍ଘ ମନର ଭ୍ରମ, କିମ୍ବା ଦୀର୍ଘ ମନର ରାଜ୍ୟ ବୋଲି ଜାଣ।
ପ୍ରବୋଧମ୍ ଏଷ୍ଯସି ଯଦା ପରମ୍ ଆତ୍ମେଚ୍ଛଯା ସ୍ଵଯା । ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯସି ତ୍ଵଂ ତଦା ସମ୍ଯଗ୍ ଇଦମ୍ ଊର୍ଧ୍ଵାଦ୍ ଅଧୋ ଯଥା
ତୁମେ ଯେତେବେଳେ ନିଜର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଇଚ୍ଛାରେ ସଚେତନ ହେବ, ସେତେବେଳେ ଏହି ସବୁକୁ ଉପରୁ ତଳ ସଠିକ୍ ଭାବରେ ଦେଖିପାରିବ।
ସ୍ଵପ୍ନସଙ୍କଲ୍ପକଲନେ ଯଥାନ୍ଯେଵ ଜଗତ୍ସ୍ଥିତିଃ । ତଥୈଵେଯଂ ହି ସଙ୍କଲ୍ପକଲନା କାଚିଦ୍ ଏଵ ହ
ସ୍ୱପ୍ନ ଓ କଳ୍ପନା ଯେତେବେଳେ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ, ସେତେବେଳେ ଜଗତ୍ ଅନ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ; ଏହି ଭଳି, ଏହା ସମସ୍ତେ କେବଳ ମନର କଳ୍ପନାର ଏକ ଗଠନ ମାତ୍ର।
ଯଥା ପୂର୍ଵଂ ମଯୋତ୍ପତ୍ତିଃ ପ୍ରୋକ୍ତା କମଲଜନ୍ମନଃ । ମନସସ୍ ସ୍ଵଯମ୍ ଏଵାନ୍ତସ୍ ସଙ୍କଲ୍ପକଲନୋଦ୍ଭଵା
ମୁଁ ପୂର୍ବେ ଯେପରି ଅମ୍ବୁଜର ଜନ୍ମ ବିଷୟରେ କହିଥିଲି, ସେଭଳି ସମସ୍ତ କଥା ମଧ୍ୟ ମନର ଭିତରେ କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ଵିଚିତ୍ରରଚନୋପେତମ୍ ଅନନ୍ତଶତଵିଭ୍ରମମ୍ । ସଙ୍କଲ୍ପକଲନାମାତ୍ରଂ ତଥେଦମ୍ ଅଵଭାସତେ
ବିଚିତ୍ର ରଚନା ଓ ଅନେକ ଭ୍ରମରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଏହି ସମସ୍ତ କଥା କେବଳ ମନର କଳ୍ପନାର ଏକ ରୂପ ମାତ୍ର ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ।
ଯଥା କଲିତ ଆଭାସୋ ମନସୋ ଽବ୍ଜଜତାଗତୌ । ଦେହଵଚ୍ ଚିନ୍ତିତୋ ଦେହସ୍ ସ୍ଥିତୋ ଽନ୍ଯସ୍ ତଦ୍ଵଦ୍ ଏଵ ହି
ଯେପରି ଅମ୍ବୁଜଜନ୍ମାର ଯାତ୍ରା ସମୟରେ ମନରେ ଯେଉଁ ଆଭାସ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ତାହା ଏକ କଳ୍ପିତ ଦେହ ଭଳି, ଏହିପରି ଅନ୍ୟ ଏକ ଦେହ ଅଲଗା ଭାବେ ରହିଥାଏ; ଏଠି ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଅଟୁଟ ଅଛି।
ପ୍ରାକ୍ପ୍ରଵାହଚିରାଭ୍ଯସ୍ତୋ ଵାସନାଵିଲଯେନ ଯଃ । ତଥୈଵ ଦୃଶ୍ଯତେ ଦେହସ୍ ତଦାକୃତ୍ଯୁଦଯେନ ସଃ
ଯେପରି ଏକ ଦେହ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପ୍ରବାହରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ ହୋଇଥାଏ, ଏହି ଭାବନାମାନେ ଶେଷ ହେଲାପରେ ମଧ୍ୟ, ସେଇ ଦେହଟି ସେହି ଆକୃତିରେ ଦେଖାଯାଏ।
ପୌରୁଷେଣ ପ୍ରଯତ୍ନେନ ସଙ୍କଲ୍ପୋ ହ୍ଯ୍ ଅଯମ୍ ଏଵ ଚେତ୍ । ଅନ୍ଯଥା ଭାଵ୍ଯତେ ରାମ ଭୂଯତେ ତଦ୍ ଇହାନ୍ଯଥା
ନିଜ ଉଦ୍ୟମ ଓ ଦୃଢ଼ ଚେଷ୍ଟା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଭାବନା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ରାମ, ଯଦି ଭାବନା ଅନ୍ୟ ଭଳି ହୁଏ, ତେବେ ଏଠାରେ ଫଳ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟ ଭଳି ହୁଏ।
ଅଯଂ ସୋ ଽହଂ ମମାଯଂ ଚ ସଂସାର ଇତି ଭାଵିତେ । ସତ୍ଯୋ ଽଯଂ ଭାସତେ ରାମ ଭାଵନାଦାର୍ଢ୍ଯସମ୍ଭଵଃ
ଯେତେବେଳେ ମନେ କରାଯାଏ—'ମୁଁ ଏହି, ଏହା ମୋର, ଏହି ସଂସାର'—ରାମ, ଏହି ଭାବନା ଦୃଢ଼ ହେଲେ, ଏହା ସତ୍ୟ ଭାବରେ ପ୍ରକାଶ ପାଏ।
ଭାଵିତଂ ତୀଵ୍ରଵେଗେନ ଯଦ୍ ଏଵାଶୁ ତଦ୍ ଏଵ ଚ । ସର୍ଵତ୍ର ଦୃଶ୍ଯତେ ରାମ କାନ୍ତେଵାତ୍ଯନ୍ତଵଲ୍ଲଭା
ଯାହାକୁ ତୀବ୍ର ଆଗ୍ରହ ସହିତ ଭାବିବାଯାଏ, ରାମ, ସେଇ ଜିନିଷ ଶୀଘ୍ର ଏବଂ ସବୁଠାରେ ଦେଖାଯାଏ, ଯେପରି ଏକ ପ୍ରିୟା ଭାର୍ଯ୍ୟା ସବୁଠାରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ ଲାଗେ।
ଅହର୍ଵ୍ଯାପୃତିର୍ ଅଭ୍ଯସ୍ତା ଯଥା ସ୍ଵପ୍ନେ ଽପି ଦୃଶ୍ଯତେ । ତଥା ସମ୍ଭାଵନାଭ୍ଯସ୍ତସ୍ ସଂସାରୋ ଽପ୍ଯ୍ ଅଵଲୋକ୍ଯତେ
ଯେପରି ଦିନରେ ଯେଉଁ କାମ କରାଯାଏ, ସେହି କାମ ସ୍ୱପ୍ନରେ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଏହି ସଂସାରକୁ ବାରମ୍ବାର ଭାବିଲେ, ସେଥିରେ ମନ ଲାଗିଯାଏ ଏବଂ ତାହାକୁ ସତ୍ୟ ବୋଲି ଦେଖାଯାଏ।
ଯଥା ସ୍ଵପ୍ନାଵଧୌ କ୍ଷିପ୍ରମ୍ ଅହର୍ଵଦ୍ ଅଵଭାସତେ । ତଥେଦଂ ସର୍ଵକାଲସ୍ଥମ୍ ଅପି ସଂଲକ୍ଷ୍ଯତେ ଚିରମ୍
ଯେପରି ସ୍ୱପ୍ନ ସମୟରେ ଦିନର ଘଟଣାଗୁଡ଼ିକ ତୁରନ୍ତ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଏହି ସଂସାର ସବୁବେଳେ ରହିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚାଲିଥିବା ପରି ଲାଗେ।