ଏଵଂ ଭୁସୁଣ୍ଡଵୃତ୍ତାନ୍ତଃ କଥିତସ୍ ତେ ମଯାନଘ । ଅନଯା ପ୍ରଜ୍ଞଯା ତୀର୍ଣୋ ଭୁସୁଣ୍ଡୋ ମୋହସଙ୍କଟାତ୍
ଏହିପରି ଭୁସୁଣ୍ଡଙ୍କର ଗଳ୍ପ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିଛି, ହେ ନିଷ୍ପାପ । ଏହି ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଭୁସୁଣ୍ଡ ମୋହର ଭୟଙ୍କର ଅବସ୍ଥାକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥିଲେ ।
ଏତାଂ ଦୃଷ୍ଟିମ୍ ଅଵଷ୍ଟଭ୍ଯ ସ୍ଵପ୍ରାଣାଭ୍ଯାସପୂର୍ଵିକାମ୍ । ଭୁସୁଣ୍ଡଵନ୍ ମହାବାହୋ ଭଵ ତୀର୍ଣଭଵାର୍ଣଵଃ
ଏହି ଦୃଷ୍ଟିକୁ, ନିଜ ପ୍ରାଣ ଉପରେ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ପରେ, ଧରି ରଖ । ହେ ମହାବାହୁ, ଭୁସୁଣ୍ଡଙ୍କ ପରି ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଭବସମୁଦ୍ରକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେଉ ।
ଯଥା ଜ୍ଞାନେନ ଯୋଗେନ ସନ୍ତତାଭ୍ଯାସଜନ୍ମନା । ଭୁସୁଣ୍ଡୋ ଽଵାପ୍ତଵାନ୍ ପ୍ରାପ୍ଯଂ ତଥା ସାଧଯ ତତ୍ ପଦମ୍
ଯେପରି ଭୁସୁଣ୍ଡ ଜ୍ଞାନ, ଯୋଗ ଏବଂ ନିରନ୍ତର ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ଲକ୍ଷ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ, ସେହିପରି ତୁମେ ମଧ୍ୟ ସେଇ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବା ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କର।
ଅସକ୍ତବୁଦ୍ଧଯସ୍ ସନ୍ତୋ ଭୁସୁଣ୍ଡଵଦ୍ ଅଵସ୍ଥିତିମ୍ । ପ୍ରାପ୍ନୁଵନ୍ତି ପରେ ତତ୍ତ୍ଵେ ପ୍ରାଣାପାନାଵଲୋକିନଃ
ଯେଉଁ ସମସ୍ତଙ୍କ ମନ ଅସକ୍ତ ଓ ସ୍ଥିର, ଯେଉଁମାନେ ଶ୍ୱାସ-ପ୍ରଶ୍ୱାସକୁ ଦେଖନ୍ତି, ସେମାନେ ଭୁସୁଣ୍ଡଙ୍କ ପରି ପରମ ସତ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।
ଏତା ଵିଚିତ୍ରା ଭଵତା ଶ୍ରୁତା ଵିଜ୍ଞାନଦୃଷ୍ଟଯଃ । ଇଦାନୀଂ ଧିଯମ୍ ଆଲମ୍ବ୍ଯ ଯଥେଚ୍ଛସି ତଥା କୁରୁ
ତୁମେ ଏହି ବିଭିନ୍ନ ଜ୍ଞାନ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ଶୁଣିଛ, ଏବେ ନିଜ ବୁଦ୍ଧିକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି, ଯେପରି ଇଚ୍ଛା କର, ସେପରି କର।
ଭଗଵନ୍ ଭଵତା ଭୂମିଭାସ୍ଵତା ଜ୍ଞାନରଶ୍ମିଭିଃ । ହାର୍ଦମ୍ ଉଦ୍ଦାମଦୌରାତ୍ମ୍ଯଂ ପ୍ରମୃଷ୍ଟମ୍ ଅଖିଲଂ ତମଃ
ହେ ପୂଜ୍ୟ, ଆପଣଙ୍କର ପୃଥିବୀରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଓ ଜ୍ଞାନର କିରଣ ଦ୍ୱାରା ହୃଦୟର ଗଭୀର ଦୁଷ୍ଟତାର ସମସ୍ତ ଅନ୍ଧକାର ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଦୂର ହୋଇଯାଇଛି।
ପ୍ରବୁଦ୍ଧାସ୍ ସ୍ମଃ ପ୍ରହୃଷ୍ଟାସ୍ ସ୍ମଃ ପ୍ରଵିଷ୍ଟାସ୍ ସ୍ମସ୍ ସ୍ଵମ୍ ଆସ୍ପଦମ୍ । ସ୍ଥିତାସ୍ ସ୍ମୋ ଜ୍ଞାତଵିଜ୍ଞେଯା ଭଵନ୍ତୋ ହ୍ଯ୍ ଅପରା ଇଵ
ଆମେ ଜାଗ୍ରତ ହୋଇଛୁ, ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇଛୁ, ନିଜ ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଛୁ; ଆମେ ଏବେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ବସିଛୁ, ଯାହା ଜାଣିବା ଦରକାର ସେ ସବୁ ଜାଣିଛୁ—ସତ୍ୟପାଇଁ, ଆମେ ଅନ୍ୟ ଲୋକମାନଙ୍କ ପରି ହୋଇଯାଇଛୁ।
ଅହୋ ଭୁସୁଣ୍ଡଚରିତଂ ପରଂ ଵିସ୍ମଯକାରକମ୍ । ଭଗଵନ୍ ଭଵତା ପ୍ରୋକ୍ତମ୍ ଉତ୍ତମାର୍ଥାଵବୋଧଦମ୍
ହାଁ, ଭୁସୁଣ୍ଡାଙ୍କର କଥା ଏତେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ; ଭଗବନ୍, ଆପଣ ଯେପରି ଏହା କହିଛନ୍ତି, ତାହା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅର୍ଥ ବୁଝିବାକୁ ଦେଇଥାଏ।
ଭୁସୁଣ୍ଡଚରିତେ ବ୍ରହ୍ମନ୍ନ୍ ଏତସ୍ମିନ୍ ଯତ୍ ତ୍ଵଯା ଵିଭୋ । ତଚ୍ ଛରୀରଗୃହଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ମାଂସଚର୍ମାସ୍ଥିନିର୍ମିତମ୍
ହେ ବ୍ରହ୍ମାନ୍, ଏହି ଭୁସୁଣ୍ଡାଙ୍କର କଥାରେ, ଆପଣ ଯେଉଁ ଦେହକୁ ଘର ବୋଲି କହିଛନ୍ତି, ସେଠି ମାଂସ, ଚର୍ମ ଓ ହାଡ଼ରେ ତିଆରି ହୋଇଛି ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
ତତ୍ କେନ ନାମ ରଚିତଂ କୁତୋ ଵା ତତ୍ ସମୁତ୍ଥିତମ୍ । କଥଂ ଵା ସ୍ଥିତିମ୍ ଆଯାତଂ କୋ ଵା ତତ୍ରାଵତିଷ୍ଠତେ
ତେବେ, ସେଠି କିଏ ଏହାକୁ ତିଆରି କଲା? କେଉଁଠୁ ଏହା ଆସିଲା? କିପରି ଏହା ରହିଗଲା, ଏବଂ ସେଠି କିଏ ବସିଛି?
ପରମାର୍ଥାଵବୋଧାଯ ଦୋଷାପାକରଣାଯ ଚ । ଶୃଣୁ ରାଘଵ ତତ୍ତ୍ଵେନ ଵକ୍ଷ୍ଯମାଣମ୍ ଇଦଂ ମଯା
ସତ୍ୟ ବୁଝିବା ପାଇଁ ଏବଂ ଭ୍ରମ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ, ରାଘବ, ମୁଁ ଏହି କଥାକୁ ତୁମକୁ ନିଜେ ଭଲଭାବରେ କହୁଛି, ଠିକ୍ ଭଳି ଶୁଣ।
ଅସ୍ଥିସ୍ଥୂଣଂ ନଵଦ୍ଵାରଂ ରକ୍ତମାଂସାଵଲେପନମ୍ । ଶରୀରସଦନଂ ରାମ ନ କେନଚିଦ୍ ଇଦଂ କୃତମ୍
ଏହି ଦେହଟି ଅସ୍ଥିର ଏକ ଗୃହ, ଯାହାର ନଉଟି ଦ୍ୱାର ଅଛି, ରକ୍ତ ଓ ମାଂସରେ ଢାକା, ରାମ, ଏହା କାହାରି ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇନାହିଁ।
ଆଭାସମାତ୍ରମ୍ ଏଵେଦମ୍ ଇତ୍ଥମ୍ ଏଵାଵଭାସତେ । ଦ୍ଵିଚନ୍ଦ୍ରଵିଭ୍ରମାକାରଂ ସଦ୍ ଅସଚ୍ ଚ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତମ୍
ଏହା କେବଳ ଏକ ଭ୍ରମ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ; ଯେପରିକି ଦୁଇଟି ଚନ୍ଦ୍ର ଦେଖାଯିବା ଭ୍ରମ, ଏହି ଦେହ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ଓ ଅସତ୍ୟ ଭାବେ ଅଟୁଟ ଅଛି।
ଦ୍ଵିଚନ୍ଦ୍ରଵିଭ୍ରମଵିଧୌ ଦ୍ଵିଚନ୍ଦ୍ରତ୍ଵଂ ସଦ୍ ଏଵ ହି । ଵସ୍ତୁତଶ୍ ଚୈକ ଏଵେନ୍ଦୁସ୍ ସ୍ଥିତିର୍ ଦେହେ ତଥୈଵ ହି
ଦୁଇଟି ଚନ୍ଦ୍ର ଦେଖିବା ଭ୍ରମରେ, ଏକମାତ୍ର ଚନ୍ଦ୍ର ଥାଏ; ସତ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଏକଟି ଅଛି, ଦେହ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଅଟୁଟ ଅଛି।
ଦେହପ୍ରତ୍ଯଯକାଲେ ହି ଦେହୋ ଽଯଂ ସନ୍ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଃ । ଅସନ୍ନ୍ ଏଵ ଵସ୍ତୁତସ୍ ସ ପ୍ରୋକ୍ତସ୍ ସଦସଦାତ୍ମକଃ
ଶରୀରକୁ ଯେତେବେଳେ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ, ସେତେବେଳେ ଏହି ଶରୀରଟିକୁ ଥିବା ବୋଲି ଭାବାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ପ୍ରକୃତରେ ଏହାକୁ ଅସତ୍ୟ, ଅର୍ଥାତ୍ ଥିବା ଓ ନଥିବା ଦୁହିଁ ପ୍ରକୃତିର ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ସ୍ଵପ୍ନସ୍ ସ୍ଵପ୍ନଵିଧୌ ସତ୍ଯସ୍ ତ୍ଵ୍ ଅନ୍ଯଦା ସ ମୁଧୈଵ ହି । ବୁଦ୍ବୁଦୋ ବୁଦ୍ବୁଦଵିଧୌ ସତ୍ଯୋ ମିଥ୍ଯୈଵ ଚାନ୍ଯଦା
ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖୁଥିବାବେଳେ ସ୍ୱପ୍ନଟି ସତ୍ୟ ଲାଗେ, କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟ ସମୟରେ ଏହା ମିଥ୍ୟା ହୁଏ; ଫେନା ଥିବାବେଳେ ସେଠି ସତ୍ୟ ଲାଗେ, ଅନ୍ୟ ସମୟରେ ଏହା ଅସତ୍ୟ ହୁଏ।
ଦେହୋ ଦେହାଵଧୌ ସତ୍ଯୋ ଽପ୍ଯ୍ ଅସତ୍ଯ ଇତରାଵଧୌ । ପ୍ରତିଭାସାଵଧୌ ତାପେ ଜଲଂ ସଦ୍ ଅସଦ୍ ଅନ୍ଯଦା
ଶରୀର ଯେତେବେଳେ ରହିଛି, ସେତେବେଳେ ସତ୍ୟ; ଅନ୍ୟ ସମୟରେ ଏହା ଅସତ୍ୟ। ମରୁଭୂମିରେ ଜଳ ଦେଖାଯିବା ସମୟରେ ସତ୍ୟ ଲାଗେ, କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟ ସମୟରେ ଏହା ନାହିଁ।
ପ୍ରତିଭାସାଵଧୌ ଦେହସ୍ ସନ୍ନ୍ ଅସଂସ୍ ତ୍ଵ୍ ଅନ୍ଯଦା ସ୍ମୃତଃ । ଆଭାସମାତ୍ରମ୍ ଏଵେଦମ୍ ଇତ୍ଥଂ ସମ୍ପ୍ରତି ଭାସତେ
ଦେଖାଯିବା ସମୟରେ ଶରୀରକୁ ସତ୍ୟ ଭାବାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟ ସମୟରେ ଏହାକୁ ଅସତ୍ୟ ମନାଯାଏ। ଏଭଳି ଏହା ଏବେ କେବଳ ଦେଖାଯିବା ଭଳି ଲାଗୁଛି।
ଅଯଂ ନାମାହମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଅନ୍ତର୍ ଗୃହୀତମନନଂ ସ୍ଥିତମ୍
ମୁଁ ଏହି ଅମୁକ୍ ଅଟେ — ଏହି ଭାବନାଟି ମନ ଭିତରେ ଧରି ରହିଛି ।
ମାଂସାସ୍ଥିମଯନିର୍ମାଣଂ ଦେହୋ ନାନ୍ଯଦ୍ ଇତି ଭ୍ରମମ୍ । ତ୍ଯଜ ସଙ୍କଲ୍ପନିର୍ମାଣା ଦେହାସ୍ ସନ୍ତି ସହସ୍ରଶଃ
ମାଂସ ଓ ହାଡ଼ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ ଏହି ଦେହଟି ମୁଁ ଅଟେ — ଏହି ଭ୍ରମକୁ ଛାଡ଼ । ଚିନ୍ତାରେ ଯେପରି ଦେହ ତିଆରି ହୁଏ, ଏମିତି ହଜାର ହଜାର ଦେହ ଅଛି ।
ଵରତଲ୍ପଗତୋ ଯେନ ସ୍ଵପ୍ନେ ଦେହେନ ଦିକ୍ତଟମ୍ । ପରିଭ୍ରମସି ହେ ରାମ ସ ଦେହସ୍ ତେ କ୍ଵ ସଂସ୍ଥିତଃ
ହେ ରାମ, ତୁମେ ଶୋଇବା ବେଳେ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଅନ୍ୟ ଦେହ ନେଇ ଦୂର ଦେଶକୁ ଘୁଞ୍ଚୁଛ — ସେଇ ଦେହଟି କେଉଁଠି ଅଛି ?
ଜାଗରାଯାଂ ମନୋରାଜ୍ଯେ ଯେନ ସ୍ଵର୍ଗପୁରାନ୍ତରମ୍ । ପରିଭ୍ରମସି ମେରୁଂ ଵା ସ ଦେହସ୍ ତେ କ୍ଵ ସଂସ୍ଥିତଃ
ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥାରେ ମନର ରାଜ୍ୟରେ ତୁମେ ସ୍ୱର୍ଗ ନଗର ବା ମେରୁ ପର୍ବତକୁ ଘୁଞ୍ଚୁଛ — ସେଇ ଦେହଟି କେଉଁଠି ଅଛି ?
ସ୍ଵପ୍ନେଷ୍ଵ୍ ଅପି ଚ ଯସ୍ ସ୍ଵପ୍ନସ୍ ତତ୍ର ଯେନ ମହୀତଟାନ୍ । ପରିଭ୍ରମସି ହେ ରାମ ସ ଦେହସ୍ ତେ କ୍ଵ ସଂସ୍ଥିତଃ
ସ୍ୱପ୍ନ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଯେତେବେଳେ ତୁମେ ପୁଣି ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖ, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଦେହ ନେଇ ପୃଥିବୀରେ ଘୁରିବାକୁ ଯାଉଛ, ହେ ରାମ, ସେଇ ଦେହଟି କେଉଁଠି ଅଛି?
ଗତୈର୍ ଦେହୈର୍ ମନୋରାଜ୍ଯେ ମହାଵିଭଵଭୂମିଷୁ । ପରିଭ୍ରମସି ଯେନେହ ସ ଦେହସ୍ ତେ କ୍ଵ ସଂସ୍ଥିତଃ
ପୂର୍ବରୁ ଛାଡିଦିଆଯାଇଥିବା ଦେହମାନେ ଓ ମନର ରାଜ୍ୟରେ, ବଡ଼ ଧନ-ସମ୍ପଦର ଭୂମିରେ ତୁମେ ଯେଉଁ ଦେହ ଦ୍ୱାରା ଏଠାରେ ଘୁରୁଛ, ସେଇ ଦେହଟି କେଉଁଠି ଅଛି?
ମନୋରାଜ୍ଯେ ମନୋରାଜ୍ଯେ ଵିଚିତ୍ରା ଯା ଜଗତ୍କ୍ରିଯାଃ । ପ୍ରକରୋଷି ମହାବାହୋ ଯୈର୍ ଦେହୈସ୍ ତେ କ୍ଵ ସଂସ୍ଥିତାଃ
ମନର ରାଜ୍ୟରେ, ହେ ବଳବାନ ବାହୁଧରୀ, ତୁମେ ଅନେକ ଦେହ ଦ୍ୱାରା ବିଚିତ୍ର କାମ କରୁଛ, ସେଇ ସମସ୍ତ ଦେହ କେଉଁଠି ଅଛି?
ଵିଲାସିନ୍ଯାନୁରାଗିଣ୍ଯା ଯେନ ସଙ୍କଲ୍ପକାନ୍ତଯା । ନିର୍ଵୃତିଂ ଯାସି ଦେହେନ ସ ଦେହସ୍ ତେ କ୍ଵ ସଂସ୍ଥିତଃ
ଇଚ୍ଛାରେ ଗଠିତ ଦେହ ଦ୍ୱାରା, ଯେଉଁ କଳ୍ପିତ ପ୍ରିୟା ସହ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରୁଛ, ସେଇ ଦେହଟି କେଉଁଠି ଅଛି?
ଏତେ ରାମ ଯଥା ଦେହା ମାନସସ୍ପନ୍ଦସନ୍ମଯାଃ । ତଥୈଵ ତାଦୃଗାରମ୍ଭୋ ଦେହୋ ଽଯଂ ମାନସସ୍ ସ୍ମୃତଃ
ହେ ରାମ, ଯେପରି ଏହି ଦେହଗୁଡ଼ିକ ମନର ଆନ୍ଦୋଳନରୁ ଗଠିତ, ସେପରି ଏହି ଦେହଟିଏ ମଧ୍ୟ ମନର ଚେଷ୍ଟାର ଫଳ ବୋଲି ଗଣାଯାଏ।
ଇଦଂ ଧନମ୍ ଅଯଂ ଦେହୋ ଦେଶୋ ଽଯମ୍ ଇତି ଯୋ ଭ୍ରମଃ । ତତ୍ ସର୍ଵଂ ଚିତ୍ତଵୀର୍ଯସ୍ଯ ସଙ୍କଲ୍ପସ୍ଯ ଵିଜୃମ୍ଭିତମ୍
‘ଏହା ଧନ’, ‘ଏହି ଦେହ’, ‘ଏହି ସ୍ଥାନ’—ଏପରି ଯେଉଁ ଭ୍ରମ ଦେଖାଯାଏ, ସେସବୁ ମନର ଶକ୍ତି ଓ ଇଚ୍ଛାର ପ୍ରକାଶ ଅଟୁଟ ରୂପ।
ଦୀର୍ଘଂ ସ୍ଵପ୍ନମ୍ ଇମଂ ଵିଦ୍ଧି ଦୀର୍ଘଂ ଵା ଚିତ୍ତଵିଭ୍ରମମ୍ । ଦୀର୍ଘଂ ଵାପି ମନୋରାଜ୍ଯଂ ସଂସାରଂ ରଘୁନନ୍ଦନ
ହେ ରଘୁନନ୍ଦନ, ଏହି ସଂସାରକୁ ଦୀର୍ଘ ସ୍ୱପ୍ନ, କିମ୍ବା ଦୀର୍ଘ ମନର ଭ୍ରମ, କିମ୍ବା ଦୀର୍ଘ ମନର ରାଜ୍ୟ ବୋଲି ଜାଣ।
ପ୍ରବୋଧମ୍ ଏଷ୍ଯସି ଯଦା ପରମ୍ ଆତ୍ମେଚ୍ଛଯା ସ୍ଵଯା । ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯସି ତ୍ଵଂ ତଦା ସମ୍ଯଗ୍ ଇଦମ୍ ଊର୍ଧ୍ଵାଦ୍ ଅଧୋ ଯଥା
ତୁମେ ଯେତେବେଳେ ନିଜର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଇଚ୍ଛାରେ ସଚେତନ ହେବ, ସେତେବେଳେ ଏହି ସବୁକୁ ଉପରୁ ତଳ ସଠିକ୍ ଭାବରେ ଦେଖିପାରିବ।