ମଯି ଯାତେ ତତୋ ଦୀର୍ଘେ ଗଗନାଧ୍ଵନ୍ଯ୍ ଅଦୃଶ୍ଯତାମ୍ । ନିଵୃତ୍ତୋ ଽସୌ ଵିହଙ୍ଗେଶୋ ଦୁସ୍ତ୍ଯଜା ସଙ୍ଗତିସ୍ ସତାମ୍
ମୁଁ ଦୀର୍ଘ ଆକାଶ ପଥରେ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଯିବା ପରେ, ସେ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କର ମୁଖ୍ୟ ଆଉ ଦେଖାଯାଇଲେ ନାହିଁ; ଏପରି ଭଲ ଲୋକଙ୍କ ସହ ମିଳନ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ କରିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟକର।
ଅନ୍ଯୋଽନ୍ଯଂ ମଯି ତସ୍ମିଂଶ୍ ଚ ତରଙ୍ଗକ ଇଵାମ୍ବୁଧୌ । ଵ୍ଯୋମନ୍ଯ୍ ଅଦୃଶ୍ଯତାଂ ଯାତେ ଗତସ୍ ସ୍ମୃତ୍ଯା ମୁନୀନ୍ ଅହମ୍
ମୁଁ ଓ ସେ ଆକାଶରେ ଲୟ ହୋଇଗଲୁ, ଯେପରି ଲହରୀ ଦୁଧାରେ ଲୁଚିଯାଏ; ଏହିପରି ସମୟରେ ମୋ ମନେ ଋଷିମାନଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କଲି।
ସପ୍ତର୍ଷିମଣ୍ଡଲଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ଜାଯଯା ପରିପୂଜିତଃ । ଵିସ୍ମଯୋତ୍ଫୁଲ୍ଲହୃଦଯସ୍ ତତୋ ଽହଂ ରାଘଵାଵସମ୍
ସପ୍ତ ଋଷିମାଣ୍ଡଳକୁ ପହଞ୍ଚି, ମୋ ଜୀବନସଂଗିନୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ହେଲି; ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ମୋର ହୃଦୟ ଖୁସିରେ ଫୁଲିଉଠିଲା, ଏବଂ ଏଭଳି ରାଘବଙ୍କ ସହିତ ରହିଲି।
ଭୁସୁଣ୍ଡୋ ଭଵ୍ଯତୁଣ୍ଡୋ ଽସୌ ତସ୍ମିନ୍ କଲ୍ପଲତାଲଯେ । ସମଶ୍ ଶାନ୍ତମନା ମାନ୍ଯସ୍ ସ୍ଵସମାଧାନଵାନ୍ ଅଭୂତ୍
ଭବ୍ୟ ଚୁଞ୍ଚ ବିଶିଷ୍ଟ ଭୁସୁଣ୍ଡ ଏହି କଳ୍ପଲତା ନିବାସରେ ଶାନ୍ତ ଚିତ୍ତ, ସମ୍ମାନିତ ଓ ନିଜ ଧ୍ୟାନରେ ଅଟୁଟ ରହିଲେ।
ଜୀଵତ୍ଯ୍ ଅଦ୍ଯାପି ମତିମାଂସ୍ ତସ୍ମିନ୍ନ୍ ଏଵ ଲତାଦଲେ । ତତ୍ରୈଵ ସଂସ୍ଥିତୋ ମେରୋସ୍ ତଥୈଵ କନକଦ୍ରୁମେ
ସେ ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ବ୍ୟକ୍ତି ଆଜି ମଧ୍ୟ ସେଇ ଲତାର ପତ୍ରରେ, ମେରୁ ପର୍ବତର ସୁନା ଗଛରେ, ସେଠି ଏକାଇଁ ଅଛନ୍ତି।
ଯାତେ କୃତଯୁଗସ୍ଯାଦୌ ପୁରା ଵର୍ଷଶତଦ୍ଵଯେ । ସଙ୍ଗତୋ ଽହଂ ଭୁସୁଣ୍ଡେନ ମେରୌ ଶୃଙ୍ଗଦ୍ରୁମେ ଽଭଵମ୍
ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ, କୃତଯୁଗ ଆରମ୍ଭରେ ଦୁଇଶେ ବର୍ଷ ହେବା ପରେ, ମୁଁ ମେରୁ ପର୍ବତର ଶିଖର ଉପରେ ଥିବା ଗଛରେ ଭୁସୁଣ୍ଡଙ୍କ ସହିତ ମିଳିଥିଲି।
ଅଦ୍ଯ ରାମ କୃତେ କ୍ଷୀଣେ ତ୍ରେତା ସମ୍ପରିଵର୍ତତେ । ମଧ୍ଯେ ତ୍ରେତାଯୁଗସ୍ଯାସ୍ଯ ଜାତସ୍ ତ୍ଵଂ ରିପୁସୂଦନ
ଏବେ, ରାମ, କୃତଯୁଗ ଶେଷ ହୋଇଛି, ତ୍ରେତାଯୁଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି; ଏହି ତ୍ରେତାଯୁଗର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ତୁମେ, ଶତ୍ରୁ ନାଶକ, ଜନ୍ମ ନେଇଛ।
ପୁନର୍ ଅଦ୍ଯାଷ୍ଟମଂ ଵର୍ଷଂ ତତ୍ରୈଵୋପରି ଭୂଭୃତଃ । ମିଲିତୋ ଽଭୂଦ୍ ଭୁସୁଣ୍ଡୋ ଽସୌ ତଥୈଵାଜରରୂପଵାନ୍
ପୁଣି ଏବେ, ପର୍ବତ ଶିଖର ଉପରେ ଏଠି ଆଠମ ବର୍ଷରେ, ସେଇ ଭୁସୁଣ୍ଡ, ପୁରୁଣା ଅବିନାଶୀ ଆକୃତିରେ, ମୋ ସହିତ ମିଶିଛନ୍ତି।
ଇତୀଦଂ କଥିତଂ ଚିତ୍ରଂ ଭୁସୁଣ୍ଡୋଦନ୍ତମ୍ ଉତ୍ତମମ୍ । ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵିଚାର୍ଯ ଚୈଵାନ୍ତର୍ ଯଦ୍ ଯୁକ୍ତଂ ତତ୍ ସମାଚର
ଏହିଭଳି ଅଦ୍ଭୁତ ଏବଂ ଉତ୍ତମ ଭୁସୁଣ୍ଡଙ୍କର କଥା ଏଠାରେ କୁହାଯାଇଛି । ଏହାକୁ ଶୁଣି ଏବଂ ଭଲଭାବେ ଚିନ୍ତା କରି, ଯାହା ଉପଯୁକ୍ତ ଲାଗେ, ସେହିପରି କାମ କର ।
ଇତି ସୁମୁନିଭୁସୁଣ୍ଡସଙ୍କଥାଂ ଯୋ ଵିମଲମତିଃ ପ୍ରଵିଚାରଯିଷ୍ଯତୀହ । ଭଵଭଯବହଲାଂ କୁସଂସୃତିଂ ସ ପ୍ରସଭମ୍ ଅସତ୍ସରିତଂ ତରିଷ୍ଯତୀତି
ଯେଉଁଠି ଯେଉଁଠି ନିର୍ମଳ ବୁଦ୍ଧି ଥିବା ଲୋକେ ଏହି ମହାନ ଋଷି ଭୁସୁଣ୍ଡଙ୍କର କଥାବାର୍ତ୍ତାକୁ ଭଲଭାବେ ଚିନ୍ତା କରିବେ, ସେମାନେ ଭୟଙ୍କର ଏବଂ ଘନ ଭବସମୁଦ୍ର ଭ୍ରମର ନଦୀକୁ ଜୋରଦାର ଭାବରେ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବେ ।
ଏଵଂ ଭୁସୁଣ୍ଡଵୃତ୍ତାନ୍ତଃ କଥିତସ୍ ତେ ମଯାନଘ । ଅନଯା ପ୍ରଜ୍ଞଯା ତୀର୍ଣୋ ଭୁସୁଣ୍ଡୋ ମୋହସଙ୍କଟାତ୍
ଏହିପରି ଭୁସୁଣ୍ଡଙ୍କର ଗଳ୍ପ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିଛି, ହେ ନିଷ୍ପାପ । ଏହି ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଭୁସୁଣ୍ଡ ମୋହର ଭୟଙ୍କର ଅବସ୍ଥାକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥିଲେ ।
ଏତାଂ ଦୃଷ୍ଟିମ୍ ଅଵଷ୍ଟଭ୍ଯ ସ୍ଵପ୍ରାଣାଭ୍ଯାସପୂର୍ଵିକାମ୍ । ଭୁସୁଣ୍ଡଵନ୍ ମହାବାହୋ ଭଵ ତୀର୍ଣଭଵାର୍ଣଵଃ
ଏହି ଦୃଷ୍ଟିକୁ, ନିଜ ପ୍ରାଣ ଉପରେ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ପରେ, ଧରି ରଖ । ହେ ମହାବାହୁ, ଭୁସୁଣ୍ଡଙ୍କ ପରି ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଭବସମୁଦ୍ରକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେଉ ।
ଯଥା ଜ୍ଞାନେନ ଯୋଗେନ ସନ୍ତତାଭ୍ଯାସଜନ୍ମନା । ଭୁସୁଣ୍ଡୋ ଽଵାପ୍ତଵାନ୍ ପ୍ରାପ୍ଯଂ ତଥା ସାଧଯ ତତ୍ ପଦମ୍
ଯେପରି ଭୁସୁଣ୍ଡ ଜ୍ଞାନ, ଯୋଗ ଏବଂ ନିରନ୍ତର ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ଲକ୍ଷ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ, ସେହିପରି ତୁମେ ମଧ୍ୟ ସେଇ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବା ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କର।
ଅସକ୍ତବୁଦ୍ଧଯସ୍ ସନ୍ତୋ ଭୁସୁଣ୍ଡଵଦ୍ ଅଵସ୍ଥିତିମ୍ । ପ୍ରାପ୍ନୁଵନ୍ତି ପରେ ତତ୍ତ୍ଵେ ପ୍ରାଣାପାନାଵଲୋକିନଃ
ଯେଉଁ ସମସ୍ତଙ୍କ ମନ ଅସକ୍ତ ଓ ସ୍ଥିର, ଯେଉଁମାନେ ଶ୍ୱାସ-ପ୍ରଶ୍ୱାସକୁ ଦେଖନ୍ତି, ସେମାନେ ଭୁସୁଣ୍ଡଙ୍କ ପରି ପରମ ସତ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।
ଏତା ଵିଚିତ୍ରା ଭଵତା ଶ୍ରୁତା ଵିଜ୍ଞାନଦୃଷ୍ଟଯଃ । ଇଦାନୀଂ ଧିଯମ୍ ଆଲମ୍ବ୍ଯ ଯଥେଚ୍ଛସି ତଥା କୁରୁ
ତୁମେ ଏହି ବିଭିନ୍ନ ଜ୍ଞାନ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ଶୁଣିଛ, ଏବେ ନିଜ ବୁଦ୍ଧିକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି, ଯେପରି ଇଚ୍ଛା କର, ସେପରି କର।
ଭଗଵନ୍ ଭଵତା ଭୂମିଭାସ୍ଵତା ଜ୍ଞାନରଶ୍ମିଭିଃ । ହାର୍ଦମ୍ ଉଦ୍ଦାମଦୌରାତ୍ମ୍ଯଂ ପ୍ରମୃଷ୍ଟମ୍ ଅଖିଲଂ ତମଃ
ହେ ପୂଜ୍ୟ, ଆପଣଙ୍କର ପୃଥିବୀରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଓ ଜ୍ଞାନର କିରଣ ଦ୍ୱାରା ହୃଦୟର ଗଭୀର ଦୁଷ୍ଟତାର ସମସ୍ତ ଅନ୍ଧକାର ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଦୂର ହୋଇଯାଇଛି।
ପ୍ରବୁଦ୍ଧାସ୍ ସ୍ମଃ ପ୍ରହୃଷ୍ଟାସ୍ ସ୍ମଃ ପ୍ରଵିଷ୍ଟାସ୍ ସ୍ମସ୍ ସ୍ଵମ୍ ଆସ୍ପଦମ୍ । ସ୍ଥିତାସ୍ ସ୍ମୋ ଜ୍ଞାତଵିଜ୍ଞେଯା ଭଵନ୍ତୋ ହ୍ଯ୍ ଅପରା ଇଵ
ଆମେ ଜାଗ୍ରତ ହୋଇଛୁ, ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇଛୁ, ନିଜ ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଛୁ; ଆମେ ଏବେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ବସିଛୁ, ଯାହା ଜାଣିବା ଦରକାର ସେ ସବୁ ଜାଣିଛୁ—ସତ୍ୟପାଇଁ, ଆମେ ଅନ୍ୟ ଲୋକମାନଙ୍କ ପରି ହୋଇଯାଇଛୁ।
ଅହୋ ଭୁସୁଣ୍ଡଚରିତଂ ପରଂ ଵିସ୍ମଯକାରକମ୍ । ଭଗଵନ୍ ଭଵତା ପ୍ରୋକ୍ତମ୍ ଉତ୍ତମାର୍ଥାଵବୋଧଦମ୍
ହାଁ, ଭୁସୁଣ୍ଡାଙ୍କର କଥା ଏତେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ; ଭଗବନ୍, ଆପଣ ଯେପରି ଏହା କହିଛନ୍ତି, ତାହା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅର୍ଥ ବୁଝିବାକୁ ଦେଇଥାଏ।
ଭୁସୁଣ୍ଡଚରିତେ ବ୍ରହ୍ମନ୍ନ୍ ଏତସ୍ମିନ୍ ଯତ୍ ତ୍ଵଯା ଵିଭୋ । ତଚ୍ ଛରୀରଗୃହଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ମାଂସଚର୍ମାସ୍ଥିନିର୍ମିତମ୍
ହେ ବ୍ରହ୍ମାନ୍, ଏହି ଭୁସୁଣ୍ଡାଙ୍କର କଥାରେ, ଆପଣ ଯେଉଁ ଦେହକୁ ଘର ବୋଲି କହିଛନ୍ତି, ସେଠି ମାଂସ, ଚର୍ମ ଓ ହାଡ଼ରେ ତିଆରି ହୋଇଛି ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
ତତ୍ କେନ ନାମ ରଚିତଂ କୁତୋ ଵା ତତ୍ ସମୁତ୍ଥିତମ୍ । କଥଂ ଵା ସ୍ଥିତିମ୍ ଆଯାତଂ କୋ ଵା ତତ୍ରାଵତିଷ୍ଠତେ
ତେବେ, ସେଠି କିଏ ଏହାକୁ ତିଆରି କଲା? କେଉଁଠୁ ଏହା ଆସିଲା? କିପରି ଏହା ରହିଗଲା, ଏବଂ ସେଠି କିଏ ବସିଛି?
ପରମାର୍ଥାଵବୋଧାଯ ଦୋଷାପାକରଣାଯ ଚ । ଶୃଣୁ ରାଘଵ ତତ୍ତ୍ଵେନ ଵକ୍ଷ୍ଯମାଣମ୍ ଇଦଂ ମଯା
ସତ୍ୟ ବୁଝିବା ପାଇଁ ଏବଂ ଭ୍ରମ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ, ରାଘବ, ମୁଁ ଏହି କଥାକୁ ତୁମକୁ ନିଜେ ଭଲଭାବରେ କହୁଛି, ଠିକ୍ ଭଳି ଶୁଣ।
ଅସ୍ଥିସ୍ଥୂଣଂ ନଵଦ୍ଵାରଂ ରକ୍ତମାଂସାଵଲେପନମ୍ । ଶରୀରସଦନଂ ରାମ ନ କେନଚିଦ୍ ଇଦଂ କୃତମ୍
ଏହି ଦେହଟି ଅସ୍ଥିର ଏକ ଗୃହ, ଯାହାର ନଉଟି ଦ୍ୱାର ଅଛି, ରକ୍ତ ଓ ମାଂସରେ ଢାକା, ରାମ, ଏହା କାହାରି ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇନାହିଁ।
ଆଭାସମାତ୍ରମ୍ ଏଵେଦମ୍ ଇତ୍ଥମ୍ ଏଵାଵଭାସତେ । ଦ୍ଵିଚନ୍ଦ୍ରଵିଭ୍ରମାକାରଂ ସଦ୍ ଅସଚ୍ ଚ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତମ୍
ଏହା କେବଳ ଏକ ଭ୍ରମ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ; ଯେପରିକି ଦୁଇଟି ଚନ୍ଦ୍ର ଦେଖାଯିବା ଭ୍ରମ, ଏହି ଦେହ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ଓ ଅସତ୍ୟ ଭାବେ ଅଟୁଟ ଅଛି।
ଦ୍ଵିଚନ୍ଦ୍ରଵିଭ୍ରମଵିଧୌ ଦ୍ଵିଚନ୍ଦ୍ରତ୍ଵଂ ସଦ୍ ଏଵ ହି । ଵସ୍ତୁତଶ୍ ଚୈକ ଏଵେନ୍ଦୁସ୍ ସ୍ଥିତିର୍ ଦେହେ ତଥୈଵ ହି
ଦୁଇଟି ଚନ୍ଦ୍ର ଦେଖିବା ଭ୍ରମରେ, ଏକମାତ୍ର ଚନ୍ଦ୍ର ଥାଏ; ସତ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଏକଟି ଅଛି, ଦେହ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଅଟୁଟ ଅଛି।
ଦେହପ୍ରତ୍ଯଯକାଲେ ହି ଦେହୋ ଽଯଂ ସନ୍ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଃ । ଅସନ୍ନ୍ ଏଵ ଵସ୍ତୁତସ୍ ସ ପ୍ରୋକ୍ତସ୍ ସଦସଦାତ୍ମକଃ
ଶରୀରକୁ ଯେତେବେଳେ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ, ସେତେବେଳେ ଏହି ଶରୀରଟିକୁ ଥିବା ବୋଲି ଭାବାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ପ୍ରକୃତରେ ଏହାକୁ ଅସତ୍ୟ, ଅର୍ଥାତ୍ ଥିବା ଓ ନଥିବା ଦୁହିଁ ପ୍ରକୃତିର ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ସ୍ଵପ୍ନସ୍ ସ୍ଵପ୍ନଵିଧୌ ସତ୍ଯସ୍ ତ୍ଵ୍ ଅନ୍ଯଦା ସ ମୁଧୈଵ ହି । ବୁଦ୍ବୁଦୋ ବୁଦ୍ବୁଦଵିଧୌ ସତ୍ଯୋ ମିଥ୍ଯୈଵ ଚାନ୍ଯଦା
ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖୁଥିବାବେଳେ ସ୍ୱପ୍ନଟି ସତ୍ୟ ଲାଗେ, କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟ ସମୟରେ ଏହା ମିଥ୍ୟା ହୁଏ; ଫେନା ଥିବାବେଳେ ସେଠି ସତ୍ୟ ଲାଗେ, ଅନ୍ୟ ସମୟରେ ଏହା ଅସତ୍ୟ ହୁଏ।
ଦେହୋ ଦେହାଵଧୌ ସତ୍ଯୋ ଽପ୍ଯ୍ ଅସତ୍ଯ ଇତରାଵଧୌ । ପ୍ରତିଭାସାଵଧୌ ତାପେ ଜଲଂ ସଦ୍ ଅସଦ୍ ଅନ୍ଯଦା
ଶରୀର ଯେତେବେଳେ ରହିଛି, ସେତେବେଳେ ସତ୍ୟ; ଅନ୍ୟ ସମୟରେ ଏହା ଅସତ୍ୟ। ମରୁଭୂମିରେ ଜଳ ଦେଖାଯିବା ସମୟରେ ସତ୍ୟ ଲାଗେ, କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟ ସମୟରେ ଏହା ନାହିଁ।
ପ୍ରତିଭାସାଵଧୌ ଦେହସ୍ ସନ୍ନ୍ ଅସଂସ୍ ତ୍ଵ୍ ଅନ୍ଯଦା ସ୍ମୃତଃ । ଆଭାସମାତ୍ରମ୍ ଏଵେଦମ୍ ଇତ୍ଥଂ ସମ୍ପ୍ରତି ଭାସତେ
ଦେଖାଯିବା ସମୟରେ ଶରୀରକୁ ସତ୍ୟ ଭାବାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟ ସମୟରେ ଏହାକୁ ଅସତ୍ୟ ମନାଯାଏ। ଏଭଳି ଏହା ଏବେ କେବଳ ଦେଖାଯିବା ଭଳି ଲାଗୁଛି।
ଅଯଂ ନାମାହମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଅନ୍ତର୍ ଗୃହୀତମନନଂ ସ୍ଥିତମ୍
ମୁଁ ଏହି ଅମୁକ୍ ଅଟେ — ଏହି ଭାବନାଟି ମନ ଭିତରେ ଧରି ରହିଛି ।
ମାଂସାସ୍ଥିମଯନିର୍ମାଣଂ ଦେହୋ ନାନ୍ଯଦ୍ ଇତି ଭ୍ରମମ୍ । ତ୍ଯଜ ସଙ୍କଲ୍ପନିର୍ମାଣା ଦେହାସ୍ ସନ୍ତି ସହସ୍ରଶଃ
ମାଂସ ଓ ହାଡ଼ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ ଏହି ଦେହଟି ମୁଁ ଅଟେ — ଏହି ଭ୍ରମକୁ ଛାଡ଼ । ଚିନ୍ତାରେ ଯେପରି ଦେହ ତିଆରି ହୁଏ, ଏମିତି ହଜାର ହଜାର ଦେହ ଅଛି ।