ସର୍ଵାରମ୍ଭାଂସ୍ ତ୍ଯଜନ୍ ସ୍ଵସ୍ଥଃ କୁର୍ଵଂଶ୍ ଚାପି ବୁଧୋ ଜନଃ । ପ୍ରାଣାପାନଗତୀଃ ପ୍ରାପ୍ଯ ସୁସ୍ଵସ୍ଥସ୍ ସୁଖମ୍ ଏଧତେ
ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଛାଡି, ନିଜେ ଶାନ୍ତ ରହି, ବୁଦ୍ଧିମତି ଭାବେ କାମ କରିଲେ, ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ପ୍ରାଣ ଓ ଅପାନର ଗତିକୁ ଅନୁଭବ କରି, ଭଲ ଭାବେ ସ୍ଥିର ଓ ସୁଖରେ ରହିପାରନ୍ତି।
ପ୍ରାଣସ୍ଯାଭ୍ଯୁଦଯୋ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ପଦ୍ମଯନ୍ତ୍ରାଦ୍ ଧୃଦି ସ୍ଥିତାତ୍ । ଦ୍ଵାଦଶାଙ୍ଗୁଲପର୍ଯନ୍ତେ ପ୍ରାଣୋ ଽସ୍ତଂ ଯାତ୍ଯ୍ ଅଯଂ ବହିଃ
ହେ ବ୍ରହ୍ମଣ, ହୃଦୟରେ ଥିବା ପଦ୍ମ ଯନ୍ତ୍ରରୁ ପ୍ରାଣର ଉତ୍ଥାନ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ; ପ୍ରାଣ ବାହାରକୁ ବାରୋ ଆଙ୍ଗୁଳ ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯାଏ।
ଅପାନସ୍ଯୋଦଯୋ ବାହ୍ଯାଦ୍ ଦ୍ଵାଦଶାନ୍ତାନ୍ ମହାମୁନେ । ଅସ୍ତଙ୍ଗତିର୍ ଅଥାମ୍ଭୋଜଯନ୍ତ୍ରେ ହୃଦଯସଂସ୍ଥିତେ
ହେ ମହାମୁନି, ଅପାନର ଉତ୍ଥାନ ବାହାରୁ ବାରୋ ଆଙ୍ଗୁଳ ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯାଏ; ତାପରେ ଏହା ହୃଦୟରେ ଥିବା ପଦ୍ମ ଯନ୍ତ୍ରରେ ଶାନ୍ତ ହୁଏ।
ପ୍ରାଣୋ ଯତ୍ରାସ୍ତମ୍ ଆଯାତି ଦ୍ଵାଦଶାନ୍ତେ ନଭଃପଦେ । ପଦାତ୍ ତସ୍ମାଦ୍ ଅପାନୋ ଽଯମ୍ ଉଦେତି ସମନନ୍ତରମ୍
ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରାଣ ବାରୋ ଆଙ୍ଗୁଳ ଦୂର ଆକାଶରେ ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ସେଠାରୁ ତୁରନ୍ତ ଅପାନ ଉତ୍ଥିତ ହୁଏ।
ବାହ୍ଯାକାଶୋନ୍ମୁଖଃ ପ୍ରାଣୋ ଵହତ୍ଯ୍ ଅଗ୍ନିଶିଖା ଯଥା । ହୃଦାକାଶୋନ୍ମୁଖୋ ଽପାନୋ ନିମ୍ନେ ଵହତି ଵାରିଵତ୍
ପ୍ରାଣ ବାହାର ଆକାଶକୁ ଦେଖି, ଅଗ୍ନିର ଶିଖା ପରି ଚଳିଯାଏ; ଅପାନ ହୃଦୟ ଆକାଶକୁ ଦେଖି, ଜଳ ପରି ତଳକୁ ବହିଯାଏ।
ଅପାନଶ୍ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଦେହମ୍ ଆପ୍ଯାଯଯତି ବାହ୍ଯତଃ । ପ୍ରାଣସ୍ ସୂର୍ଯୋ ଽଗ୍ନିର୍ ଅଥ ଵା ପଚତ୍ଯ୍ ଅନ୍ତର୍ ଇଦଂ ଵପୁଃ
ଅପାନ ଚନ୍ଦ୍ର ପରି ବାହାରୁ ଦେହକୁ ପୋଷଣ କରେ; ପ୍ରାଣ ସୂର୍ଯ୍ୟ କିମ୍ବା ଅଗ୍ନି ପରି ଭିତରେ ଏହି ଦେହକୁ ରନ୍ଧେ।
ପ୍ରାଣୋ ହି ହୃଦଯାକାଶଂ ତାପଯିତ୍ଵା ପ୍ରତିକ୍ଷଣମ୍ । ମୁଖାଗ୍ରଗଗନଂ ପଶ୍ଚାତ୍ ତାପଯତ୍ଯ୍ ଉତ୍ତମୋ ରଵିଃ
ପ୍ରାଣ ପ୍ରତିକ୍ଷଣ ହୃଦୟ ଆକାଶକୁ ଉତ୍ତାପିତ କରେ; ପରେ, ସର୍ବୋତ୍ତମ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମୁଖର ଆଗର ଆକାଶକୁ ଉତ୍ତାପିତ କରେ।
ଅପାନେନ୍ଦୁର୍ ମୁଖାଗ୍ରେ ଖଂ ପ୍ଯାଯଯିତ୍ଵା ହୃଦମ୍ବରମ୍ । ପଶ୍ଚାଦ୍ ଆପ୍ଯାଯଯତ୍ଯ୍ ଏଷ ନିମେଷସମନନ୍ତରମ୍
ଚନ୍ଦ୍ର ପରି ଅପାନ, ମୁଖର ଆଗର ଆକାଶକୁ ପୂରଣ କରି, ତୁରନ୍ତ ହୃଦୟ ଆକାଶକୁ ପୂରଣ କରେ, ଚକୁ ପିଟିବା ସମୟରେ।
ଅପାନଶଶିନୋ ଽନ୍ତସ୍ସ୍ଥାଃ କଲାଃ ପ୍ରାଣଵିଵସ୍ଵତା । ଯତ୍ର ଗ୍ରସ୍ତାସ୍ ତଦ୍ ଆସାଦ୍ଯ ପଦଂ ଭୂଯୋ ନ ଶୋଚ୍ଯତେ
ଅପାନର ଅନ୍ତର୍ଗତ ଚନ୍ଦ୍ରମାର କିରଣଗୁଡ଼ିକୁ, ପ୍ରାଣର ସୂର୍ଯ୍ୟ ଗ୍ରସ୍ତ କରିଲେ, ସେ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ ପୁନି ଦୁଃଖର କୌଣସି କାରଣ ରହିଯାଏ ନାହିଁ।
ପ୍ରାଣାର୍କସ୍ଯ କଲାନ୍ତସ୍ସ୍ଥା ଯତ୍ରାପାନହିମାଂଶୁନା । ଗ୍ରସ୍ତା ତତ୍ ପଦମ୍ ଆସାଦ୍ଯ ନ ଭୂଯୋ ଜନ୍ମଭାଙ୍ ମନଃ
ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରାଣର ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭିତରର କିରଣଗୁଡ଼ିକୁ ଅପାନର ଚନ୍ଦ୍ରମା ଗ୍ରସ୍ତ କରେ, ସେଠାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ ମନ ପୁନି ଜନ୍ମର ଭାଗୀ ହୁଏ ନାହିଁ।
ପ୍ରାଣ ଏଵାର୍କତାଂ ଯାତି ସବାହ୍ଯାଭ୍ଯନ୍ତରେ ଽମ୍ବରେ । ଆପ୍ଯାଯନକରୀଂ ପଶ୍ଚାଚ୍ ଛଶିତାମ୍ ଅଧିଗଚ୍ଛତି
ପ୍ରାଣ ନିଜେ ବାହ୍ୟ ଓ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଆକାଶରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ହୋଇଯାଏ; ପରେ ସେ ଶୀତଳତା ଦେଇଥିବା ଚନ୍ଦ୍ରମାର ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
ପ୍ରାଣ ଏଵେନ୍ଦୁତାଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଶରୀରାପ୍ଯାଯକାରିଣୀମ୍ । କ୍ଷଣାଦ୍ ଆଯାତି ସୂର୍ଯତ୍ଵଂ ସଂଶୋଷଣକରଂ ପରମ୍
ପ୍ରାଣ ଶରୀରକୁ ପୋଷଣ କରୁଥିବା ଚନ୍ଦ୍ରମାର ଅବସ୍ଥାକୁ ଛାଡ଼ି, କ୍ଷଣମାତ୍ରରେ ଶୁଷ୍କତା ଦେଇଥିବା ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
ଅର୍କତାଂ ସମ୍ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ନ ଯାଵଚ୍ ଚନ୍ଦ୍ରତାଂ ଗତଃ । ପ୍ରାଣସ୍ ତାଵଦ୍ ଵିଚାର୍ଯାନ୍ତର୍ ଦେଶକାଲୌ ନ ଶୋଚ୍ଯତେ
ପ୍ରାଣ ଯେତେବେଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଅବସ୍ଥାକୁ ଛାଡି ଚନ୍ଦ୍ରର ଅବସ୍ଥାକୁ ଯାଉନାହିଁ, ସେତେବେଳେ ପ୍ରାଣକୁ ନିର୍ବିକ୍ଷେପ ଭାବରେ ଅନୁସନ୍ଧାନ କରିବା ଦରକାର; ଏହି ଅନ୍ତରାଳରେ ସ୍ଥାନ ଓ ସମୟ ଉପରେ କେବେ ଦୁଃଖ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ହୃଦି ଚନ୍ଦ୍ରାର୍କଯୋର୍ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ନିତ୍ଯମ୍ ଅସ୍ତମଯୋଦଯମ୍ । ଆତ୍ମନୋ ନିଜମ୍ ଆଧାରଂ ନ ଭୂଯୋ ଜାଯତେ ମନଃ
ହୃଦୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରର ନିତ୍ୟ ଉଦୟ ଓ ଅସ୍ତମୟକୁ ଜାଣି, ନିଜର ସତ୍ୟ ଆଧାରକୁ ବୁଝିଲେ, ମନ ପୁନର୍ବାର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏନାହିଁ।
ସୋଦଯାସ୍ତମଯଂ ସେନ୍ଦୁଂ ସରଶ୍ମିଂ ସସମାଗମମ୍ । ହୃଦଯେ ଭାସ୍କରଂ ଦେଵଂ ଯଃ ପଶ୍ଯତି ସ ପଶ୍ଯତି
ଯେଉଁଜଣ ହୃଦୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବଙ୍କୁ ଉଦୟ ଓ ଅସ୍ତମୟ ସହିତ, ଚନ୍ଦ୍ର, କିରଣ ଓ ସମସ୍ତ ସାଥି ସହିତ ଦେଖିପାରିବେ, ସେ ଏକାଉଁ ସତ୍ୟରେ ଦେଖିପାରିବେ।
ନାକ୍ଷୀଣଂ ନ ପରିକ୍ଷୀଣଂ ବହିସ୍ସ୍ଥଂ ସିଦ୍ଧଯେ ତମଃ । ହାର୍ଦଂ ତୁ କ୍ଷପଯେଦ୍ ଧ୍ଵାନ୍ତଂ ଯତ୍କ୍ଷଯେ ସିଦ୍ଧିର୍ ଉତ୍ତମା
ବାହାରର ଅନ୍ଧାର, କମିଥିବା କିମ୍ବା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶେଷ ହୋଇଥିବା, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସାଧନାକୁ ଆଣିପାରିବେ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ହୃଦୟର ଅନ୍ଧାର ଶେଷ ହେଲେ, ଉତ୍ତମ ସିଦ୍ଧି ମିଳିଥାଏ।
ବାହ୍ଯେ ତମସି ସଙ୍କ୍ଷୀଣେ ଲୋକାଲୋକଃ ପ୍ରଜାଯତେ । ହାର୍ଦେ ତୁ ତମସି କ୍ଷୀଣେ ସ୍ଵାଲୋକୋ ଜାଯତେ ପରଃ
ବାହ୍ୟ ଅନ୍ଧକାର କମିଲେ, ଏହି ଜଗତ ଓ ତାହା ପରେ ଥିବା ସବୁ ଦେଖାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ହୃଦୟର ଅନ୍ଧକାର କମିଲେ, ନିଜର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆଲୋକ ଉଦୟ ହୁଏ।
ହାର୍ଦାନ୍ଧକାରକ୍ଷଯଦଂ ପରିଜ୍ଞାତଂ ଵିମୁକ୍ତିଦମ୍ । ସୋଦଯାସ୍ତମଯଂ ଯତ୍ନାତ୍ ପ୍ରାଣାର୍କମ୍ ଅଵଲୋକଯେତ୍
ହୃଦୟର ଅନ୍ଧକାର ନଶ୍ଟ ହେଲେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ; ଏହିଠାରେ ଜୀବନର ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ଓ ଅସ୍ତମାନ ଭଲଭାବେ ଦେଖିବା ଉଚିତ।
ଅପାନେନ୍ଦୁଃ ପ୍ରଯାତ୍ଯ୍ ଅସ୍ତଂ ଯତ୍ର ହୃତ୍ପଦ୍ମକୋଟରେ । ପଦାତ୍ ତସ୍ମାଦ୍ ଉଦେତ୍ଯ୍ ଅନ୍ତଃ ପ୍ରାଣାର୍କୋ ବହିରୁନ୍ମୁଖଃ
ଯେଉଁଠି ହୃଦୟ ପଦ୍ମର ଗଭୀର ଭିତରେ ଅପାନର ଚନ୍ଦ୍ର ଅସ୍ତ ହୁଏ, ସେଠାରୁ ଭିତରେ ପ୍ରାଣର ସୂର୍ଯ୍ୟ ବାହାରକୁ ମୁହଁ କରି ଉଦୟ ହୁଏ।
ଅପାନେ ଽସ୍ତଙ୍ଗତେ ପ୍ରାଣସ୍ ସମୁଦେତି ହୃଦମ୍ବୁଜାତ୍ । ଛାଯାଯାଂ ଗଲିତାଙ୍ଗାଯାଂ ତତ୍ରୈଵାଶୁ ଯଥାତପଃ
ଅପାନ ଅସ୍ତ ହେଲେ, ପ୍ରାଣ ହୃଦୟ ପଦ୍ମରୁ ଉଦୟ ହୁଏ; ଯେପରି ଛାୟା ହେଲେ ସେଠାରେ ତୁରନ୍ତ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି।
ପ୍ରାଣେ ତ୍ଵ୍ ଅସ୍ତଙ୍ଗତେ ବାହ୍ଯାଦ୍ ଅପାନଃ ପ୍ରୋଦଯେତ୍ କ୍ଷଣାତ୍ । ଆତପେ ପରିତୋ ନଷ୍ଟେ ଛାଯେଵାଶୁ ପଦେ ନଵା
ଯେତେବେଳେ ବାହାର ପ୍ରାଣ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ, ସେଇ ସମୟରେ ଅପାନ କ୍ଷଣମାତ୍ରରେ ଉଦୟ ହୁଏ, ଯେପରି ଚାରିପଟି ଧୂପ ହେଲେ ନୂଆ ଛାୟା ଦେଖାଯାଏ।
ପ୍ରାଣଜନ୍ମାଵନୌ ନଷ୍ଟମ୍ ଅପାନଂ ଵିଦ୍ଧି ସନ୍ମତେ । ଅପାନଜନ୍ମଭୂମୌ ଚ ପ୍ରାଣଂ ନଷ୍ଟମ୍ ଅଵୈହି ହି
ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ପ୍ରାଣ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ ଅପାନ ପୃଥିବୀରେ ଲୟ ହୁଏ; ଏବଂ ଅପାନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ ପ୍ରାଣ ସେଠି ଲୟ ହୁଏ।
ଅସ୍ତଙ୍ଗତଵତି ପ୍ରାଣେ ତ୍ଵ୍ ଅପାନେ ଽଭ୍ଯୁଦଯୋନ୍ମୁଖେ । ବହିଃକୁମ୍ଭକମ୍ ଆଲମ୍ବ୍ଯ ଚିରଂ ଭୂଯୋ ନ ଶୋଚ୍ଯତେ
ଯେତେବେଳେ ପ୍ରାଣ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ ଏବଂ ଅପାନ ଉଦୟ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ, ସେତେବେଳେ ବାହାର କୁମ୍ଭକ ବହୁଦିନ ଧରି ଧରିଲେ ଆଉ ଦୁଃଖ ରହେନାହିଁ।
ଅପାନେ ଽସ୍ତଙ୍ଗତେ ପ୍ରାଣେ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଅଭ୍ଯୁଦଯୋନ୍ମୁଖେ । ଅନ୍ତଃକୁମ୍ଭକମ୍ ଆଲମ୍ବ୍ଯ ଚିରଂ ଭୂଯୋ ନ ଶୋଚ୍ଯତେ
ଯେତେବେଳେ ଅପାନ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ ଏବଂ ପ୍ରାଣ ଉଦୟ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ, ସେତେବେଳେ ଭିତର କୁମ୍ଭକ ବହୁଦିନ ଧରିଲେ ଆଉ ଦୁଃଖ ରହେନାହିଁ।
ପ୍ରାଣରେଚକମୂଲସ୍ଥମ୍ ଅପାନାପୂରକୋଟିଗମ୍ । ସ୍ଵସ୍ଥଂ କୁମ୍ଭକମ୍ ଅଭ୍ଯସ୍ଯ ନ ଭୂଯଃ ପରିତପ୍ଯତେ
ଯେଉଁଠି ପ୍ରାଣର ବାହାର ଶ୍ୱାସ ମୂଳରେ ରହିଛି ଏବଂ ଅପାନର ଭିତର ଶ୍ୱାସ ଶିରାରେ ପହଞ୍ଚିଯାଏ, ସେଠି କୁମ୍ଭକ ଅଭ୍ୟାସ କଲେ ମନ ଶାନ୍ତ ଓ ଅଚଳ ରହେ, ପୁନି ଦୁଃଖ ହୁଏ ନାହିଁ।
ଅପାନରେଚକାଧାରଂ ପ୍ରାଣପୂରାନ୍ତସଂସ୍ଥିତମ୍ । ସ୍ଵସଂସ୍ଥଂ କୁମ୍ଭକଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ନ ଭୂଯଃ ପରିତପ୍ଯତେ
ଅପାନର ବାହାର ଶ୍ୱାସ ତଳେ ଓ ପ୍ରାଣର ଭିତର ଶ୍ୱାସ ଶେଷରେ ଯେଉଁଠି କୁମ୍ଭକ ନିଜ ମନରେ ରହିଥାଏ, ସେଥିରେ ଦୃଢ଼ ହେଲେ ପୁନି କେବେ ଦୁଃଖ ହୁଏ ନାହିଁ।
ପ୍ରାଣାପାନାଵ୍ ଉଭାଵ୍ ଅନ୍ତର୍ ଯତ୍ରୈତୌ ଵିଲଯଂ ଗତୌ । ତଦ୍ ଆଲମ୍ବ୍ଯ ପଦଂ ଶାନ୍ତମ୍ ଆତ୍ମନା ନାନୁତପ୍ଯତେ
ଯେଉଁଠି ପ୍ରାଣ ଓ ଅପାନ ଦୁଇଁଟି ଭିତରେ ଏକାତ୍ମ ହୁଏ, ସେଇ ଶାନ୍ତ ଅବସ୍ଥାକୁ ଧାରଣ କଲେ ଆତ୍ମା କେବେ ଦୁଃଖିତ ହୁଏ ନାହିଁ।
ପ୍ରାଣଭକ୍ଷ୍ଯୋନ୍ମୁଖାପାନଂ ଦେଶଂ କାଲଂ ଚ ନିଷ୍କଲମ୍ । ଵିଚାର୍ଯ ବହିର୍ ଅନ୍ତର୍ ଵା ନ ଭୂଯଃ ପରିଶୋଚ୍ଯତେ
ଯେଉଁ ସମୟ ଓ ସ୍ଥାନରେ ଅପାନ ପ୍ରାଣକୁ ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଏ, ସେଥିକୁ ଭିତରେ କିମ୍ବା ବାହାରେ ଭାବିଲେ, ପୁନି କେବେ ଦୁଃଖ ହୁଏ ନାହିଁ।
ଅପାନଭକ୍ଷଣପରଂ ପ୍ରାଣଂ ହୃଦି ତଥା ବହିଃ । ଦେଶଂ କାଲଂ ଚ ସମ୍ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ନ ଭୂଯୋ ଜାଯତେ ମନଃ
ଯେତେବେଳେ ଅପାନ ପ୍ରବାହ ହୃଦୟ ଭିତରେ ଏବଂ ବାହାରେ ଥାଏ, ସେଥିରେ ସମୟ ଓ ସ୍ଥାନକୁ ଧ୍ୟାନ ଦେଖିଲେ, ମନ ପୁନି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ନାହିଁ।
ଯତ୍ର ପ୍ରାଣୋ ହ୍ଯ୍ ଅପାନେନ ପ୍ରାଣେନାପାନ ଏଵ ଚ । ନିଗୀର୍ଣୋ ବହିର୍ ଅନ୍ତଶ୍ ଚ ଦେଶୌ କାଲୌ ଚ ପଶ୍ଯ ତୌ
ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରାଣ ଅପାନ ଦ୍ୱାରା ଏବଂ ଅପାନ ପ୍ରାଣ ଦ୍ୱାରା ଗ୍ରସିତ ହୁଏ, ସେଠି ଭିତରେ ଓ ବାହାରେ ଯେଉଁ ସ୍ଥାନ ଓ ସମୟ ଅଛି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖ।