ବାହ୍ଯାତ୍ ପରାପତତ୍ଯ୍ ଅନ୍ତର୍ ଅପାନେ ଯତ୍ନଵର୍ଜିତମ୍ । ଯୋ ଽଙ୍ଗପ୍ରପୂରଣେ ସ୍ପର୍ଶୋ ଵିଦୁସ୍ ତମ୍ ଅପି ପୂରକମ୍
ଯେତେବେଳେ ଶ୍ୱାସ ବାହାରୁ ଅପାନକୁ ଅସ୍ବାଭାବିକ ଭାବେ, କୌଣସି ପ୍ରୟାସ ଛାଡ଼ି, ଭିତରକୁ ପଡ଼େ ଏବଂ ଦେହର ସବୁ ଅଙ୍ଗ ଭରିଯିବାର ଅନୁଭୂତି ହୁଏ, ସେଥିରେ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏହାକୁ ମଧ୍ୟ ପୂରକ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି।
ଅପାନେ ଽସ୍ତଙ୍ଗତେ ପ୍ରାଣୋ ଯାଵନ୍ ନାଭ୍ଯୁଦିତୋ ହୃଦି । ତାଵତ୍ ସା କୁମ୍ଭକାଵସ୍ଥା ଯୋଗିଭିର୍ ଯାନୁଭୂଯତେ
ଯେତେବେଳେ ପ୍ରାଣ ଅପାନରେ ଲୟ ହୋଇଯାଏ ଏବଂ ହୃଦୟରେ ଉଦୟ ହୋଇନାହିଁ, ସେଠାରେ ଯେଉଁ ଅବସ୍ଥା ରହେ, ଏହିକୁ ଯୋଗୀମାନେ କୁମ୍ଭକ ଅବସ୍ଥା ବୋଲି ଅନୁଭବ କରନ୍ତି।
ପୂରକଃ କୁମ୍ଭକଶ୍ ଚୈଵ ରେଚକଶ୍ ଚ ଦ୍ଵିଧା ସ୍ଥିତଃ । ଅପାନସ୍ଯୋଦଯସ୍ଥାନେ ଦ୍ଵାଦଶାନ୍ତାଭିଧେ ବହିଃ
ପୂରକ, କୁମ୍ଭକ ଏବଂ ରେଚକ — ଏହି ତିନିଟି ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଅଛି: ଏକଟି ଅପାନ ଉଦୟ ହେଉଥିବା ସ୍ଥାନରେ, ଅନ୍ୟଟି ବାହାର ଶେଷ ସୀମା ଯାହାକୁ ଦ୍ୱାଦଶାନ୍ତ କୁହାଯାଏ।
ସ୍ଵଭାଵାତ୍ ସର୍ଵକାଲସ୍ଥାସ୍ ସୋମ୍ଯା ଯତ୍ନଵିଵର୍ଜିତାଃ । ଯେ ପ୍ରୋକ୍ତାସ୍ ସ୍ଫାରମତିଭିସ୍ ତାଂସ୍ ତ୍ଵଂ ଶୃଣୁ ମହାମତେ
ଏବେ, ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ, ସେଇ ସ୍ଥିତିଗୁଡ଼ିକ ବିଷୟରେ ଶୁଣ, ଯାହାକୁ ବିଶାଳ ମନ ଥିବା ଲୋକମାନେ ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବେ ସମସ୍ତ ସମୟରେ ଏବଂ ପ୍ରୟାସ ଛାଡ଼ି ବିସ୍ତୃତ ଅବସ୍ଥା ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି।
ଦ୍ଵାଦଶାଙ୍ଗୁଲପର୍ଯନ୍ତାଦ୍ ବାହ୍ଯାଦ୍ ଅଭ୍ଯୁଦିତଃ ପ୍ରଭୋ । ଅପାନସ୍ ତସ୍ଯ ତତ୍ରୈଵ ସ୍ଵଭାଵାତ୍ ପୂରକାଦଯଃ
ହେ ପ୍ରଭୁ, ବାହାରୁ ଦ୍ୱାଦଶ ଅଙ୍ଗୁଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯେଉଁଠାରେ ଅପାନ ବାୟୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେଠି ସ୍ୱଭାବକ୍ରମେ ପୂରକ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବାୟୁ ଥାନ୍ତି।
ମୃଦନ୍ତରସ୍ଥାନିଷ୍ପନ୍ନଘଟଵଦ୍ ଯା ସ୍ଥିତିର୍ ବହିଃ । ଵ୍ଯୋମ୍ନି ନିତ୍ଯମ୍ ଅପାନସ୍ଯ ତଂ ଵିଦୁଃ କୁମ୍ଭକଂ ବୁଧାଃ
ମାଟିର ଘଡ଼ର ଭିତର ଅକାଶ ଯେପରି ବାହାରେ ରହିଥାଏ, ସେପରି ଅପାନ ବାୟୁର ସ୍ଥିତି ସଦା ଆକାଶରେ ରହିଥାଏ; ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକେ ଏହାକୁ କୁମ୍ଭକ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି।
ବାହ୍ଯୋନ୍ମୁଖତ୍ଵଂ ଵାଯୋର୍ ଯା ନାସିକାଗ୍ରାଵଧିର୍ ଗତିଃ । ତଂ ବାହ୍ଯପୂରକଂ ତ୍ଵ୍ ଆଦ୍ଯଂ ଵିଦୁର୍ ଯୋଗଵିଦୋ ଜନାଃ
ଯେଉଁ ବେଳେ ବାୟୁ ବାହାରକୁ ଯାଏ ଓ ତାହାର ଗତି ନାକର ଟିପ୍ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚେ, ଯୋଗ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏହାକୁ ପ୍ରଥମ ବାହ୍ୟ ପୂରକ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି।
ନାସାଗ୍ରାଦ୍ ଅପି ନିର୍ଗତ୍ଯ ଦ୍ଵାଦଶାନ୍ତାଵଧିର୍ ଗତିଃ । ଯା ଵାଯୋସ୍ ତଂ ଵିଦୁର୍ ଧୀରା ଅପରଂ ବାହ୍ଯପୂରକମ୍
ନାକର ଟିପ୍ ଠାରୁ ବାୟୁ ବାହାରି ଦ୍ୱାଦଶ ଅଙ୍ଗୁଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯାଏ, ଧୀର ଲୋକେ ଏହାକୁ ଅନ୍ୟ ବାହ୍ୟ ପୂରକ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି।
ଅତ୍ରୈଵାସ୍ତଙ୍ଗତେ ପ୍ରାଣେ ଯାଵନ୍ ନାପାନ ଉଦ୍ଗତଃ । ତାଵତ୍ ପୂର୍ଣାଂ ସମାଵସ୍ଥାଂ ବହିସ୍ସ୍ଥଂ କୁମ୍ଭକଂ ଵିଦୁଃ
ଏଠାରେ ପ୍ରାଣ ବାହାରିଯିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏବଂ ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅପାନ ଉଠିନାହିଁ, ସେଉଁଠି ଯେଉଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅବସ୍ଥା ରହିଥାଏ, ତାକୁ ବାହ୍ୟ କୁମ୍ଭକ ବୋଲି ଜଣେ ଜଣେ ଜାଣନ୍ତି ।
ଯତ୍ ତଦନ୍ତର୍ମୁଖତ୍ଵଂ ସ୍ଯାଦ୍ ଅପାନସ୍ଯୋଦଯଂ ଵିନା । ତଂ ବାହ୍ଯରେଚକଂ ଵିଦ୍ଯାଚ୍ ଚିନ୍ତ୍ଯମାନଂ ଵିମୁକ୍ତିଦମ୍
ଯେଉଁ ଅନ୍ତର୍ମୁଖ ଅବସ୍ଥା ଅପାନ ଉଠିବା ବିନା ରହେ, ତାକୁ ବାହ୍ୟ ରେଚକ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ, ଏହାକୁ ଭାବିଲେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ ।
ଦ୍ଵାଦଶାନ୍ତାଦ୍ ଯଦ୍ ଉତ୍ଥାଯ ରୂପପୀଵରତା ପରା । ଅପାନସ୍ଯ ବହିସ୍ ତତ୍ ତମ୍ ଅପରଂ ରେଚକଂ ଵିଦୁଃ
ଯେଉଁଠି ଦ୍ୱାଦଶାନ୍ତରୁ ଉଠି ଅପାନ ବାହାରେ ଯାଇ ରୂପର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପୂର୍ଣ୍ଣତା ଦେଖାଯାଏ, ସେଉଁଠି ଅନ୍ୟ ଏକ ରେଚକ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ ।
ବାହ୍ଯାନ୍ ଆଭ୍ଯନ୍ତରାଂଶ୍ ଚୈତାନ୍ କୁମ୍ଭକାଦୀନ୍ ଅନାରତମ୍ । ପ୍ରାଣାପାନସ୍ଵଭାଵାନ୍ ସ୍ଵାନ୍ ବୁଦ୍ଧ୍ଵା ଭୂଯୋ ନ ଜାଯତେ
ଏହି ବାହ୍ୟ ଓ ଅଭ୍ୟନ୍ତର କୁମ୍ଭକ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଯେଉଁଠି ପ୍ରାଣ ଓ ଅପାନର ସ୍ୱାଭାବିକ ଅବସ୍ଥା ଅଟୁଟ ରହେ, ସେଗୁଡିକୁ ଠିକ୍ଭାବେ ବୁଝିଲେ ପୁଣି ଜନ୍ମ ହୁଏନା ।
ଅଷ୍ଟାଵ୍ ଏତେ ମହାବୁଦ୍ଧେ ରାତ୍ରିନ୍ଦିଵମ୍ ଅନୁସ୍ମୃତାଃ । ସ୍ଵଭାଵାଦ୍ ଏଵ ଵାଯୂନାଂ କଥିତା ମୁକ୍ତିଦା ମଯା
ଓ ବଡ଼ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଏହି ଆଠଟି ପଦ୍ଧତିକୁ ଦିନ ରାତି ସ୍ମରଣ କଲେ, କିମ୍ବା ସେମାନଙ୍କର ନିଜର ସ୍ବଭାବରେ, ମୁଁ ବର୍ଣ୍ନନା କରିଛି ଯେ, ଏହି ପଦ୍ଧତିଗୁଡିକ ବାୟୁଗୁଡିକୁ ମୁକ୍ତି ଦେଇଥାଏ ।
ଗଚ୍ଛତସ୍ ତିଷ୍ଠତୋ ଵାପି ଜାଗ୍ରତସ୍ ସ୍ଵପତୋ ଽପି ଵା । ଏତେ ନ ରୋଧମ୍ ଆଯାନ୍ତି ପ୍ରକୃତ୍ଯା ହି ଚଲୋ ଽନିଲଃ
ଯେତେବେଳେ ଚାଲୁଛି, ଦଉଡ଼ୁଛି, ଉଠି ଅଛି, କିମ୍ବା ସୁତି ଅଛି, ଏହି ପଦ୍ଧତିଗୁଡିକ କେବେ ବାଧା ହୁଅନାହିଁ, କାରଣ ବାୟୁ ସ୍ବଭାବରେ ସଦା ଚଞ୍ଚଳ ।
ଯତ୍ କରୋତି ଯଦ୍ ଅଶ୍ନାତି ବୁଦ୍ଧ୍ଯୈତାନ୍ ସମନୁସ୍ମରନ୍ । କୁମ୍ଭକାଦୀନ୍ ନରସ୍ ସୋ ଽନ୍ତସ୍ ତତ୍ର କର୍ତା ନ କିଞ୍ଚନ
ଯେ କିଛି କରେ, ଯେ କିଛି ଖାଏ, ଯଦି ବୁଦ୍ଧି ସହିତ ଏହି ପଦ୍ଧତିଗୁଡିକୁ ସ୍ମରଣ କରେ, ତେବେ କୁମ୍ଭକ ଓ ଅନ୍ୟ ପ୍ରକ୍ରିୟା କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ମନରେ କିଛି କରୁନାହିଁ ।
ସୁଵ୍ଯଗ୍ରମ୍ ଅସ୍ମିନ୍ ଵ୍ଯାପାରେ ବାହ୍ଯଂ ପରିଜହନ୍ ମନଃ । ଦିନୈଃ କତିପଯୈର୍ ଏଵ ପଦମ୍ ଆପ୍ନୋତି କେଵଲମ୍
ଯଦି ଏହି ଅଭ୍ୟାସରେ ମନକୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଲଗାଇ, ବାହ୍ୟ ଚିନ୍ତାକୁ ଛାଡ଼ି ଦେଇ, କେବଳ କିଛି ଦିନରେ ସେ ଶୁଦ୍ଧ ପଦକୁ ଅଧିକାର କରିଥାଏ ।
ଏତଦ୍ ଅଭ୍ଯସ୍ଯତଃ ପୁଂସୋ ବାହ୍ଯେ ଵିଷଯଵୃତ୍ତିଷୁ । ନ ବଧ୍ନାତି ରତିଂ ଚେତଶ୍ ଶ୍ଵଦୃତୌ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଯଥା
ଏହି ଅଭ୍ୟାସ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କର ମନ ବାହାର ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗରେ ଆସକ୍ତ ହୁଏନାହିଁ, ଯେପରି ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ କୁକୁର ଖାଇଥିବା ଜିନିଷରେ କେବେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରେନାହିଁ।
ଏତାଂ ଦୃଷ୍ଟିମ୍ ଅଵଷ୍ଟଭ୍ଯ ଯେ ସ୍ଥିତାଃ କୃତବୁଦ୍ଧଯଃ । ପ୍ରାପ୍ତଂ ପ୍ରାପ୍ତଵ୍ଯମ୍ ଅଖିଲଂ ତୈର୍ ଅଖିନ୍ନାସ୍ ତ ଏଵ ହି
ଯେମାନେ ଏହି ଦୃଷ୍ଟିକୁ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି ଏବଂ ନିଶ୍ଚିତ ମନ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତ କିଛି ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି ଏବଂ କେବେ ଦୁଃଖିତ ହୁଅନ୍ତିନାହିଁ।
ତିଷ୍ଠତା ଗଚ୍ଛତା ନିତ୍ଯଂ ଜାଗ୍ରତା ସ୍ଵପତା ତଥା । ଏଷା ଚେତ୍ ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯତେ ଦୃଷ୍ଟିସ୍ ତନ୍ ନ ବନ୍ଧନମ୍ ଆପ୍ଯତେ
ଯେତେବେଳେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ, ଚାଲିବା, ସଦା ଜାଗ୍ରତ କିମ୍ବା ଶୁଅଁଥିବା ବେଳେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଦୃଷ୍ଟି ରହିଥାଏ, ସେଠାରେ କେବେ ବନ୍ଧନ ହୁଏନାହିଁ।
ପ୍ରାଣାପାନାନୁସରଣାତ୍ ପ୍ରାପ୍ତେ ବୋଧେ ନିରାମଯେ । ସଂଶାନ୍ତମଦମୋହେନ ସ୍ଵସ୍ଥେନାନ୍ତର୍ ଇହୋଷ୍ଯତେ
ପ୍ରାଣ ଓ ଅପାନର ଗତିକୁ ଅନୁସରି ଶୁଦ୍ଧ ଓ ନିରାମୟ ଜ୍ଞାନ ଆସିଲେ, ମଦ ଓ ମୋହ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ ଏବଂ ମନେ ଶାନ୍ତି ରହି ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ୟକ୍ତି ବସିଥାଏ।
ସର୍ଵାରମ୍ଭାଂସ୍ ତ୍ଯଜନ୍ ସ୍ଵସ୍ଥଃ କୁର୍ଵଂଶ୍ ଚାପି ବୁଧୋ ଜନଃ । ପ୍ରାଣାପାନଗତୀଃ ପ୍ରାପ୍ଯ ସୁସ୍ଵସ୍ଥସ୍ ସୁଖମ୍ ଏଧତେ
ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଛାଡି, ନିଜେ ଶାନ୍ତ ରହି, ବୁଦ୍ଧିମତି ଭାବେ କାମ କରିଲେ, ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ପ୍ରାଣ ଓ ଅପାନର ଗତିକୁ ଅନୁଭବ କରି, ଭଲ ଭାବେ ସ୍ଥିର ଓ ସୁଖରେ ରହିପାରନ୍ତି।
ପ୍ରାଣସ୍ଯାଭ୍ଯୁଦଯୋ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ପଦ୍ମଯନ୍ତ୍ରାଦ୍ ଧୃଦି ସ୍ଥିତାତ୍ । ଦ୍ଵାଦଶାଙ୍ଗୁଲପର୍ଯନ୍ତେ ପ୍ରାଣୋ ଽସ୍ତଂ ଯାତ୍ଯ୍ ଅଯଂ ବହିଃ
ହେ ବ୍ରହ୍ମଣ, ହୃଦୟରେ ଥିବା ପଦ୍ମ ଯନ୍ତ୍ରରୁ ପ୍ରାଣର ଉତ୍ଥାନ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ; ପ୍ରାଣ ବାହାରକୁ ବାରୋ ଆଙ୍ଗୁଳ ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯାଏ।
ଅପାନସ୍ଯୋଦଯୋ ବାହ୍ଯାଦ୍ ଦ୍ଵାଦଶାନ୍ତାନ୍ ମହାମୁନେ । ଅସ୍ତଙ୍ଗତିର୍ ଅଥାମ୍ଭୋଜଯନ୍ତ୍ରେ ହୃଦଯସଂସ୍ଥିତେ
ହେ ମହାମୁନି, ଅପାନର ଉତ୍ଥାନ ବାହାରୁ ବାରୋ ଆଙ୍ଗୁଳ ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯାଏ; ତାପରେ ଏହା ହୃଦୟରେ ଥିବା ପଦ୍ମ ଯନ୍ତ୍ରରେ ଶାନ୍ତ ହୁଏ।
ପ୍ରାଣୋ ଯତ୍ରାସ୍ତମ୍ ଆଯାତି ଦ୍ଵାଦଶାନ୍ତେ ନଭଃପଦେ । ପଦାତ୍ ତସ୍ମାଦ୍ ଅପାନୋ ଽଯମ୍ ଉଦେତି ସମନନ୍ତରମ୍
ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରାଣ ବାରୋ ଆଙ୍ଗୁଳ ଦୂର ଆକାଶରେ ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ସେଠାରୁ ତୁରନ୍ତ ଅପାନ ଉତ୍ଥିତ ହୁଏ।
ବାହ୍ଯାକାଶୋନ୍ମୁଖଃ ପ୍ରାଣୋ ଵହତ୍ଯ୍ ଅଗ୍ନିଶିଖା ଯଥା । ହୃଦାକାଶୋନ୍ମୁଖୋ ଽପାନୋ ନିମ୍ନେ ଵହତି ଵାରିଵତ୍
ପ୍ରାଣ ବାହାର ଆକାଶକୁ ଦେଖି, ଅଗ୍ନିର ଶିଖା ପରି ଚଳିଯାଏ; ଅପାନ ହୃଦୟ ଆକାଶକୁ ଦେଖି, ଜଳ ପରି ତଳକୁ ବହିଯାଏ।
ଅପାନଶ୍ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଦେହମ୍ ଆପ୍ଯାଯଯତି ବାହ୍ଯତଃ । ପ୍ରାଣସ୍ ସୂର୍ଯୋ ଽଗ୍ନିର୍ ଅଥ ଵା ପଚତ୍ଯ୍ ଅନ୍ତର୍ ଇଦଂ ଵପୁଃ
ଅପାନ ଚନ୍ଦ୍ର ପରି ବାହାରୁ ଦେହକୁ ପୋଷଣ କରେ; ପ୍ରାଣ ସୂର୍ଯ୍ୟ କିମ୍ବା ଅଗ୍ନି ପରି ଭିତରେ ଏହି ଦେହକୁ ରନ୍ଧେ।
ପ୍ରାଣୋ ହି ହୃଦଯାକାଶଂ ତାପଯିତ୍ଵା ପ୍ରତିକ୍ଷଣମ୍ । ମୁଖାଗ୍ରଗଗନଂ ପଶ୍ଚାତ୍ ତାପଯତ୍ଯ୍ ଉତ୍ତମୋ ରଵିଃ
ପ୍ରାଣ ପ୍ରତିକ୍ଷଣ ହୃଦୟ ଆକାଶକୁ ଉତ୍ତାପିତ କରେ; ପରେ, ସର୍ବୋତ୍ତମ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମୁଖର ଆଗର ଆକାଶକୁ ଉତ୍ତାପିତ କରେ।
ଅପାନେନ୍ଦୁର୍ ମୁଖାଗ୍ରେ ଖଂ ପ୍ଯାଯଯିତ୍ଵା ହୃଦମ୍ବରମ୍ । ପଶ୍ଚାଦ୍ ଆପ୍ଯାଯଯତ୍ଯ୍ ଏଷ ନିମେଷସମନନ୍ତରମ୍
ଚନ୍ଦ୍ର ପରି ଅପାନ, ମୁଖର ଆଗର ଆକାଶକୁ ପୂରଣ କରି, ତୁରନ୍ତ ହୃଦୟ ଆକାଶକୁ ପୂରଣ କରେ, ଚକୁ ପିଟିବା ସମୟରେ।
ଅପାନଶଶିନୋ ଽନ୍ତସ୍ସ୍ଥାଃ କଲାଃ ପ୍ରାଣଵିଵସ୍ଵତା । ଯତ୍ର ଗ୍ରସ୍ତାସ୍ ତଦ୍ ଆସାଦ୍ଯ ପଦଂ ଭୂଯୋ ନ ଶୋଚ୍ଯତେ
ଅପାନର ଅନ୍ତର୍ଗତ ଚନ୍ଦ୍ରମାର କିରଣଗୁଡ଼ିକୁ, ପ୍ରାଣର ସୂର୍ଯ୍ୟ ଗ୍ରସ୍ତ କରିଲେ, ସେ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ ପୁନି ଦୁଃଖର କୌଣସି କାରଣ ରହିଯାଏ ନାହିଁ।
ପ୍ରାଣାର୍କସ୍ଯ କଲାନ୍ତସ୍ସ୍ଥା ଯତ୍ରାପାନହିମାଂଶୁନା । ଗ୍ରସ୍ତା ତତ୍ ପଦମ୍ ଆସାଦ୍ଯ ନ ଭୂଯୋ ଜନ୍ମଭାଙ୍ ମନଃ
ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରାଣର ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭିତରର କିରଣଗୁଡ଼ିକୁ ଅପାନର ଚନ୍ଦ୍ରମା ଗ୍ରସ୍ତ କରେ, ସେଠାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ ମନ ପୁନି ଜନ୍ମର ଭାଗୀ ହୁଏ ନାହିଁ।