ପ୍ରାଣାପାନସମାନାଦ୍ଯୈସ୍ ତତସ୍ ସ ହୃଦଯାନିଲଃ । ସଙ୍କେତୈଃ ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ତଜ୍ଜ୍ଞୈର୍ ଵିଚିତ୍ରାଚାରଚେଷ୍ଟିତଃ
ଏହି ହୃଦୟ ଅନ୍ତର୍ଗତ ବାୟୁ, ଯାହାକୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ତାହାର ବିଭିନ୍ନ ଚଳନ ଓ ଚିହ୍ନ ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନଟ କରନ୍ତି, ସେହି ବାୟୁକୁ ପ୍ରାଣ, ଅପାନ, ସମାନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ନାମରେ ଡାକାଯାଏ।
ହୃତ୍ପଦ୍ମଯନ୍ତ୍ରକୁହରାତ୍ ସମସ୍ତାଃ ପ୍ରାଣଶକ୍ତଯଃ । ଊର୍ଧ୍ଵାଧଃ ପ୍ରସୃତା ଦେହେ ଚନ୍ଦ୍ରବିମ୍ବାଦ୍ ଇଵାଂଶଵଃ
ହୃଦୟର ପଦ୍ମ ଯନ୍ତ୍ରର ଗୁହାରୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣଶକ୍ତି ଦେହର ଉପରେ ଓ ତଳେ ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ, ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ରବିମ୍ବରୁ କିରଣ ଛଡ଼ାଏ।
ଯାନ୍ତ୍ଯ୍ ଆଯାନ୍ତି ଵିଵଲ୍ଗନ୍ତି ହରନ୍ତି ଵିହରନ୍ତି ଚ । ଉତ୍ପତନ୍ତି ପତନ୍ତ୍ଯ୍ ଆଶୁ ତା ଏତାଃ ପ୍ରାଣଶକ୍ତଯଃ
ଏହି ପ୍ରାଣଶକ୍ତିଗୁଡ଼ିକ ଯାଁତି, ଆସନ୍ତି, ଲଫିଯାନ୍ତି, ବୋଝା ଉଠାନ୍ତି, ଘୁରିଘୁରି ଚାଲନ୍ତି, ତୁରନ୍ତ ଉଡ଼ନ୍ତି ଓ ପଡ଼ନ୍ତି—ଏହି ହେଉଛି ସେମାନଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ।
ସ ଏଷ ହୃତ୍ପଦ୍ମଗତଃ ପ୍ରାଣ ଇତ୍ଯ୍ ଉଚ୍ଯତେ ବୁଧୈଃ । ଅସ୍ଯ କାଚିନ୍ ମୁନେ ଶକ୍ତିଃ ପ୍ରସ୍ପନ୍ଦଯତି ଲୋଚନେ
ଏହି ପ୍ରାଣ, ଯେଉଁଥିରେ ହୃଦୟ ପଦ୍ମରେ ବସିଛି, ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏହାକୁ 'ପ୍ରାଣ' ବୋଲି କହନ୍ତି; ମୁନି, ଏହାର ଗୋଟିଏ ଶକ୍ତି ଆମ ଚକୁକୁ ଫଡ଼ଉଥାଏ।
କାଚିତ୍ ସ୍ପର୍ଶମ୍ ଉପାଦତ୍ତେ କାଚିଦ୍ ଵହତି ନାସଯା । କାଚିଦ୍ ଅନ୍ନଂ ଜରଯତି କାଚିଦ୍ ଵକ୍ତି ଵଚାଂସି ଚ
କେହି ସ୍ପର୍ଶ ଅନୁଭବ କରେ, କେହି ନାକକୁ ଗନ୍ଧ ନେଇଯାଏ, କେହି ଖାଦ୍ୟ ପଚାଏ, ଆଉ କେହି କଥା କହେ।
ବହୁନାତ୍ର କିମ୍ ଉକ୍ତେନ ସର୍ଵମ୍ ଏଵ ଶରୀରକେ । କରୋତି ଭଗଵାନ୍ ଵାଯୁର୍ ଯନ୍ତ୍ରେହାମ୍ ଇଵ ଯାନ୍ତ୍ରିକଃ
ଏଠାରେ ଅଧିକ କହିବାର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ; ଶରୀରରେ ସମସ୍ତ କାମ ଦେବତା ସମାନ ବାୟୁ କରେ, ଯେପରି ଏକ ଯନ୍ତ୍ରକୁ ତାହାର ଚାଳକ ଚଲାଏ।
ତତ୍ରୋର୍ଧ୍ଵାଧୋ ଦ୍ଵିସଙ୍କେତୌ ପ୍ରସୃତାଵ୍ ଅନିଲୌ ମୁନେ । ପ୍ରାଣାପାନାଵ୍ ଇତି ଖ୍ଯାତୌ ପ୍ରକଟୌ ତୌ ଵରାନିଲୌ
ଏଠାରେ, ମୁନି, ଉପରକୁ ଓ ତଳକୁ ଚାଲୁଥିବା ଦୁଇଟି ବାୟୁ ଅଛି, ଯାହାକୁ ପ୍ରାଣ ଓ ଅପାନ ବୋଲି ଚିହ୍ନାଯାଏ; ଏହି ଦୁଇ ବଡ଼ ବାୟୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଜଣାଯାନ୍ତି।
ତଯୋର୍ ଅନୁସରନ୍ ନିତ୍ଯଂ ମୁନେ ଗତିମ୍ ଅହଂ ସ୍ଥିତଃ । ଶୀତୋଷ୍ଣଵପୁଷୋର୍ ନିତ୍ଯଂ ନିତ୍ଯମ୍ ଅମ୍ବରପାନ୍ଥଯୋଃ
ମୁଁ ସେମାନଙ୍କର ଚଳାଚଳକୁ ସବୁବେଳେ ଅନୁସରି ରହେଁ, ଏବଂ ସଦା ଶୀତ ଓ ଉଷ୍ଣ ଦେହରେ, ଏବଂ ସଦା ଆକାଶରେ ଯାଉଥିବା ଯାତ୍ରୀ ଭାବରେ ଅବସ୍ଥିତ।
କଲେଵରମହାଯନ୍ତ୍ରେ ଵାହଯୋଶ୍ ଶ୍ରମହୀନଯୋଃ । ହୃଦାକାଶାର୍କଶଶିନୋର୍ ଅଗ୍ନୀଷୋମସ୍ଵରୂପଯୋଃ
ଦେହର ଏହି ବଡ଼ ଯନ୍ତ୍ରରେ, ଦୁଇଟି ଅଶ୍ୱ ଅତିକ୍ଳାନ୍ତିହୀନ ଭାବରେ ଚାଲିଥାନ୍ତି; ଏହି ଦୁଇଟି ହୃଦୟର ଆକାଶରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ଭଳି, ଅଗ୍ନି ଓ ସୋମର ରୂପକୁ ଧରିଥାନ୍ତି।
ଶରୀରପୁରପାଲସ୍ଯ ମନସୋ ରଥଚକ୍ରଯୋଃ । ଅହଙ୍କାରେଶ୍ଵରସ୍ଯାସ୍ଯ ପ୍ରଶସ୍ତେଷ୍ଟତୁରଙ୍ଗଯୋଃ
ଦେହର ନଗରକୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିବା ମନର ପାଇଁ, ଏହି ଦୁଇଟି ତାଙ୍କର ରଥର ଚକ୍ର ଭଳି; ଏହି ଅହଂକାର ନାମକ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପାଇଁ, ଏହି ଦୁଇଟି ଉତ୍ତମ ଓ ଶିକ୍ଷିତ ଘୋଡା ଭଳି।
ତଯୋର୍ ମମାନୁସରତଃ ପ୍ରାଣାପାନାଭିଧାନଯୋଃ । ଗତିଂ ଶରୀରମରୁତୋର୍ ଆଶରୀରମ୍ ଅରୁଦ୍ଧଯୋଃ
ଏହି ଦୁଇଟି, ଯାହାକୁ ପ୍ରାଣ ଓ ଅପାନ ଭାବରେ ମୁଁ ନିଜର ଭାବରେ ଅନୁସରିଛି, ଦେହର ବାୟୁର ଗତି; ଏକଟି ଦେହର ଆକାରରେ, ଅନ୍ୟଟି ନିରାକାର, ଦୁଇଟି ଅପରିମିତ ଭାବରେ।
ଜାଗ୍ରତ୍ସ୍ଵପ୍ନସୁଷୁପ୍ତେଷୁ ସଦୈଵ ସମରୂପଯୋଃ । ସୁଷୁପ୍ତସଂସ୍ଥିତସ୍ଯେଵ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ଵାସରାଃ
ଜାଗ୍ରତ, ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ସୁଷୁପ୍ତିରେ, ସେମାନେ ସଦା ଏକ ରୂପରେ ରହନ୍ତି; ଏହିପରି, ସୁଷୁପ୍ତିରେ ବସିଥିବା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପାଇଁ ଦିନଗୁଡିକ ଚାଲିଯାଉଛି।
ସହସ୍ରଧା ନିକୃତ୍ତାଙ୍ଗାଦ୍ ବିସତନ୍ତୁଲଵାଦ୍ ଅପି । ଦୁର୍ଲକ୍ଷ୍ଯା ଵିଦ୍ଯମାନା ଚ ଗତିସ୍ ସୂକ୍ଷ୍ମତରା ତଯୋଃ
ଯଦି ଦେହକୁ ହଜାର ଖଣ୍ଡରେ କାଟି ଦିଅ, ପଦ୍ମ ଡଣ୍ଡର ତନ୍ତୁ ଭଳି ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କର ଚଳାଚଳ ଏତେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଯେ, ଦେଖିବା ଅତି କଷ୍ଟ, କିନ୍ତୁ ଏହା ଅଛି।
ଅଵିରତଗତଯୋର୍ ଗତିଂ ଵିଦିତ୍ଵା ହୃଦି ମରୁତୋର୍ ଅନୁସୃତ୍ଯ ଚୋଦିତାଂ ତାମ୍ । ନ ପୁନର୍ ଇହ ହି ଜାଯତେ ମହାତ୍ମନ୍ ମୁଦିତମନାଃ ପୁରୁଷଃ ପ୍ରଣଷ୍ଟପାଶଃ
ଏହି ସଦା ଚଳିଥିବା ବାୟୁର ଚଳାଚଳକୁ ହୃଦୟରେ ଜାଣି, ଏହା ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପ୍ରେରିତ ଯାତ୍ରାକୁ ଅନୁସରିଲେ, ମହାତ୍ମା ଜଣେ—ତାଙ୍କର ବନ୍ଧନ ଭଙ୍ଗ ହୋଇ, ମନ ଆନନ୍ଦିତ—ଏଠାରେ ପୁନି ଜନ୍ମ ନେଇନାହିଁ।
ଜାନନ୍ନ୍ ଅପି ମୁନେ ସର୍ଵଂ କିଂ ମାଂ ପୃଚ୍ଛସି ଲୀଲଯା । ଯଥାପୃଷ୍ଟମ୍ ଅହଂ ଵଚ୍ମି ତତ୍ରାପି ଶୃଣୁ ମେ ଵଚଃ
ମୁନି, ତୁମେ ସବୁ କିଛି ଜାଣିଛ, ତେବେ କାହିଁକି ମୋତେ ଖେଳ ଭଳି ପ୍ରଶ୍ନ କରୁଛ? ତୁମେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛ, ତେଣୁ ମୁଁ କହିବି—ଏଥିରେ ମୋର କଥା ଶୁଣ।
ପ୍ରାଣୋ ଽଯମ୍ ଅନିଶଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ସ୍ପନ୍ଦଶକ୍ତିସ୍ ସଦାଗତିଃ । ସବାହ୍ଯାଭ୍ଯନ୍ତରେ ଦେହେ ପ୍ରାଣୋ ଽଯମ୍ ଉପରି ସ୍ଥିତଃ
ଏହି ପ୍ରାଣ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସଦା ଅନ୍ତର୍ଗତ ଓ ବାହ୍ୟ ଦେହରେ ଅଛି, ଏହା ସଦା ଉତ୍ସାହ ଓ ଚଳାଚଳର ଶକ୍ତି, ଉପରେ ଅବସ୍ଥିତ।
ଅପାନୋ ଽପ୍ଯ୍ ଅନିଶଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ସ୍ପନ୍ଦଶକ୍ତିସ୍ ସଦାଗତିଃ । ସବାହ୍ଯାଭ୍ଯନ୍ତରେ ଦେହେ ତ୍ଵ୍ ଅପାନୋ ଽଯମ୍ ଅଵାକ୍ ସ୍ଥିତଃ
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏହି ଅପାନ ବାୟୁ ସଦା ଚଳିତ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଅଟୁଟ ଚଳନ ଦେଉଛି। ଏହି ଅପାନ ବାୟୁ ଦେହର ଭିତରେ ଓ ବାହାରେ, ତଳକୁ ନିମ୍ନ ଦିଗରେ ରହି କାର୍ଯ୍ୟ କରେ।
ଜାଗ୍ରତସ୍ ସ୍ଵପତଶ୍ ଚୈଵ ପ୍ରାଣାଯାମୋ ଽଯମ୍ ଉତ୍ତମଃ । ପ୍ରଵର୍ତତେ ଯସ୍ ତଜ୍ଜ୍ଞସ୍ଯ ତଂ ତାଵଚ୍ ଛ୍ରେଯସେ ଶୃଣୁ
ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରାଣାୟାମ ଜାଗ୍ରତ ଓ ଶୟନ ଅବସ୍ଥାରେ ମଧ୍ୟ ଚାଲିଥାଏ। ଏହାକୁ ବୁଝିଥିବା ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ଯେତେବେଳେ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରନ୍ତି, ସେଥିରୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ମଙ୍ଗଳ ମିଳେ—ସେଥିପାଇଁ ଏବେ ଶୁଣ।
ବାହ୍ଯୋନ୍ମୁଖତ୍ଵଂ ପ୍ରାଣାନାଂ ଯଦ୍ ଧୃଦମ୍ଭୋଜକୋଟରାତ୍ । ସ୍ଵୈରମ୍ ଏଵାତ୍ତଯତ୍ନାନାଂ ତଂ ଧୀରା ରେଚକଂ ଵିଦୁଃ
ଯେତେବେଳେ ପ୍ରାଣବାୟୁ ହୃଦୟର ପଦ୍ମ ଗହ୍ବରରୁ ସ୍ୱେଚ୍ଛାରେ ଓ ଅସହଜ ଚେଷ୍ଟା ବିନା ବାହାରକୁ ଯାଏ, ଏହି ବାହ୍ୟଗମନକୁ ଧୀର ଲୋକ ରେଚକ ଭାବେ ଜାଣନ୍ତି।
ଦ୍ଵାଦଶାଙ୍ଗୁଲପର୍ଯନ୍ତଂ ବାହ୍ଯମ୍ ଆକ୍ରମତାଂ ହୃଦଃ । ପ୍ରାଣାନାମ୍ ଅଙ୍ଗସଂସ୍ପର୍ଶୋ ଯସ୍ ସ ପୂରକ ଉଚ୍ଯତେ
ଯେତେବେଳେ ପ୍ରାଣବାୟୁ ହୃଦୟରୁ ବାହାରକୁ ଯାଇ, ବାହାରେ ବାରଟି ଆଙ୍ଗୁଳ ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଂଗସମୂହକୁ ଛୁଇଁଥାଏ, ସେହିକୁ ପୂରକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ବାହ୍ଯାତ୍ ପରାପତତ୍ଯ୍ ଅନ୍ତର୍ ଅପାନେ ଯତ୍ନଵର୍ଜିତମ୍ । ଯୋ ଽଙ୍ଗପ୍ରପୂରଣେ ସ୍ପର୍ଶୋ ଵିଦୁସ୍ ତମ୍ ଅପି ପୂରକମ୍
ଯେତେବେଳେ ଶ୍ୱାସ ବାହାରୁ ଅପାନକୁ ଅସ୍ବାଭାବିକ ଭାବେ, କୌଣସି ପ୍ରୟାସ ଛାଡ଼ି, ଭିତରକୁ ପଡ଼େ ଏବଂ ଦେହର ସବୁ ଅଙ୍ଗ ଭରିଯିବାର ଅନୁଭୂତି ହୁଏ, ସେଥିରେ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏହାକୁ ମଧ୍ୟ ପୂରକ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି।
ଅପାନେ ଽସ୍ତଙ୍ଗତେ ପ୍ରାଣୋ ଯାଵନ୍ ନାଭ୍ଯୁଦିତୋ ହୃଦି । ତାଵତ୍ ସା କୁମ୍ଭକାଵସ୍ଥା ଯୋଗିଭିର୍ ଯାନୁଭୂଯତେ
ଯେତେବେଳେ ପ୍ରାଣ ଅପାନରେ ଲୟ ହୋଇଯାଏ ଏବଂ ହୃଦୟରେ ଉଦୟ ହୋଇନାହିଁ, ସେଠାରେ ଯେଉଁ ଅବସ୍ଥା ରହେ, ଏହିକୁ ଯୋଗୀମାନେ କୁମ୍ଭକ ଅବସ୍ଥା ବୋଲି ଅନୁଭବ କରନ୍ତି।
ପୂରକଃ କୁମ୍ଭକଶ୍ ଚୈଵ ରେଚକଶ୍ ଚ ଦ୍ଵିଧା ସ୍ଥିତଃ । ଅପାନସ୍ଯୋଦଯସ୍ଥାନେ ଦ୍ଵାଦଶାନ୍ତାଭିଧେ ବହିଃ
ପୂରକ, କୁମ୍ଭକ ଏବଂ ରେଚକ — ଏହି ତିନିଟି ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଅଛି: ଏକଟି ଅପାନ ଉଦୟ ହେଉଥିବା ସ୍ଥାନରେ, ଅନ୍ୟଟି ବାହାର ଶେଷ ସୀମା ଯାହାକୁ ଦ୍ୱାଦଶାନ୍ତ କୁହାଯାଏ।
ସ୍ଵଭାଵାତ୍ ସର୍ଵକାଲସ୍ଥାସ୍ ସୋମ୍ଯା ଯତ୍ନଵିଵର୍ଜିତାଃ । ଯେ ପ୍ରୋକ୍ତାସ୍ ସ୍ଫାରମତିଭିସ୍ ତାଂସ୍ ତ୍ଵଂ ଶୃଣୁ ମହାମତେ
ଏବେ, ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ, ସେଇ ସ୍ଥିତିଗୁଡ଼ିକ ବିଷୟରେ ଶୁଣ, ଯାହାକୁ ବିଶାଳ ମନ ଥିବା ଲୋକମାନେ ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବେ ସମସ୍ତ ସମୟରେ ଏବଂ ପ୍ରୟାସ ଛାଡ଼ି ବିସ୍ତୃତ ଅବସ୍ଥା ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି।
ଦ୍ଵାଦଶାଙ୍ଗୁଲପର୍ଯନ୍ତାଦ୍ ବାହ୍ଯାଦ୍ ଅଭ୍ଯୁଦିତଃ ପ୍ରଭୋ । ଅପାନସ୍ ତସ୍ଯ ତତ୍ରୈଵ ସ୍ଵଭାଵାତ୍ ପୂରକାଦଯଃ
ହେ ପ୍ରଭୁ, ବାହାରୁ ଦ୍ୱାଦଶ ଅଙ୍ଗୁଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯେଉଁଠାରେ ଅପାନ ବାୟୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେଠି ସ୍ୱଭାବକ୍ରମେ ପୂରକ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବାୟୁ ଥାନ୍ତି।
ମୃଦନ୍ତରସ୍ଥାନିଷ୍ପନ୍ନଘଟଵଦ୍ ଯା ସ୍ଥିତିର୍ ବହିଃ । ଵ୍ଯୋମ୍ନି ନିତ୍ଯମ୍ ଅପାନସ୍ଯ ତଂ ଵିଦୁଃ କୁମ୍ଭକଂ ବୁଧାଃ
ମାଟିର ଘଡ଼ର ଭିତର ଅକାଶ ଯେପରି ବାହାରେ ରହିଥାଏ, ସେପରି ଅପାନ ବାୟୁର ସ୍ଥିତି ସଦା ଆକାଶରେ ରହିଥାଏ; ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକେ ଏହାକୁ କୁମ୍ଭକ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି।
ବାହ୍ଯୋନ୍ମୁଖତ୍ଵଂ ଵାଯୋର୍ ଯା ନାସିକାଗ୍ରାଵଧିର୍ ଗତିଃ । ତଂ ବାହ୍ଯପୂରକଂ ତ୍ଵ୍ ଆଦ୍ଯଂ ଵିଦୁର୍ ଯୋଗଵିଦୋ ଜନାଃ
ଯେଉଁ ବେଳେ ବାୟୁ ବାହାରକୁ ଯାଏ ଓ ତାହାର ଗତି ନାକର ଟିପ୍ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚେ, ଯୋଗ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏହାକୁ ପ୍ରଥମ ବାହ୍ୟ ପୂରକ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି।
ନାସାଗ୍ରାଦ୍ ଅପି ନିର୍ଗତ୍ଯ ଦ୍ଵାଦଶାନ୍ତାଵଧିର୍ ଗତିଃ । ଯା ଵାଯୋସ୍ ତଂ ଵିଦୁର୍ ଧୀରା ଅପରଂ ବାହ୍ଯପୂରକମ୍
ନାକର ଟିପ୍ ଠାରୁ ବାୟୁ ବାହାରି ଦ୍ୱାଦଶ ଅଙ୍ଗୁଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯାଏ, ଧୀର ଲୋକେ ଏହାକୁ ଅନ୍ୟ ବାହ୍ୟ ପୂରକ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି।
ଅତ୍ରୈଵାସ୍ତଙ୍ଗତେ ପ୍ରାଣେ ଯାଵନ୍ ନାପାନ ଉଦ୍ଗତଃ । ତାଵତ୍ ପୂର୍ଣାଂ ସମାଵସ୍ଥାଂ ବହିସ୍ସ୍ଥଂ କୁମ୍ଭକଂ ଵିଦୁଃ
ଏଠାରେ ପ୍ରାଣ ବାହାରିଯିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏବଂ ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅପାନ ଉଠିନାହିଁ, ସେଉଁଠି ଯେଉଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅବସ୍ଥା ରହିଥାଏ, ତାକୁ ବାହ୍ୟ କୁମ୍ଭକ ବୋଲି ଜଣେ ଜଣେ ଜାଣନ୍ତି ।
ଯତ୍ ତଦନ୍ତର୍ମୁଖତ୍ଵଂ ସ୍ଯାଦ୍ ଅପାନସ୍ଯୋଦଯଂ ଵିନା । ତଂ ବାହ୍ଯରେଚକଂ ଵିଦ୍ଯାଚ୍ ଚିନ୍ତ୍ଯମାନଂ ଵିମୁକ୍ତିଦମ୍
ଯେଉଁ ଅନ୍ତର୍ମୁଖ ଅବସ୍ଥା ଅପାନ ଉଠିବା ବିନା ରହେ, ତାକୁ ବାହ୍ୟ ରେଚକ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ, ଏହାକୁ ଭାବିଲେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ ।