ପୁର୍ଯଷ୍ଟକକଲତ୍ରେଣ ତନ୍ମାତ୍ରସ୍ଵଜନେନ ଚ । ଅହଙ୍କାରଗୃହସ୍ଥେନ ସର୍ଵତଃ ପରିପାଲିତମ୍
ଏହି ଘରଟି ଚାରିପାଖରୁ ଆଠଟି ଅଂଶର ନଗର ଯେଉଁଠି ଜଣେ ଗୃହଣୀ ଭାବେ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକ ନିଜ ଜଣେ ଆତ୍ମୀୟ ଭାବେ ଓ ଅହଂକାର ଗୃହସ୍ଥ ଭାବେ ରହି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି।
ଅନ୍ତସ୍ସୁଷିରସତ୍କର୍ଣଶଷ୍କୁଲୀଚନ୍ଦ୍ରଶାଲିକମ୍ । ଶିରୋରୁହାଚ୍ଛାଦନଵଦ୍ ଵିପୁଲାକ୍ଷଗଵାକ୍ଷକମ୍
ଘର ଭିତରେ ଖାଲି ସ୍ଥାନ, ଝାଲି ପରି କାନ, ଚନ୍ଦ୍ରାକାର ତାଳୁ, ଉପରେ କେଶ ଦ୍ୱାରା ଢାକା, ଓ ଚଉଡ଼ା ଆଖି ଜଣେ ଜଣେ ଜାଲା ଭାବେ ଅଛି।
ଆସ୍ଯପ୍ରଧାନସଦ୍ଦ୍ଵାରଂ ଭୁଜପାର୍ଶ୍ଵୋପମନ୍ଦିରଂ । ଦନ୍ତାଲିକେତକସ୍ରଗ୍ଭିର୍ ଭୂଷିତଦ୍ଵାରକୋଟରଂ
ମୁଁହ ହେଉଛି ଏହି ଶରୀର ଘରର ମୁଖ୍ୟ ପ୍ରବେଶଦ୍ୱାର, ବାହୁଗୁଡିକ ହେଉଛି ପାଖପାଖରେ ଥିବା ଅଂଶ। ଦନ୍ତ ଓ ଓଠର ମାଳା ଦ୍ୱାରକୁ ଶୋଭା ଦେଇଛି।
ଅନାରତରଟଦ୍ରୂପରସନାଦ୍ଵାରପାଲକମ୍ । ଅଙ୍ଗୁଲୀଲୋକଵଲିତପାଦାଲିନ୍ଦକୃତସ୍ଥିତି
ସବୁବେଳେ ହଲୁଚୁଆ ଓ ରସ ଚାଖୁଥିବା ଜିଭ ଏହି ଦ୍ୱାରର ରକ୍ଷକ। ପାଦର ଆଙ୍ଗୁଠିଗୁଡିକ ଦ୍ୱାରର ଚାରିପାଖରେ ଥିଏ, ପାଳା ଦେଉଛି।
ରକ୍ତମାଂସରସାଦିଗ୍ଧସ୍ନାଯୁସନ୍ତତିଵେଷ୍ଟିତମ୍ । ସ୍ଥୂଲାସ୍ଥିକାଷ୍ଠସଦ୍ବନ୍ଧଂ ସୁକୁଡ୍ଯଂ ସୁପ୍ରମାର୍ଜିତମ୍
ଏହି ଘର ଲାଲ ରକ୍ତ ଓ ମାଂସର ପତଲା ପତଲା ପରତରେ ଘେରାଯାଇଛି, ସନ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ବାନ୍ଧାଯାଇଛି, ମୋଟା ହାଡ଼ ଦ୍ୱାରା ମଜବୁତ ଢଞ୍ଚା ତିଆରି, ଭଲ ଭାବରେ ପୋତାଯାଇଛି ଓ ସଫା ରଖାଯାଇଛି।
ଈଦୃଶସ୍ଯାସ୍ଯ ଦେହସ୍ଯ ଗେହସ୍ଯ ମୁନିନାଯକ । ସୁଷିରେ କୋମଲେ ମଧ୍ଯେ ପାର୍ଶୁକାଭିତ୍ତିମାଲିତେ
ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ଶରୀର ଘରର ଖାଲି ଓ କମଳା ମଧ୍ୟଭାଗରେ, ପାଶିଗୁଡିକ ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇଥିବା ଅଂଶରେ, ଆଉ କିଛି ଅଛି।
ପଦ୍ମଯୁଗ୍ମମଯଂ ଯନ୍ତ୍ରମ୍ ଅସ୍ଥିମାଂସମଯଂ ମୃଦୁ । ଊର୍ଧ୍ଵାଧୋନାଲମ୍ ଅନ୍ଯୋଽନ୍ଯମିଲତ୍କୋଶଂ ଲସଦ୍ଦଲମ୍
ଏଠାରେ ଏକ ଯନ୍ତ୍ର ଅଛି, ଯାହା ଦୁଇଟି ପଦ୍ମ ଭଳି ମୃଦୁ ଅଂଗରୁ ତିଆରି, ହାଡ଼ ଓ ମାଂସରେ ଗଠିତ। ଏହାର ଉପର ଓ ତଳ ଡାଣ୍ଡା ଅଛି, ଦୁଇଟି ଛିଲକ ଏକାଉଁ ଅନ୍ୟକୁ ଢାକି ରହିଛି, ଓ ପତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ହଳେ ହଳେ ହଲୁକ ଭାବେ ହଲୁଚି।
ସତତସ୍ପନ୍ଦରୂପେଣ ସକଲାକାଶଚାରିଣା । ତସ୍ଯ ଯନ୍ତ୍ରସ୍ଯ ପତ୍ତ୍ରାଣି ମୃଦୂନ୍ଯ୍ ଆତ୍ତାନି ଵାଯୁନା
ଏହି ଯନ୍ତ୍ରର ମୃଦୁ ପତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ସବୁବେଳେ ଧଡ଼କୁଛି, ସମସ୍ତ ଆକାଶରେ ଚଳିଛି, ଏହାକୁ ବାୟୁ ଚଳାଇ ରହିଛି।
ଲସତ୍ସୁ ତେଷୁ ପତ୍ତ୍ରେଷୁ ସ ମରୁତ୍ ପରିଵର୍ଧତେ । ଵାତାହତଲତାପତ୍ତ୍ରଜାଲେ ବହିର୍ ଇଵାଭିତଃ
ଯେତେବେଳେ ସେହି ପତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ହଲୁଚି, ଭିତରର ବାୟୁ ଆଉ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୁଏ, ଯେପରି ବାହାରେ ବାତାସରେ ଗଛର ପତ୍ର ଗଡ଼ଗଡ଼ି ହୁଏ।
ଵୃଦ୍ଧିଂ ଗତୋ ଽସୌ ପଵନଃ କୃତ୍ଵାତ୍ମାନମ୍ ଅନେକଧା । ଊର୍ଧ୍ଵାଧୋ ଦିକ୍ଷୁ ଚାନ୍ଯାସୁ ଦେହେ ଽସ୍ମିନ୍ ପ୍ରସରତ୍ଯ୍ ଅଥ
ସେହି ବାୟୁ ବଢ଼ିଗଲାପରେ, ନିଜକୁ ଅନେକ ଭାଗରେ ବାଣ୍ଟି ଦେଇ, ଏହି ଦେହର ଉପର, ତଳ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦିଗରେ ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ।
ପ୍ରାଣାପାନସମାନାଦ୍ଯୈସ୍ ତତସ୍ ସ ହୃଦଯାନିଲଃ । ସଙ୍କେତୈଃ ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ତଜ୍ଜ୍ଞୈର୍ ଵିଚିତ୍ରାଚାରଚେଷ୍ଟିତଃ
ଏହି ହୃଦୟ ଅନ୍ତର୍ଗତ ବାୟୁ, ଯାହାକୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ତାହାର ବିଭିନ୍ନ ଚଳନ ଓ ଚିହ୍ନ ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନଟ କରନ୍ତି, ସେହି ବାୟୁକୁ ପ୍ରାଣ, ଅପାନ, ସମାନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ନାମରେ ଡାକାଯାଏ।
ହୃତ୍ପଦ୍ମଯନ୍ତ୍ରକୁହରାତ୍ ସମସ୍ତାଃ ପ୍ରାଣଶକ୍ତଯଃ । ଊର୍ଧ୍ଵାଧଃ ପ୍ରସୃତା ଦେହେ ଚନ୍ଦ୍ରବିମ୍ବାଦ୍ ଇଵାଂଶଵଃ
ହୃଦୟର ପଦ୍ମ ଯନ୍ତ୍ରର ଗୁହାରୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣଶକ୍ତି ଦେହର ଉପରେ ଓ ତଳେ ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ, ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ରବିମ୍ବରୁ କିରଣ ଛଡ଼ାଏ।
ଯାନ୍ତ୍ଯ୍ ଆଯାନ୍ତି ଵିଵଲ୍ଗନ୍ତି ହରନ୍ତି ଵିହରନ୍ତି ଚ । ଉତ୍ପତନ୍ତି ପତନ୍ତ୍ଯ୍ ଆଶୁ ତା ଏତାଃ ପ୍ରାଣଶକ୍ତଯଃ
ଏହି ପ୍ରାଣଶକ୍ତିଗୁଡ଼ିକ ଯାଁତି, ଆସନ୍ତି, ଲଫିଯାନ୍ତି, ବୋଝା ଉଠାନ୍ତି, ଘୁରିଘୁରି ଚାଲନ୍ତି, ତୁରନ୍ତ ଉଡ଼ନ୍ତି ଓ ପଡ଼ନ୍ତି—ଏହି ହେଉଛି ସେମାନଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ।
ସ ଏଷ ହୃତ୍ପଦ୍ମଗତଃ ପ୍ରାଣ ଇତ୍ଯ୍ ଉଚ୍ଯତେ ବୁଧୈଃ । ଅସ୍ଯ କାଚିନ୍ ମୁନେ ଶକ୍ତିଃ ପ୍ରସ୍ପନ୍ଦଯତି ଲୋଚନେ
ଏହି ପ୍ରାଣ, ଯେଉଁଥିରେ ହୃଦୟ ପଦ୍ମରେ ବସିଛି, ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏହାକୁ 'ପ୍ରାଣ' ବୋଲି କହନ୍ତି; ମୁନି, ଏହାର ଗୋଟିଏ ଶକ୍ତି ଆମ ଚକୁକୁ ଫଡ଼ଉଥାଏ।
କାଚିତ୍ ସ୍ପର୍ଶମ୍ ଉପାଦତ୍ତେ କାଚିଦ୍ ଵହତି ନାସଯା । କାଚିଦ୍ ଅନ୍ନଂ ଜରଯତି କାଚିଦ୍ ଵକ୍ତି ଵଚାଂସି ଚ
କେହି ସ୍ପର୍ଶ ଅନୁଭବ କରେ, କେହି ନାକକୁ ଗନ୍ଧ ନେଇଯାଏ, କେହି ଖାଦ୍ୟ ପଚାଏ, ଆଉ କେହି କଥା କହେ।
ବହୁନାତ୍ର କିମ୍ ଉକ୍ତେନ ସର୍ଵମ୍ ଏଵ ଶରୀରକେ । କରୋତି ଭଗଵାନ୍ ଵାଯୁର୍ ଯନ୍ତ୍ରେହାମ୍ ଇଵ ଯାନ୍ତ୍ରିକଃ
ଏଠାରେ ଅଧିକ କହିବାର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ; ଶରୀରରେ ସମସ୍ତ କାମ ଦେବତା ସମାନ ବାୟୁ କରେ, ଯେପରି ଏକ ଯନ୍ତ୍ରକୁ ତାହାର ଚାଳକ ଚଲାଏ।
ତତ୍ରୋର୍ଧ୍ଵାଧୋ ଦ୍ଵିସଙ୍କେତୌ ପ୍ରସୃତାଵ୍ ଅନିଲୌ ମୁନେ । ପ୍ରାଣାପାନାଵ୍ ଇତି ଖ୍ଯାତୌ ପ୍ରକଟୌ ତୌ ଵରାନିଲୌ
ଏଠାରେ, ମୁନି, ଉପରକୁ ଓ ତଳକୁ ଚାଲୁଥିବା ଦୁଇଟି ବାୟୁ ଅଛି, ଯାହାକୁ ପ୍ରାଣ ଓ ଅପାନ ବୋଲି ଚିହ୍ନାଯାଏ; ଏହି ଦୁଇ ବଡ଼ ବାୟୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଜଣାଯାନ୍ତି।
ତଯୋର୍ ଅନୁସରନ୍ ନିତ୍ଯଂ ମୁନେ ଗତିମ୍ ଅହଂ ସ୍ଥିତଃ । ଶୀତୋଷ୍ଣଵପୁଷୋର୍ ନିତ୍ଯଂ ନିତ୍ଯମ୍ ଅମ୍ବରପାନ୍ଥଯୋଃ
ମୁଁ ସେମାନଙ୍କର ଚଳାଚଳକୁ ସବୁବେଳେ ଅନୁସରି ରହେଁ, ଏବଂ ସଦା ଶୀତ ଓ ଉଷ୍ଣ ଦେହରେ, ଏବଂ ସଦା ଆକାଶରେ ଯାଉଥିବା ଯାତ୍ରୀ ଭାବରେ ଅବସ୍ଥିତ।
କଲେଵରମହାଯନ୍ତ୍ରେ ଵାହଯୋଶ୍ ଶ୍ରମହୀନଯୋଃ । ହୃଦାକାଶାର୍କଶଶିନୋର୍ ଅଗ୍ନୀଷୋମସ୍ଵରୂପଯୋଃ
ଦେହର ଏହି ବଡ଼ ଯନ୍ତ୍ରରେ, ଦୁଇଟି ଅଶ୍ୱ ଅତିକ୍ଳାନ୍ତିହୀନ ଭାବରେ ଚାଲିଥାନ୍ତି; ଏହି ଦୁଇଟି ହୃଦୟର ଆକାଶରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ଭଳି, ଅଗ୍ନି ଓ ସୋମର ରୂପକୁ ଧରିଥାନ୍ତି।
ଶରୀରପୁରପାଲସ୍ଯ ମନସୋ ରଥଚକ୍ରଯୋଃ । ଅହଙ୍କାରେଶ୍ଵରସ୍ଯାସ୍ଯ ପ୍ରଶସ୍ତେଷ୍ଟତୁରଙ୍ଗଯୋଃ
ଦେହର ନଗରକୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିବା ମନର ପାଇଁ, ଏହି ଦୁଇଟି ତାଙ୍କର ରଥର ଚକ୍ର ଭଳି; ଏହି ଅହଂକାର ନାମକ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପାଇଁ, ଏହି ଦୁଇଟି ଉତ୍ତମ ଓ ଶିକ୍ଷିତ ଘୋଡା ଭଳି।
ତଯୋର୍ ମମାନୁସରତଃ ପ୍ରାଣାପାନାଭିଧାନଯୋଃ । ଗତିଂ ଶରୀରମରୁତୋର୍ ଆଶରୀରମ୍ ଅରୁଦ୍ଧଯୋଃ
ଏହି ଦୁଇଟି, ଯାହାକୁ ପ୍ରାଣ ଓ ଅପାନ ଭାବରେ ମୁଁ ନିଜର ଭାବରେ ଅନୁସରିଛି, ଦେହର ବାୟୁର ଗତି; ଏକଟି ଦେହର ଆକାରରେ, ଅନ୍ୟଟି ନିରାକାର, ଦୁଇଟି ଅପରିମିତ ଭାବରେ।
ଜାଗ୍ରତ୍ସ୍ଵପ୍ନସୁଷୁପ୍ତେଷୁ ସଦୈଵ ସମରୂପଯୋଃ । ସୁଷୁପ୍ତସଂସ୍ଥିତସ୍ଯେଵ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ଵାସରାଃ
ଜାଗ୍ରତ, ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ସୁଷୁପ୍ତିରେ, ସେମାନେ ସଦା ଏକ ରୂପରେ ରହନ୍ତି; ଏହିପରି, ସୁଷୁପ୍ତିରେ ବସିଥିବା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପାଇଁ ଦିନଗୁଡିକ ଚାଲିଯାଉଛି।
ସହସ୍ରଧା ନିକୃତ୍ତାଙ୍ଗାଦ୍ ବିସତନ୍ତୁଲଵାଦ୍ ଅପି । ଦୁର୍ଲକ୍ଷ୍ଯା ଵିଦ୍ଯମାନା ଚ ଗତିସ୍ ସୂକ୍ଷ୍ମତରା ତଯୋଃ
ଯଦି ଦେହକୁ ହଜାର ଖଣ୍ଡରେ କାଟି ଦିଅ, ପଦ୍ମ ଡଣ୍ଡର ତନ୍ତୁ ଭଳି ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କର ଚଳାଚଳ ଏତେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଯେ, ଦେଖିବା ଅତି କଷ୍ଟ, କିନ୍ତୁ ଏହା ଅଛି।
ଅଵିରତଗତଯୋର୍ ଗତିଂ ଵିଦିତ୍ଵା ହୃଦି ମରୁତୋର୍ ଅନୁସୃତ୍ଯ ଚୋଦିତାଂ ତାମ୍ । ନ ପୁନର୍ ଇହ ହି ଜାଯତେ ମହାତ୍ମନ୍ ମୁଦିତମନାଃ ପୁରୁଷଃ ପ୍ରଣଷ୍ଟପାଶଃ
ଏହି ସଦା ଚଳିଥିବା ବାୟୁର ଚଳାଚଳକୁ ହୃଦୟରେ ଜାଣି, ଏହା ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପ୍ରେରିତ ଯାତ୍ରାକୁ ଅନୁସରିଲେ, ମହାତ୍ମା ଜଣେ—ତାଙ୍କର ବନ୍ଧନ ଭଙ୍ଗ ହୋଇ, ମନ ଆନନ୍ଦିତ—ଏଠାରେ ପୁନି ଜନ୍ମ ନେଇନାହିଁ।
ଜାନନ୍ନ୍ ଅପି ମୁନେ ସର୍ଵଂ କିଂ ମାଂ ପୃଚ୍ଛସି ଲୀଲଯା । ଯଥାପୃଷ୍ଟମ୍ ଅହଂ ଵଚ୍ମି ତତ୍ରାପି ଶୃଣୁ ମେ ଵଚଃ
ମୁନି, ତୁମେ ସବୁ କିଛି ଜାଣିଛ, ତେବେ କାହିଁକି ମୋତେ ଖେଳ ଭଳି ପ୍ରଶ୍ନ କରୁଛ? ତୁମେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛ, ତେଣୁ ମୁଁ କହିବି—ଏଥିରେ ମୋର କଥା ଶୁଣ।
ପ୍ରାଣୋ ଽଯମ୍ ଅନିଶଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ସ୍ପନ୍ଦଶକ୍ତିସ୍ ସଦାଗତିଃ । ସବାହ୍ଯାଭ୍ଯନ୍ତରେ ଦେହେ ପ୍ରାଣୋ ଽଯମ୍ ଉପରି ସ୍ଥିତଃ
ଏହି ପ୍ରାଣ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସଦା ଅନ୍ତର୍ଗତ ଓ ବାହ୍ୟ ଦେହରେ ଅଛି, ଏହା ସଦା ଉତ୍ସାହ ଓ ଚଳାଚଳର ଶକ୍ତି, ଉପରେ ଅବସ୍ଥିତ।
ଅପାନୋ ଽପ୍ଯ୍ ଅନିଶଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ସ୍ପନ୍ଦଶକ୍ତିସ୍ ସଦାଗତିଃ । ସବାହ୍ଯାଭ୍ଯନ୍ତରେ ଦେହେ ତ୍ଵ୍ ଅପାନୋ ଽଯମ୍ ଅଵାକ୍ ସ୍ଥିତଃ
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏହି ଅପାନ ବାୟୁ ସଦା ଚଳିତ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଅଟୁଟ ଚଳନ ଦେଉଛି। ଏହି ଅପାନ ବାୟୁ ଦେହର ଭିତରେ ଓ ବାହାରେ, ତଳକୁ ନିମ୍ନ ଦିଗରେ ରହି କାର୍ଯ୍ୟ କରେ।
ଜାଗ୍ରତସ୍ ସ୍ଵପତଶ୍ ଚୈଵ ପ୍ରାଣାଯାମୋ ଽଯମ୍ ଉତ୍ତମଃ । ପ୍ରଵର୍ତତେ ଯସ୍ ତଜ୍ଜ୍ଞସ୍ଯ ତଂ ତାଵଚ୍ ଛ୍ରେଯସେ ଶୃଣୁ
ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରାଣାୟାମ ଜାଗ୍ରତ ଓ ଶୟନ ଅବସ୍ଥାରେ ମଧ୍ୟ ଚାଲିଥାଏ। ଏହାକୁ ବୁଝିଥିବା ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ଯେତେବେଳେ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରନ୍ତି, ସେଥିରୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ମଙ୍ଗଳ ମିଳେ—ସେଥିପାଇଁ ଏବେ ଶୁଣ।
ବାହ୍ଯୋନ୍ମୁଖତ୍ଵଂ ପ୍ରାଣାନାଂ ଯଦ୍ ଧୃଦମ୍ଭୋଜକୋଟରାତ୍ । ସ୍ଵୈରମ୍ ଏଵାତ୍ତଯତ୍ନାନାଂ ତଂ ଧୀରା ରେଚକଂ ଵିଦୁଃ
ଯେତେବେଳେ ପ୍ରାଣବାୟୁ ହୃଦୟର ପଦ୍ମ ଗହ୍ବରରୁ ସ୍ୱେଚ୍ଛାରେ ଓ ଅସହଜ ଚେଷ୍ଟା ବିନା ବାହାରକୁ ଯାଏ, ଏହି ବାହ୍ୟଗମନକୁ ଧୀର ଲୋକ ରେଚକ ଭାବେ ଜାଣନ୍ତି।
ଦ୍ଵାଦଶାଙ୍ଗୁଲପର୍ଯନ୍ତଂ ବାହ୍ଯମ୍ ଆକ୍ରମତାଂ ହୃଦଃ । ପ୍ରାଣାନାମ୍ ଅଙ୍ଗସଂସ୍ପର୍ଶୋ ଯସ୍ ସ ପୂରକ ଉଚ୍ଯତେ
ଯେତେବେଳେ ପ୍ରାଣବାୟୁ ହୃଦୟରୁ ବାହାରକୁ ଯାଇ, ବାହାରେ ବାରଟି ଆଙ୍ଗୁଳ ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଂଗସମୂହକୁ ଛୁଇଁଥାଏ, ସେହିକୁ ପୂରକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।