ସମସ୍ତକଲନାତୀତଂ ପରାଂ କୋଟିମ୍ ଉପାଶ୍ରିତମ୍ । ପଦମ୍ ଆସାଦଯନ୍ତ୍ଵ୍ ଏତତ୍ କଥଂ ସାମାନ୍ଯବୁଦ୍ଧଯଃ
ସମସ୍ତ ଗଣନାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିବା, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶିଖରକୁ ପହଞ୍ଚିଥିବା ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ସାଧାରଣ ବୁଦ୍ଧି ଥିବା ଲୋକମାନେ କିପରି ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରିବେ?
ଆତ୍ମଚିନ୍ତାଵିଲାସିନ୍ଯସ୍ ତ୍ଵ୍ ଅସ୍ଯାସ୍ ସଖ୍ଯୋ ମହାମତେ । କିଞ୍ଚିତ୍ ସାମ୍ଯମ୍ ଉପାଯାତା ଵିଦ୍ଯନ୍ତେ ଶଶିଶୀତଲାଃ
ହେ ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ, ଆତ୍ମଚିନ୍ତାର ଖେଳର ସହଚରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କିଛି ଅଛନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ଅଳ୍ପ ଏକ ସାଦୃଶ୍ୟତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି, ଯେମିତି ଚନ୍ଦ୍ରର ଶୀତଳତା।
ଆତ୍ମଚିନ୍ତାସମାନାନାଂ ଵିଵିଧାନାଂ ମୁନୀଶ୍ଵର । ଆତ୍ମଚିନ୍ତାଵଯସ୍ଯାନାଂ ମଧ୍ଯାଦ୍ ଏକତମା ମଯା
ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆତ୍ମଚିନ୍ତାର ବିଭିନ୍ନ ସହଚରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ, ଆତ୍ମଚିନ୍ତାର ମିତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ମୁଁ ଗୋଟିଏକୁ ବାଛିଛି।
ସର୍ଵଦୁଃଖକ୍ଷଯକରୀ ସର୍ଵସୌଭାଗ୍ଯଵର୍ଧିନୀ । କାରଣଂ ଜୀଵିତସ୍ଯେଯଂ ପ୍ରାଣଚିନ୍ତା ସମାଶ୍ରିତା
ଏହି ପ୍ରାଣଚିନ୍ତା, ଯାହା ଜୀବନର କାରଣ, ସମସ୍ତ ଦୁଃଖକୁ ନଶ୍ଟ କରେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଶୁଭକୁ ବଢ଼ାଏ।
ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତଵନ୍ତଂ ଵିହଗଂ ଭୁସୁଣ୍ଡଂ ପୁନର୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅହମ୍ । ଜାନନ୍ନ୍ ଅପୀଦମ୍ ଅଵ୍ଯଗ୍ରଃ ପୃଷ୍ଟଵାନ୍ କ୍ରୀଡଯା ପୁନଃ
ଏଭଳି କହିଥିବା ପକ୍ଷୀ ଭୁସୁଣ୍ଡଙ୍କୁ, ମୁଁ ଏହି କଥା ପୂର୍ବରୁ ଜାଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଶାନ୍ତ ଓ ଖେଳମସ୍ତିରେ ପୁଣିଥରେ ପଚାରିଲି।
ସର୍ଵସଂଶଯଵିଚ୍ଛେଦିନ୍ନ୍ ଅତ୍ଯନ୍ତଚିରଜୀଵିତ । ଯଥାର୍ଥଂ ବ୍ରୂହି ମେ ସାଧୋ ପ୍ରାଣଚିନ୍ତା କିମ୍ ଉଚ୍ଯତେ
ହେ ଦୀର୍ଘାୟୁ ଓ ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହ ଦୂରକରିଥିବା ମହାପୁରୁଷ, ମୋତେ ସଠିକ୍ ଭାବରେ କହ, ‘ପ୍ରାଣ ନେଇ ଚିନ୍ତା’ କହିଲେ କ’ଣ ବୁଝାଯାଏ?
ସର୍ଵଵେଦାନ୍ତଵେତ୍ତାସି ସର୍ଵସଂଶଯନାଶକଃ । ମାମ୍ ଏତତ୍ ପରିହାସାର୍ଥଂ ମୁନେ ପୃଚ୍ଛସି ଵାଯସମ୍
ତୁମେ ସମସ୍ତ ବେଦାନ୍ତ ଜାଣିଛ, ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହ ଦୂର କର, ହେ ମୁନି, ଏହି ପ୍ରଶ୍ନଟି କି ମୋତେ, ଏକ କାଉଁକୁ, କେବଳ ମଜା ପାଇଁ ପଚାରୁଛ?
ଅଥ ଵା ଭଵତାମ୍ ଏଵ ଭଵଦ୍ଭ୍ଯଃ ପରିଶିକ୍ଷିତମ୍ । ପୁନଃ ପ୍ରତ୍ଯୁଚ୍ଚରାମୀଦଂ କା ମେ କ୍ଷତିର୍ ଉପସ୍ଥିତା
ନାହିଁ, ବାହାରେ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ତୁମମାନେ ନିଜ ଲୋକଙ୍କୁ ଏଭଳି ଶିଖାଅ, ତେଣୁ ମୁଁ ପୁଣିଥରେ ଏହି କଥା କହିବି—ମୋ ପାଇଁ କ’ଣ ଅସୁବିଧା?
ଭୁସୁଣ୍ଡଜୀଵିତକରଂ ଭୁସୁଣ୍ଡସ୍ଯାତ୍ମଲାଭଦମ୍ । ଶୃଣୁ ପ୍ରାଣସମାଧାନଂ କଥ୍ଯମାନମ୍ ଇଦଂ ମଯା
ଭୁସୁଣ୍ଡଙ୍କର ଜୀବନକୁ ଦେଇଥିବା, ତାଙ୍କୁ ନିଜକୁ ଜଣାଇଥିବା, ଏହି ପ୍ରାଣର ସ୍ଥିରତା ବିଷୟରେ ମୁଁ ଏବେ କହୁଛି, ଆପଣ ଧ୍ୟାନଦେଇ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ପଶ୍ଯେଦଂ ଭଗଵଂସ୍ ତାଵଦ୍ ଦେହଗେହଂ ମନୋରମମ୍ । ତ୍ରିପ୍ରଧାନମହାସ୍ଥୂଣଂ ନଵଦ୍ଵାରସମାଵୃତମ୍
ହେ ପୂଜ୍ୟ, ଏହି ଶରୀର ଘରଟିକୁ ଦେଖନ୍ତୁ, ଯାହା ଦେଖିବାକୁ ଆନନ୍ଦଦାୟକ, ତିନିଟି ମୁଖ୍ୟ ଖୁଟି ଓ ନଉଟି ଦ୍ୱାର ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇଛି।
ପୁର୍ଯଷ୍ଟକକଲତ୍ରେଣ ତନ୍ମାତ୍ରସ୍ଵଜନେନ ଚ । ଅହଙ୍କାରଗୃହସ୍ଥେନ ସର୍ଵତଃ ପରିପାଲିତମ୍
ଏହି ଘରଟି ଚାରିପାଖରୁ ଆଠଟି ଅଂଶର ନଗର ଯେଉଁଠି ଜଣେ ଗୃହଣୀ ଭାବେ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକ ନିଜ ଜଣେ ଆତ୍ମୀୟ ଭାବେ ଓ ଅହଂକାର ଗୃହସ୍ଥ ଭାବେ ରହି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି।
ଅନ୍ତସ୍ସୁଷିରସତ୍କର୍ଣଶଷ୍କୁଲୀଚନ୍ଦ୍ରଶାଲିକମ୍ । ଶିରୋରୁହାଚ୍ଛାଦନଵଦ୍ ଵିପୁଲାକ୍ଷଗଵାକ୍ଷକମ୍
ଘର ଭିତରେ ଖାଲି ସ୍ଥାନ, ଝାଲି ପରି କାନ, ଚନ୍ଦ୍ରାକାର ତାଳୁ, ଉପରେ କେଶ ଦ୍ୱାରା ଢାକା, ଓ ଚଉଡ଼ା ଆଖି ଜଣେ ଜଣେ ଜାଲା ଭାବେ ଅଛି।
ଆସ୍ଯପ୍ରଧାନସଦ୍ଦ୍ଵାରଂ ଭୁଜପାର୍ଶ୍ଵୋପମନ୍ଦିରଂ । ଦନ୍ତାଲିକେତକସ୍ରଗ୍ଭିର୍ ଭୂଷିତଦ୍ଵାରକୋଟରଂ
ମୁଁହ ହେଉଛି ଏହି ଶରୀର ଘରର ମୁଖ୍ୟ ପ୍ରବେଶଦ୍ୱାର, ବାହୁଗୁଡିକ ହେଉଛି ପାଖପାଖରେ ଥିବା ଅଂଶ। ଦନ୍ତ ଓ ଓଠର ମାଳା ଦ୍ୱାରକୁ ଶୋଭା ଦେଇଛି।
ଅନାରତରଟଦ୍ରୂପରସନାଦ୍ଵାରପାଲକମ୍ । ଅଙ୍ଗୁଲୀଲୋକଵଲିତପାଦାଲିନ୍ଦକୃତସ୍ଥିତି
ସବୁବେଳେ ହଲୁଚୁଆ ଓ ରସ ଚାଖୁଥିବା ଜିଭ ଏହି ଦ୍ୱାରର ରକ୍ଷକ। ପାଦର ଆଙ୍ଗୁଠିଗୁଡିକ ଦ୍ୱାରର ଚାରିପାଖରେ ଥିଏ, ପାଳା ଦେଉଛି।
ରକ୍ତମାଂସରସାଦିଗ୍ଧସ୍ନାଯୁସନ୍ତତିଵେଷ୍ଟିତମ୍ । ସ୍ଥୂଲାସ୍ଥିକାଷ୍ଠସଦ୍ବନ୍ଧଂ ସୁକୁଡ୍ଯଂ ସୁପ୍ରମାର୍ଜିତମ୍
ଏହି ଘର ଲାଲ ରକ୍ତ ଓ ମାଂସର ପତଲା ପତଲା ପରତରେ ଘେରାଯାଇଛି, ସନ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ବାନ୍ଧାଯାଇଛି, ମୋଟା ହାଡ଼ ଦ୍ୱାରା ମଜବୁତ ଢଞ୍ଚା ତିଆରି, ଭଲ ଭାବରେ ପୋତାଯାଇଛି ଓ ସଫା ରଖାଯାଇଛି।
ଈଦୃଶସ୍ଯାସ୍ଯ ଦେହସ୍ଯ ଗେହସ୍ଯ ମୁନିନାଯକ । ସୁଷିରେ କୋମଲେ ମଧ୍ଯେ ପାର୍ଶୁକାଭିତ୍ତିମାଲିତେ
ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ଶରୀର ଘରର ଖାଲି ଓ କମଳା ମଧ୍ୟଭାଗରେ, ପାଶିଗୁଡିକ ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇଥିବା ଅଂଶରେ, ଆଉ କିଛି ଅଛି।
ପଦ୍ମଯୁଗ୍ମମଯଂ ଯନ୍ତ୍ରମ୍ ଅସ୍ଥିମାଂସମଯଂ ମୃଦୁ । ଊର୍ଧ୍ଵାଧୋନାଲମ୍ ଅନ୍ଯୋଽନ୍ଯମିଲତ୍କୋଶଂ ଲସଦ୍ଦଲମ୍
ଏଠାରେ ଏକ ଯନ୍ତ୍ର ଅଛି, ଯାହା ଦୁଇଟି ପଦ୍ମ ଭଳି ମୃଦୁ ଅଂଗରୁ ତିଆରି, ହାଡ଼ ଓ ମାଂସରେ ଗଠିତ। ଏହାର ଉପର ଓ ତଳ ଡାଣ୍ଡା ଅଛି, ଦୁଇଟି ଛିଲକ ଏକାଉଁ ଅନ୍ୟକୁ ଢାକି ରହିଛି, ଓ ପତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ହଳେ ହଳେ ହଲୁକ ଭାବେ ହଲୁଚି।
ସତତସ୍ପନ୍ଦରୂପେଣ ସକଲାକାଶଚାରିଣା । ତସ୍ଯ ଯନ୍ତ୍ରସ୍ଯ ପତ୍ତ୍ରାଣି ମୃଦୂନ୍ଯ୍ ଆତ୍ତାନି ଵାଯୁନା
ଏହି ଯନ୍ତ୍ରର ମୃଦୁ ପତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ସବୁବେଳେ ଧଡ଼କୁଛି, ସମସ୍ତ ଆକାଶରେ ଚଳିଛି, ଏହାକୁ ବାୟୁ ଚଳାଇ ରହିଛି।
ଲସତ୍ସୁ ତେଷୁ ପତ୍ତ୍ରେଷୁ ସ ମରୁତ୍ ପରିଵର୍ଧତେ । ଵାତାହତଲତାପତ୍ତ୍ରଜାଲେ ବହିର୍ ଇଵାଭିତଃ
ଯେତେବେଳେ ସେହି ପତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ହଲୁଚି, ଭିତରର ବାୟୁ ଆଉ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୁଏ, ଯେପରି ବାହାରେ ବାତାସରେ ଗଛର ପତ୍ର ଗଡ଼ଗଡ଼ି ହୁଏ।
ଵୃଦ୍ଧିଂ ଗତୋ ଽସୌ ପଵନଃ କୃତ୍ଵାତ୍ମାନମ୍ ଅନେକଧା । ଊର୍ଧ୍ଵାଧୋ ଦିକ୍ଷୁ ଚାନ୍ଯାସୁ ଦେହେ ଽସ୍ମିନ୍ ପ୍ରସରତ୍ଯ୍ ଅଥ
ସେହି ବାୟୁ ବଢ଼ିଗଲାପରେ, ନିଜକୁ ଅନେକ ଭାଗରେ ବାଣ୍ଟି ଦେଇ, ଏହି ଦେହର ଉପର, ତଳ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦିଗରେ ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ।
ପ୍ରାଣାପାନସମାନାଦ୍ଯୈସ୍ ତତସ୍ ସ ହୃଦଯାନିଲଃ । ସଙ୍କେତୈଃ ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ତଜ୍ଜ୍ଞୈର୍ ଵିଚିତ୍ରାଚାରଚେଷ୍ଟିତଃ
ଏହି ହୃଦୟ ଅନ୍ତର୍ଗତ ବାୟୁ, ଯାହାକୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ତାହାର ବିଭିନ୍ନ ଚଳନ ଓ ଚିହ୍ନ ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନଟ କରନ୍ତି, ସେହି ବାୟୁକୁ ପ୍ରାଣ, ଅପାନ, ସମାନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ନାମରେ ଡାକାଯାଏ।
ହୃତ୍ପଦ୍ମଯନ୍ତ୍ରକୁହରାତ୍ ସମସ୍ତାଃ ପ୍ରାଣଶକ୍ତଯଃ । ଊର୍ଧ୍ଵାଧଃ ପ୍ରସୃତା ଦେହେ ଚନ୍ଦ୍ରବିମ୍ବାଦ୍ ଇଵାଂଶଵଃ
ହୃଦୟର ପଦ୍ମ ଯନ୍ତ୍ରର ଗୁହାରୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣଶକ୍ତି ଦେହର ଉପରେ ଓ ତଳେ ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ, ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ରବିମ୍ବରୁ କିରଣ ଛଡ଼ାଏ।
ଯାନ୍ତ୍ଯ୍ ଆଯାନ୍ତି ଵିଵଲ୍ଗନ୍ତି ହରନ୍ତି ଵିହରନ୍ତି ଚ । ଉତ୍ପତନ୍ତି ପତନ୍ତ୍ଯ୍ ଆଶୁ ତା ଏତାଃ ପ୍ରାଣଶକ୍ତଯଃ
ଏହି ପ୍ରାଣଶକ୍ତିଗୁଡ଼ିକ ଯାଁତି, ଆସନ୍ତି, ଲଫିଯାନ୍ତି, ବୋଝା ଉଠାନ୍ତି, ଘୁରିଘୁରି ଚାଲନ୍ତି, ତୁରନ୍ତ ଉଡ଼ନ୍ତି ଓ ପଡ଼ନ୍ତି—ଏହି ହେଉଛି ସେମାନଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ।
ସ ଏଷ ହୃତ୍ପଦ୍ମଗତଃ ପ୍ରାଣ ଇତ୍ଯ୍ ଉଚ୍ଯତେ ବୁଧୈଃ । ଅସ୍ଯ କାଚିନ୍ ମୁନେ ଶକ୍ତିଃ ପ୍ରସ୍ପନ୍ଦଯତି ଲୋଚନେ
ଏହି ପ୍ରାଣ, ଯେଉଁଥିରେ ହୃଦୟ ପଦ୍ମରେ ବସିଛି, ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏହାକୁ 'ପ୍ରାଣ' ବୋଲି କହନ୍ତି; ମୁନି, ଏହାର ଗୋଟିଏ ଶକ୍ତି ଆମ ଚକୁକୁ ଫଡ଼ଉଥାଏ।
କାଚିତ୍ ସ୍ପର୍ଶମ୍ ଉପାଦତ୍ତେ କାଚିଦ୍ ଵହତି ନାସଯା । କାଚିଦ୍ ଅନ୍ନଂ ଜରଯତି କାଚିଦ୍ ଵକ୍ତି ଵଚାଂସି ଚ
କେହି ସ୍ପର୍ଶ ଅନୁଭବ କରେ, କେହି ନାକକୁ ଗନ୍ଧ ନେଇଯାଏ, କେହି ଖାଦ୍ୟ ପଚାଏ, ଆଉ କେହି କଥା କହେ।
ବହୁନାତ୍ର କିମ୍ ଉକ୍ତେନ ସର୍ଵମ୍ ଏଵ ଶରୀରକେ । କରୋତି ଭଗଵାନ୍ ଵାଯୁର୍ ଯନ୍ତ୍ରେହାମ୍ ଇଵ ଯାନ୍ତ୍ରିକଃ
ଏଠାରେ ଅଧିକ କହିବାର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ; ଶରୀରରେ ସମସ୍ତ କାମ ଦେବତା ସମାନ ବାୟୁ କରେ, ଯେପରି ଏକ ଯନ୍ତ୍ରକୁ ତାହାର ଚାଳକ ଚଲାଏ।
ତତ୍ରୋର୍ଧ୍ଵାଧୋ ଦ୍ଵିସଙ୍କେତୌ ପ୍ରସୃତାଵ୍ ଅନିଲୌ ମୁନେ । ପ୍ରାଣାପାନାଵ୍ ଇତି ଖ୍ଯାତୌ ପ୍ରକଟୌ ତୌ ଵରାନିଲୌ
ଏଠାରେ, ମୁନି, ଉପରକୁ ଓ ତଳକୁ ଚାଲୁଥିବା ଦୁଇଟି ବାୟୁ ଅଛି, ଯାହାକୁ ପ୍ରାଣ ଓ ଅପାନ ବୋଲି ଚିହ୍ନାଯାଏ; ଏହି ଦୁଇ ବଡ଼ ବାୟୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଜଣାଯାନ୍ତି।
ତଯୋର୍ ଅନୁସରନ୍ ନିତ୍ଯଂ ମୁନେ ଗତିମ୍ ଅହଂ ସ୍ଥିତଃ । ଶୀତୋଷ୍ଣଵପୁଷୋର୍ ନିତ୍ଯଂ ନିତ୍ଯମ୍ ଅମ୍ବରପାନ୍ଥଯୋଃ
ମୁଁ ସେମାନଙ୍କର ଚଳାଚଳକୁ ସବୁବେଳେ ଅନୁସରି ରହେଁ, ଏବଂ ସଦା ଶୀତ ଓ ଉଷ୍ଣ ଦେହରେ, ଏବଂ ସଦା ଆକାଶରେ ଯାଉଥିବା ଯାତ୍ରୀ ଭାବରେ ଅବସ୍ଥିତ।
କଲେଵରମହାଯନ୍ତ୍ରେ ଵାହଯୋଶ୍ ଶ୍ରମହୀନଯୋଃ । ହୃଦାକାଶାର୍କଶଶିନୋର୍ ଅଗ୍ନୀଷୋମସ୍ଵରୂପଯୋଃ
ଦେହର ଏହି ବଡ଼ ଯନ୍ତ୍ରରେ, ଦୁଇଟି ଅଶ୍ୱ ଅତିକ୍ଳାନ୍ତିହୀନ ଭାବରେ ଚାଲିଥାନ୍ତି; ଏହି ଦୁଇଟି ହୃଦୟର ଆକାଶରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ଭଳି, ଅଗ୍ନି ଓ ସୋମର ରୂପକୁ ଧରିଥାନ୍ତି।
ଶରୀରପୁରପାଲସ୍ଯ ମନସୋ ରଥଚକ୍ରଯୋଃ । ଅହଙ୍କାରେଶ୍ଵରସ୍ଯାସ୍ଯ ପ୍ରଶସ୍ତେଷ୍ଟତୁରଙ୍ଗଯୋଃ
ଦେହର ନଗରକୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିବା ମନର ପାଇଁ, ଏହି ଦୁଇଟି ତାଙ୍କର ରଥର ଚକ୍ର ଭଳି; ଏହି ଅହଂକାର ନାମକ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପାଇଁ, ଏହି ଦୁଇଟି ଉତ୍ତମ ଓ ଶିକ୍ଷିତ ଘୋଡା ଭଳି।