ଵାଲ୍ମୀକିନାମ୍ନା ଜୀଵେନ ତେନୈଵାନ୍ଯେନ ଚାକ୍ଷତମ୍ । ଏତତ୍ ତଦ୍ ଦ୍ଵାଦଶଂ ଵାରଂ କ୍ରିଯତେ ଵିସ୍ମୃତିଂ ଗତମ୍
ବାଲ୍ମୀକି ନାମକ ଜୀବନ୍ତ ମୁନି ଏବଂ ଏହି ନାମରେ ଅନ୍ୟ ଜଣେ, ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥକୁ ଦ୍ୱାଦଶ ଥର ପୁନଃ ପୁନଃ ରଚନା କରିଛନ୍ତି, ଯେଉଁଥିରେ ଏହା ପୂର୍ବରୁ ଭୁଲିଯାଇଥିଲା।
ଦ୍ଵିତୀଯମ୍ ଏତସ୍ଯ ସମଂ ଭାରତଂ ନାମ ନାମତଃ । ସ୍ମରାମି ପ୍ରାକ୍ତନଵ୍ଯାସକୃତଂ ଜଗତି ଵିସ୍ମୃତମ୍
ଏହାର ଦ୍ୱିତୀୟଟି ନାମରେ ଭାରତ ବୋଲି ଚିହ୍ନିତ; ମୁଁ ଏହାକୁ ସ୍ମରଣ କରୁଛି, ଯାହା ପୂର୍ବତନ ବ୍ୟାସଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରଚିତ ହୋଇଥିଲା, ଯଦିଓ ଏହା ସଂସାରରେ ଭୁଲିଯାଇଛି।
ଵ୍ଯାସାଭିଧେନ ଜୀଵେନ ତଥୈଵାନ୍ଯେନ ଚାକ୍ଷତମ୍ । ଏତତ୍ ତୁ ସପ୍ତମଂ ଵାରଂ କ୍ରିଯତେ ଵିସ୍ମୃତିଂ ଗତମ୍
ଯେପରି ଏହି ଜୀବଟି 'ବ୍ୟାସ' ନାମରେ ଜଣାଯାଇଥିଲା, ଏହିପରି ଅନ୍ୟ ଜଣେ ମଧ୍ୟ ଭୁଲିଯାଇଛି । ଏହି ଘଟଣା ସପ୍ତମ ଥର ପୁଣି ଘଟୁଛି, ପୂର୍ବରୁ ଭୁଲିଯାଇଥିଲା ।
ଆଖ୍ଯାନକାନି ଶାସ୍ତ୍ରାଣି ଵିଵୃତାନି ଯୁଗଂ ପ୍ରତି । ଵିଚିତ୍ରସନ୍ନିଵେଶାନି ସଂସ୍ମରାମି ମୁନୀଶ୍ଵର
ହେ ମୁନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ ଯେଉଁ ଗଳ୍ପ ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ବିସ୍ତାରିତ ହୋଇଛି, ବିଭିନ୍ନ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ ଢଂଗରେ ଗଠିତ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ମୁଁ ସ୍ମରଣ କରୁଛି ।
ପୁନସ୍ ତାନ୍ଯ୍ ଏଵ ତାନ୍ଯ୍ ଏଵ ତଥାନ୍ଯାନି ଯୁଗେ ଯୁଗେ । ସାଧୋ ପଦାର୍ଥଜାଲାନି ପ୍ରପଶ୍ଯାମି ସ୍ମରାମି ଚ
ପୁଣି ପୁଣି, ପ୍ରତି ଯୁଗରେ, ହେ ସଜ୍ଜନ, ଏହି ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁମାନଙ୍କ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜିନିଷମାନଙ୍କୁ ମୁଁ ଦେଖୁଛି ଓ ସ୍ମରଣ କରୁଛି ।
ରାକ୍ଷସକ୍ଷତଯେ ଵିଷ୍ଣୋର୍ ମହୀମ୍ ଅଵତରିଷ୍ଯତଃ । ଅଧୁନୈକାଦଶଂ ଜନ୍ମ ରାମନାମ୍ନୋ ଭଵିଷ୍ଯତି
ରାକ୍ଷସଙ୍କ ନାଶ ପାଇଁ ବିଷ୍ଣୁ ଭୂମିରେ ଅବତରଣ କରିବେ, ଏବଂ ଆସନ୍ତାକାଲି 'ରାମ' ନାମରେ ତାଙ୍କର ଏକାଦଶ ଜନ୍ମ ହେବ ।
ଵସୁଦେଵଗୃହେ ଵିଷ୍ଣୋର୍ ଭୁଵୋ ଭାରନିଵୃତ୍ତଯେ । ଅଧୁନା ଷୋଡଶଂ ଜନ୍ମ ଭଵିଷ୍ଯତି ମୁନୀଶ୍ଵର
ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହିବେଳେ ପୃଥିବୀର ଭାର କମାଇବା ପାଇଁ ବସୁଦେବଙ୍କ ଘରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଷୋଳମ ଜନ୍ମ ଘଟିବାକୁ ଯାଉଛି।
ନାରସିଂହେନ ଵପୁଷା ହିରଣ୍ଯକଶିପୁଂ ହରିଃ । ଜଘାନ ଵାରତ୍ରିତଯଂ ମୃଗେନ୍ଦ୍ର ଇଵ ଵାରଣମ୍
ନରସିଂହ ଆକୃତିଧାରଣ କରି, ହରି ତିନିଥର ହିରଣ୍ୟକଶିପୁଙ୍କୁ ମାରିଦେଲେ, ଯେପରି ଏକ ସିଂହ ହାତୀକୁ ପଡି ମାରେ।
ଜଗତ୍ତ୍ରଯୀଭ୍ରାନ୍ତିର୍ ଇଯଂ ନ କଦାଚିନ୍ ନ ଵିଦ୍ଯତେ । ଵିଦ୍ଯତେ ନ କଦାଚିଚ୍ ଚ ଜଲବୁଦ୍ବୁଦଵତ୍ ସ୍ଥିତା
ଏହି ତିନି ଜଗତ ବିଷୟର ଭ୍ରମ କେବେ ସତ୍ୟରୂପେ ଅଛିନାହିଁ, ଏବଂ କେବେ ନାହିଁ ଭି ନୁହେଁ; ଏହା ପାଣିର ବୁଦ୍ବୁଦ ପରି ଅସ୍ଥିର ଅଛି।
ଦୃଶ୍ଯଭ୍ରାନ୍ତିର୍ ଅନିଷ୍ଠେଯମ୍ ଅନ୍ତସ୍ସ୍ଥା ସଂଵିଦାତ୍ମନି । ଜାଯତେ ଲୀଯତେ ଚାଶୁ ଲୋଲା ଵୀଚିର୍ ଇଵାମ୍ଭସି
ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଭ୍ରମ ଯାହା ଚାହିଁବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ, ଆମ ମନର ଗଭୀରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ଏବଂ ଶୀଘ୍ର ଲୟ ହୁଏ, ପାଣିରେ ତରଙ୍ଗ ଯେପରି ତେଲେଇଯାଏ।
ସମୈକସନ୍ନିଵେଶାନି ବହୂନି ଵିଷମାଣି ଚ । ତଥାର୍ଧସମରୂପାଣି ତ୍ରିଜଗନ୍ତି ସ୍ମରାମ୍ଯ୍ ଅହମ୍
ମୁଁ ଅନେକ ପୃଥିବୀର ଅନୁଭୂତି ରଖିଛି, କେତେକ ଏକ ରୂପରେ ରହିଛି, କେତେକ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଅଛି, ଆଉ କେତେକ ମାତ୍ର ଅଂଶିକ ମିଳିଥାଏ ।
ତାନ୍ଯ୍ ଏଵ ତାଦୃକ୍କର୍ମାଣି ତଥାନ୍ଯାଚରଣାନି ଚ । ତତ୍କର୍ମାଣି ତଥାନ୍ଯାନି ଭୂତାନୀହ ସ୍ମରାମ୍ଯ୍ ଅହମ୍
ସେଠାରେ ଯେଉଁ କାମ ହୋଇଥିଲା, ଏହି ପ୍ରକାର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଆଚରଣ ମୁଁ ମନେ ପକାଏ, ଏଠି ମଧ୍ୟ ଏହି ପ୍ରକାର କାମ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀମାନେ ମୁଁ ମନେ ପକାଏ ।
ପ୍ରତିମନ୍ଵନ୍ତରଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ଵିପର୍ଯସ୍ତେ ଜଗତ୍କ୍ରମେ । ସନ୍ନିଵେଶେ ଽନ୍ଯଥା ଜାତେ ପ୍ରଯାତେ ସଂସ୍ତୁତେ ଜନେ
ହେ ବ୍ରହ୍ମା, ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନ୍ବନ୍ତର ପରିବର୍ତ୍ତନ ସମୟରେ, ଯେତେବେଳେ ସୃଷ୍ଟିର ନିୟମ ବଦଳିଯାଏ, ନୂତନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଆସେ, ଲୋକେ ଆସନ୍ତି ଓ ଯାଆନ୍ତି,
ମମାନ୍ଯାନି ଚ ମିତ୍ରାଣି ତେ ଽନ୍ଯ ଏଵ ଚ ବନ୍ଧଵଃ । ଅନ୍ଯ ଏଵ ନଵା ଭୃତ୍ଯା ଅନ୍ଯ ଏଵ ସମାଶ୍ରଯାଃ
ମୋର ନୂତନ ମିତ୍ର ହୁଏ, ତୁମର ଅନ୍ୟ ଜଣେ ଆତ୍ମୀୟ ହୁଏ, ନୂଆ ଦାସ ଆସନ୍ତି, ଅନ୍ୟ ଲୋକେ ଆଶ୍ରୟ ଦେଇଥାନ୍ତି ।
କଦାଚିଦ୍ ଅହମ୍ ଏକାନ୍ତେ ଵିନ୍ଧ୍ଯମୂଲଲତାଶ୍ରଯଃ । କଦାଚିନ୍ ମେରୁଶୃଙ୍ଗାଗ୍ରକଲ୍ପଵୃକ୍ଷଲତାଶ୍ରଯଃ
କେବେ କେବେ ମୁଁ ବିନ୍ଧ୍ୟ ପାହାଡ଼ ତଳେ ଏକାନ୍ତରେ ଲତା ଛାୟାରେ ବସେଉଛି, ଆଉ କେବେ କେବେ ମେରୁ ପର୍ବତ ଶିଖର ଉପରେ ଇଚ୍ଛାପୂର୍ଣ୍ଣ ଲତା ତଳେ ଆଶ୍ରୟ ନେଉଛି।
କଦାଚିତ୍ ସହ୍ଯନିଲଯଃ କଦାଚିଦ୍ ଦର୍ଦୁରାଲଯଃ । କଦାଚିଦ୍ ଧିମଵଦ୍ଵାସୀ କଦାଚିନ୍ ମଲଯାଶ୍ରଯଃ
କେବେ କେବେ ମୁଁ ସହ୍ୟ ପର୍ବତରେ ବସେଉଛି, କେବେ ଦର୍ଦ୍ଦୁର ପାହାଡ଼ରେ; କେବେ ହିମାଳୟରେ ରହେଉଛି, ଆଉ କେବେ ମଲୟ ପର୍ବତରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଉଛି।
କଦାଚିତ୍ ପ୍ରାକ୍ତନେନୈଵ ସନ୍ନିଵେଶେନ ଭୂଧରମ୍ । ଵନଂ ଵୃକ୍ଷଂ ଚ ଶାଖାଂ ଚ ପ୍ରାପ୍ଯ ନୀଡଂ କରୋମ୍ଯ୍ ଅହମ୍
କେବେ କେବେ ପୂର୍ବରୁ ହୋଇଥିବା ବ୍ୟବସ୍ଥା ଅନୁଯାୟୀ, ମୁଁ ପାହାଡ଼, ଜଙ୍ଗଲ, ଗଛ କିମ୍ବା ଏକ ଡାଳ ଉପରେ ନିଜ ନିଡ଼ ତିଆରି କରେଉଛି।
ଅଦ୍ଯାନନ୍ତେଷୁ ଯାତେଷୁ ଯୁଗେଷୁ ମୁନିନାଯକ । ପ୍ରାକ୍ତନେନୈଵ ଜାତୋ ଽଯଂ ସନ୍ନିଵେଶେନ ପାଦପଃ
ମୁନିମାନଙ୍କର ନାୟକ, ଏଯାଁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯେତେ ବର୍ଷ ଯୁଗ ଚାଲିଗଲା, ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି ଥିଲା, ସେଇ ଭାବରେ ଏହି ଗଛ ଜନ୍ମ ନେଇଛି।
ତାତେ ଜୀଵତି ଯୈଵାଭୂଚ୍ ଛୋଭାସ୍ଯ ସୁତରୋସ୍ ତଯା । କୃତପ୍ରାକ୍ସନ୍ନିଵେଶୋ ଽଯମ୍ ଅହଂ ସ୍ଥିତିମ୍ ଉପାଗତଃ
ମୋର ବାପା ଜୀବନ୍ତ ଥିବାବେଳେ, ସେଠାରୁ ବଡ଼ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ବିକିରିତ ହେଉଥିଲା; ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ ନିଜକୁ ସ୍ଥିର କରି, ଏବେ ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିଛି।
ନେହାଭୂଦ୍ ଉତ୍ତରା ପୂର୍ଵଂ କକୁମ୍ ନାଯଂ ଚ ଭୂଧରଃ । ଦିଗ୍ ଉତ୍ତରାଭୂଦ୍ ଅନ୍ଯୈଵ ପୂର୍ଵଂ ମେରୁମହୀଧରା
ଏଠାରେ ପୂର୍ବରୁ କୌଣସି ଉତ୍ତର କିମ୍ବା ପୂର୍ବ ଦିଗ ଥିଲାନି, ଏହା କୌଣସି ପାହାଡ଼ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ଯେଉଁ ଦିଗ ପୂର୍ବରୁ ଉତ୍ତର ଥିଲା, ସେଠି ଏବେ ଅନ୍ୟ ଦିଗ ହୋଇଯାଇଛି, ପୂର୍ବ ଦିଗର ମେରୁ ପାହାଡ଼ ମଧ୍ୟ ପୂର୍ବରୁ ଅନ୍ୟ ଥିଲା।
ଏକୈକଦେହସଂସ୍ଥାନନୀତବ୍ରହ୍ମନିଶାଗମଃ । ଧ୍ଯାନାନ୍ତେ ଖସ୍ଥ ଏଵୈତତ୍ ସର୍ଗମ୍ ଆଲୋକ୍ଯ ଵେଦ୍ମ୍ଯ୍ ଅହମ୍
ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦେହର ସ୍ଥିତି ଦ୍ୱାରା ବ୍ରହ୍ମରାତ୍ରି ଆସିଥାଏ; ଧ୍ୟାନ ଶେଷରେ ମୁଁ ଆକାଶରେ ରହି ଏହି ସୃଷ୍ଟିକୁ ଦେଖିପାରିବି ଏବଂ ଜାଣିପାରିବି।
ଅର୍କାଦେର୍ ଋକ୍ଷସଞ୍ଚାରାନ୍ ମେର୍ଵାଦେସ୍ ସ୍ଥାନକାଦ୍ ଦିଶାମ୍ । ସଂସ୍ଥାନମ୍ ଅନ୍ଯଥା ତସ୍ମିନ୍ ସ୍ଥିତେ ଯାନ୍ତି ଦିଶୋ ଽନ୍ଯଥା
ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ତାରାମାନଙ୍କର ଗତି, ମେରୁ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସ୍ଥାନର ସ୍ଥିତି ଦ୍ୱାରା ଦିଗମାନଙ୍କର ବ୍ୟବସ୍ଥା ବଦଳିଯାଏ; ସେଠି ଯେଉଁଠାରେ ସେଗୁଡ଼ିକ ରହିଯାଏ, ସେଠାରେ ଦିଗମାନେ ଅନ୍ୟ ଭାବେ ଯାଆନ୍ତି।
ନ ସନ୍ ନାସଜ୍ ଜଗନ୍ ମନ୍ଯେ ଭ୍ରମୋ ଽଯଂ କେଵଲଂ ଧିଯଃ । ଆତ୍ମସ୍ପନ୍ଦଚମତ୍କାରଵିଭଵୋ ଽଯଂ ଵିଜୃମ୍ଭତେ
ମୁଁ ଏହି ସଂସାରକୁ ନ ଅଛି, ନ ନାହିଁ ବୋଲି ଭାବେ ନାହିଁ; ଏହା କେବଳ ମନର ଭ୍ରମ। ଏହି ଜଗତ ଆତ୍ମାର କମ୍ପନର ଅଦ୍ଭୁତ ଖେଳରୁ ଦେଖାଯାଉଛି।
ପୁତ୍ରଃ ପିତୃତ୍ଵମ୍ ଆଯାତୋ ମିତ୍ରାଣି ତ୍ଵ୍ ଅରିତାଂ ତଥା । ସ୍ତ୍ରୀତ୍ଵଂ ଚ ଶତଶୋ ଯାତାନ୍ ପୁଂସଶ୍ ଚୈଵ ସ୍ମରାମ୍ଯ୍ ଅହମ୍
ମୁଁ ପୁଅ ଥିଲି, ପରେ ବାପା ହେଲି; ବନ୍ଧୁ ଥିଲେ, ସେମାନେ ଶତ୍ରୁ ହେଲେ; ଶତେ ଥର ମୁଁ ଜଣେ ଝିଅ ହୋଇଛି, ପୁରୁଷ ମଧ୍ୟ ହୋଇଛି—ମୁଁ ସେସବୁ ସ୍ମରଣ କରେ।
କଲୌ କୃତଯୁଗାଚାରାନ୍ କୃତେ କଲିଯୁଗସ୍ଥିତୀଃ । ତ୍ରେତାଯାଂ ଦ୍ଵାପରେ ଚୈଵ ସଂସ୍ମରାମି ମୁନୀଶ୍ଵର
ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, କଳିଯୁଗରେ କୃତଯୁଗର ଆଚାର, କୃତଯୁଗରେ କଳିଯୁଗର ଅବସ୍ଥା, ଏଭଳି ତ୍ରେତା ଓ ଦ୍ୱାପରରେ ମଧ୍ୟ ସେମାନଙ୍କୁ ମୁଁ ସ୍ମରଣ କରେ।
ଅଦୃଷ୍ଟଵେଦଵେଦାର୍ଥାନ୍ ସ୍ଵସଙ୍କେତଵିହାରିଣଃ । ସର୍ଗାନ୍ ନିରର୍ଗଲାଚାରାନ୍ କ୍ଵଚିତ୍ କାଂଶ୍ଚିତ୍ ସ୍ମରାମ୍ଯ୍ ଅହମ୍
ଯେଉଁ ସୃଷ୍ଟିର ବେଦ ଓ ତାହାର ଅର୍ଥ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଲା ନାହିଁ, ଯେଉଁଠାରେ ଲୋକେ ନିଜ ଚିହ୍ନ ଅନୁଯାୟୀ ଘୁରିବା କରୁଥିଲେ, ଏବଂ ଯେଉଁଠାରେ ଆଚରଣରେ କୌଣସି ରୋକ ନଥିଲା—ସେପରି କିଛି ସୃଷ୍ଟିକୁ ମୁଁ କେବେ କେବେ ସ୍ମରଣ କରେ।
ଧ୍ଯାତରି ବ୍ରହ୍ମଣି ବ୍ରହ୍ମନ୍ ସସୁରାସୁରମାନୁଷମ୍ । ଚତୁର୍ଯୁଗସହସ୍ରେ ଦ୍ଵେ ଜଗଚ୍ ଛୂନ୍ଯଂ ସ୍ମରାମ୍ଯ୍ ଅହମ୍
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଯେତେବେଳେ ମନ ବ୍ରହ୍ମରେ ଧ୍ୟାନ କରେ, ସେତେବେଳେ ମୁଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦେବତା, ଦାନବ ଓ ମନୁଷ୍ୟ ସହିତ ଏହି ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ଦୁଇ ହଜାର ଚତୁର୍ଯୁଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶୂନ୍ୟ ଥିଲା ବୋଲି ମନେ ପକାଏ।
ଵିଚିତ୍ରସଂସ୍ଥାନଵିଶେଷଦେଶାନ୍ ଵିଚିତ୍ରକାର୍ଯାକୁଲଭୂତକୋଶାନ୍ । ଵିଚିତ୍ରଵିନ୍ଯାସଵିଲାସଵେଷାନ୍ ସ୍ମରାମ୍ଯ୍ ଅହଂ ବ୍ରହ୍ମଦିନେଷ୍ଵ୍ ଅଶେଷାନ୍
ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ପ୍ରତିଟି ଦିନରେ ବିଭିନ୍ନ ଆକୃତି, ଅଲଗା ଅଞ୍ଚଳ, ଅନେକ ପ୍ରକାର ପ୍ରାଣୀମାନେ ନାନା କାମରେ ବ୍ୟସ୍ତ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଖେଳୁଥିବା ସମସ୍ତ ଦୃଶ୍ୟକୁ ମନେ ପକାଏ।
ଅଥାସୌ ଵାଯସଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ଜିଜ୍ଞାସାର୍ଥମ୍ ଇଦଂ ମଯା । ଭୂଯଃ ପୃଷ୍ଟୋ ମହାବାହୋ କଲ୍ପଵୃକ୍ଷଲତାଗ୍ରଖେ
ତାପରେ, ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା ପାଇଁ, ମୁଁ ସେଇ ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କାଉଁକୁ, ହେ ବଳଶାଳୀ, ଆଉଥରେ ପଚାରିଲି, ଯେଉଁଠାରେ ସେ କଳ୍ପବୃକ୍ଷର ଡାଳି ଉପରେ ବସିଥିଲେ।
ଚରତାଂ ଜଗତଃ କୋଶେ ଵ୍ଯଵହାରଵତାମ୍ ଅପି । କଥଂ ଵିହଗରାଜେନ୍ଦ୍ର ଦେହଂ ମୃତ୍ଯୁର୍ ନ ବାଧତେ
ହେ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କର ରାଜା, ଏହି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଜଗତରେ ଘୁରୁଛନ୍ତି ଓ ସାଧାରଣ କାମ କରୁଛନ୍ତି, ତେବେ କିପରି ମୃତ୍ୟୁ ତାଙ୍କର ଦେହକୁ ଛୁଁଇପାରୁନାହିଁ?