କୁଲପର୍ଵତସଂସ୍ଥାନଂ ଜମ୍ବୁଦ୍ଵୀପେ ପୃଥକ୍ସ୍ଥିତିମ୍ । ଵର୍ଣଧର୍ମଧିଯଂ ସୃଷ୍ଟିଵିଭାଗଂ ମଣ୍ଡଲାଵଲେଃ
ପର୍ବତମାଳାମାନେ କେମିତି ଥିବା, ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପର ଅଲଗା ଅବସ୍ଥା, ଜାତି ଓ କର୍ମର ବିଭାଗ, ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଦେଶ ଓ ଅଞ୍ଚଳର ସୃଷ୍ଟି ବିବର୍ତନ।
ଋକ୍ଷଚକ୍ରକସଂସ୍ଥାନଂ ଧ୍ରୁଵନିର୍ମାଣମ୍ ଏଵ ଚ । ଜନ୍ମେନ୍ଦୁଭାସ୍କରାଦୀନାମ୍ ଇନ୍ଦ୍ରୋପେନ୍ଦ୍ରଵ୍ଯଵସ୍ଥିତିଃ
ନକ୍ଷତ୍ରମାଳାର ଗଠନ, ଧ୍ରୁବ ତାରାର ସୃଷ୍ଟି, ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ କେମିତି ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଉପେନ୍ଦ୍ରଙ୍କର ନିର୍ଦ୍ଧିଷ୍ଟ ସ୍ଥାନ।
ହିରଣ୍ଯାକ୍ଷାପହରଣଂ ଵରାହୋଦ୍ଧରଣଂ କ୍ଷିତେଃ । କଲ୍ପନଂ ପାର୍ଥିଵାନାଂ ଚ ଵେଦାନଯନମ୍ ଏଵ ଚ
ହିରଣ୍ୟାକ୍ଷ ଦ୍ୱାରା ଭୂମି ଚୋରି, ବରାହ ରୂପେ ଭୂମିକୁ ଉଦ୍ଧାର, ପୃଥିବୀର ଜୀବମାନଙ୍କର ସୃଷ୍ଟି, ଏବଂ ବେଦମାନଙ୍କର ଆଗମନ।
ମନ୍ଦରୋଦ୍ଧୂନନଂ ଚାବ୍ଧେର୍ ଅମୃତାର୍ଥେ ଚ ମନ୍ଥନମ୍ । ଅଜାତପକ୍ଷୋ ଗରୁଡସ୍ ସାଗରାଣାଂ ଚ ସମ୍ଭଵଃ
ଅମୃତ ପାଇଁ ମନ୍ଦାର ପର୍ବତ ଦ୍ୱାରା ସମୁଦ୍ର ମଥନ, ପଖ ଉନ୍ମୁକ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ଗରୁଡ଼ଙ୍କ ଜନ୍ମ, ଏବଂ ସମୁଦ୍ରମାନଙ୍କର ଉତ୍ପତ୍ତି।
ଇତ୍ଯାଦିକା ଯାସ୍ ସ୍ମୃତଯସ୍ ସ୍ଵଲ୍ପାତୀତମନୁକ୍ରମାଃ । ବାଲୈର୍ ଅପି ହି ତାସ୍ ତାତ ସ୍ମର୍ଯନ୍ତେ ତାସୁ କିଂ ଗ୍ରହଃ
ଏପରି ଅନେକ କଥା, ଯାହା ସ୍ମୃତିରେ ରହିଛି କିନ୍ତୁ ଏକାଧିକ ସମ୍ବନ୍ଧ ନାହିଁ, ଏହି କଥାଗୁଡ଼ିକୁ ଛୋଟ ପିଲାମାନେ ମଧ୍ୟ ସହଜରେ ମନେ ପକାଇପାରନ୍ତି, ପ୍ରିୟ; ତେବେ ଏମିତି କଥାକୁ ଧରିବାର କଣ ଅର୍ଥ?
ଗରୁଡଵାହନମ୍ ଅଗରୁଡଵାହନଂ ସିତଵିଵାହନମ୍ ଅସିତଵିଵାହନମ୍ । ସୁଵୃଷଵାହନମ୍ ଅସୁଵୃଷଵାହନଂ କଲିତଵାନ୍ ଅହମ୍ ଅକଲିତଜୀଵିତଃ
ଗରୁଡ଼ ଯାନ ହେବା, ଗରୁଡ଼ ଯାନ ନ ହେବା; ସ୍ୱେତାଙ୍ଗନା ହେବା, କଳାଙ୍ଗନା ହେବା; ଶୁଭ ବୃଷ ଯାନ ହେବା, ଅଶୁଭ ବୃଷ ଯାନ ହେବା—ମୁଁ ମୋତେ ବଞ୍ଚିଥିବା ବୋଲି ଭାବିଛି, ମୁଁ ମୋତେ ଅବଞ୍ଚିତ ବୋଲି ମଧ୍ୟ ଭାବିଛି।
ତତୋ ଜଗତି ଜାତେଷୁ ଭଗଵନ୍ ଯୁଷ୍ମଦାଦିଷୁ । ଭରଦ୍ଵାଜପୁଲସ୍ତ୍ଯାତ୍ରିନାରଦେନ୍ଦ୍ରମରୀଚିଷୁ
ତାପରେ, ଯେତେବେଳେ ଏହି ସଂସାରରେ ଭଗବନ୍, ଆପଣ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ—ଭରଦ୍ୱାଜ, ପୁଲସ୍ତ୍ୟ, ଅତ୍ରି, ନାରଦ, ଇନ୍ଦ୍ର, ଓ ମରୀଚି—ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ,
ପୁଲହୋଦ୍ଦାଲକାଦ୍ଯେଷୁ କ୍ରତୁଭୃଗ୍ଵଙ୍ଗିରସ୍ସୁ ଚ । ସନତ୍କୁମାରଭୃଙ୍ଗୀଶସ୍କନ୍ଦେଭଵଦନାଦିଷୁ
ପୁଲହ, ଉଦ୍ଦାଳକ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, କ୍ରତୁ, ଭୃଗୁ, ଅଙ୍ଗିରାସ ମଧ୍ୟରେ, ସନତ୍କୁମାର, ଭୃଙ୍ଗୀଶ, ସ୍କନ୍ଦ, ଭବ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରେ—
ଗୌରୀସରସ୍ଵତୀଲକ୍ଷ୍ମୀଗାଯତ୍ର୍ଯାଦ୍ଯାସୁ ଭୂରିଷୁ । ମେରୁମନ୍ଦରକୈଲାସହିମଵଦ୍ଦର୍ଦୁରାଦିଷୁ
ଗୌରୀ, ସରସ୍ୱତୀ, ଲକ୍ଷ୍ମୀ, ଗାୟତ୍ରୀ ଓ ଅନେକ ଅନ୍ୟ ଦେବୀମାନେ; ଏବଂ ମେରୁ, ମନ୍ଦର, କୈଳାସ, ହିମବତ୍, ଦର୍ଦ୍ଦୁର ଓ ଏପରି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପର୍ବତମାନେ—
ହଯଗ୍ରୀଵହିରଣ୍ଯାକ୍ଷକାଲନେମିବଲାଦିଷୁ । ହିରଣ୍ଯକଶିପୁକ୍ରାଥବଡିପ୍ରହ୍ଲାଦକାଦିଷୁ
ହୟଗ୍ରୀବ, ହିରଣ୍ୟାକ୍ଷ, କାଳନେମି, ବଳି ଓ ଏପରି ଅନ୍ୟ ଦାନବମାନେ; ଏବଂ ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ, କ୍ରାଥ, ବଡି, ପ୍ରହ୍ଲାଦ ଓ ସେମାନଙ୍କ ପରି ଅନ୍ୟମାନେ—
ନିମିନ୍ଯଙ୍କୁପୃଥୁପ୍ରୋଥଵୈନ୍ଯନାଭାଗକେଲିଷୁ । ନଲମାନ୍ଧାତୃସଗରଦିଲୀପନହୁଷାଦିଷୁ
ନିମି, ଯଙ୍କୁ, ପୃଥୁ, ପ୍ରୋଥ, ବୈନ୍ୟ, ନାଭାଗ, କେଳି ଏବଂ ଏପରି ଅନ୍ୟମାନେ; ଏହିପରି ନଳ, ମାନ୍ଧାତୃ, ସଗର, ଦିଲୀପ, ନହୁଷ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ—
ଆତ୍ରେଯଵ୍ଯାସଵାଲ୍ମୀକିଵତ୍ସଵାତ୍ସ୍ଯାଯନାଦିଷୁ । ଉପମନ୍ଯୁମନୀମଙ୍କିଭଗୀରଥଶୁକାଦିଷୁ
ଆତ୍ରେୟ, ବ୍ୟାସ, ବାଲ୍ମୀକି, ବତ୍ସ, ବାତ୍ସ୍ୟାୟନ ଓ ଏପରି ଅନ୍ୟମାନେ; ଏବଂ ଉପମନ୍ୟୁ, ମଣି, ମଙ୍କି, ଭଗୀରଥ, ଶୁକ ଓ ସେମାନଙ୍କ ପରି ଅନ୍ୟମାନେ—
ଅଲ୍ପକାତୀତକାଲେଷୁ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଦୂରେଷୁ କେଷୁଚିତ୍ । ତଥାଦ୍ଯତନସର୍ଗେଷୁ ସ୍ମରଣେ ଗଣନୈଵ କା
ଅତି ଛୋଟ କିମ୍ବା ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପୂର୍ବରୁ, କିଛି ଦୂର ଥିବା କିଛି ସ୍ଥାନରେ, ଏଭଳି ଏହି ବର୍ତ୍ତମାନ ସୃଷ୍ଟିରେ ମଧ୍ୟ, ଗଣନା କିମ୍ବା ସ୍ମରଣ କରିବାର କ'ଣ ଅର୍ଥ?
ମୁନେ ତେ ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ରସ୍ଯ ଜନ୍ମାଷ୍ଟମମ୍ ଇଦଂ କିଲ । ସଂସ୍ମରାମ୍ଯ୍ ଅଷ୍ଟମେ ସର୍ଗେ ତ୍ଵ୍ ଅସ୍ମିଂସ୍ ତ୍ଵଂ ମମ ସଙ୍ଗତଃ
ମୁନି, ଏହା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁଅ ତୁମର ଏଠାରେ ଅଷ୍ଟମ ଜନ୍ମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ମୁଁ ମନେ ପକାଏ, ଏହି ଅଷ୍ଟମ ସୃଷ୍ଟିରେ ତୁମେ ମୋ ସହିତ ଏକାଠି ହେଇଛ।
କଦାଚିଜ୍ ଜାଯସେ ଵ୍ଯୋମ୍ନଃ କଦାଚିଜ୍ ଜାଯସେ ଜଲାତ୍ । କଦାଚିଜ୍ ଜାଯସେ ଶୈଲାତ୍ କଦାଚିଜ୍ ଜାଯସେ ଽନଲାତ୍
କେବେ ତୁମେ ଆକାଶରୁ, କେବେ ଜଳରୁ, କେବେ ପାହାଡ଼ରୁ, ଆଉ କେବେ ଅଗ୍ନିରୁ ଜନ୍ମ ନେଉଛ।
ଯାଦୃଶୋ ଯାଦୃଶାଚାରୋ ଯାଦୃକ୍ସଂସ୍ଥାନଦିଗ୍ଗଣଃ । ସର୍ଗୋ ଽଯଂ ତାଦୃଶାନ୍ ଏଵ ତ୍ରୀନ୍ ସର୍ଗାନ୍ ସଂସ୍ମରାମ୍ଯ୍ ଅହମ୍
ଯେପରି ଆଚରଣ, ଯେପରି ଚରିତ୍ର, ଯେପରି ସ୍ଥାନ ଓ ଦିଗ, ଏହି ସୃଷ୍ଟି ମଧ୍ୟ ସେପରି। ମୁଁ ଏପରି ତିନିଟି ସୃଷ୍ଟିକୁ ମନେ ପକାଏ।
ଏକରୂପାଖିଲାଚାରସନ୍ନିଵେଶନରାମରାନ୍ । ସମକାଲାଖିଲସ୍ଥୈର୍ଯାନ୍ ଦଶ ସର୍ଗାନ୍ ସ୍ମରାମ୍ଯ୍ ଅହମ୍
ମୁଁ ଦଶଟି ସୃଷ୍ଟିର ସ୍ମୃତି ରଖିଛି, ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଓ କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ଏକ ରୂପରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ଥିଲେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦ୍ରଢତା ଏକ ସମୟରେ ଘଟିଥିଲା।
ଅନ୍ତର୍ଧାନଂ ଗତା ଦେଵା ଵାରପଞ୍ଚକମ୍ ଉଦ୍ଧୃତାଃ । ମୁନେ ପଞ୍ଚସୁ ସର୍ଗେଷୁ କୂର୍ମା ଇଵ ପଯୋନିଧେଃ
ହେ ମୁନି, ପାଞ୍ଚଟି ସୃଷ୍ଟିରେ ଦେବତାମାନେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଇଥିଲେ, ଯେପରି ଖେଚୁଆ ପାଣିରେ ଲୁଚିଯାଏ, ସେପରି ସେମାନେ ପାଞ୍ଚ ସୃଷ୍ଟିରେ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହୋଇଥିଲେ।
ମନ୍ଦରାକର୍ଷଣାଵେଗପର୍ଯାକୁଲସୁରାସୁରମ୍ । ସ୍ମରାମି ଦ୍ଵାଦଶଂ ଚେଦମ୍ ଅମୃତାମ୍ଭୋଧିମନ୍ଥନମ୍
ମୁଁ ଏହି ଦ୍ୱାଦଶ ଘଟଣାକୁ ମନେ ପକାଏ, ଯେଉଁବେଳେ ମନ୍ଦର ପାହାଡ଼ ଟାଣିବାର ଜୋରରେ ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ, ଅମୃତ ସମୁଦ୍ର ମଥନ କରାଯାଇଥିଲା।
ସର୍ଵୌଷଧିରସୋପେତାଂ ବଲିଂ ଗ୍ରାହସ୍ ତଟାଦ୍ ଇଵ । ଵାରତ୍ରଯଂ ହିରଣ୍ଯାକ୍ଷୋ ନୀତଵାନ୍ ଵସୁଧାମ୍ ଅଧଃ
ତିନିଟି ସୃଷ୍ଟିରେ ହିରଣ୍ୟାକ୍ଷ ଏଇ ପୃଥିବୀକୁ ସମସ୍ତ ଔଷଧି ଓ ଧନ-ଧାନ୍ୟ ସହିତ ତଳେ ନେଇଯାଇଥିଲେ, ଯେପରି କାହାରୋ ତଟକୁ ଧରି ନେଇଯିବା ପରି।
ରେଣୁକାତ୍ମଜତାଂ ଗତ୍ଵା ଷଷ୍ଠଂ ଵାରମ୍ ଇମଂ ହରିଃ । ବହୁସର୍ଗାନ୍ତରେଣାପି ଚକାର କ୍ଷତ୍ରିଯକ୍ଷଯମ୍
ହେ ରେଣୁକାଙ୍କ ପୁଅ ଭାବରେ ଏହି ଛଅଟିଏ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ହରି, ଅନେକ ସୃଷ୍ଟି ହେବା ପରେ ମଧ୍ୟ, କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନାଶ କରିଥିଲେ।
ଶତଂ କଲିଯୁଗାନାଂ ଚ ହରେର୍ ବୁଦ୍ଧଦଶାଶତମ୍ । ଶାକ୍ଯରାଜତଯୈଵାପ୍ତଂ ସ୍ମରାମି ମୁନିନାଯକ
ମୁଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୁନି, ଶାକ୍ୟ ରାଜାମାନଙ୍କ ଶାସନରେ ହରିଙ୍କ ଶତ ଶତ କଳିଯୁଗ ଓ ଶତ ଶତ ବୁଦ୍ଧ ଅବତାର ଘଟିଥିବାକୁ ସ୍ମରଣ କରେ।
ତ୍ରିଂଶତ୍ତ୍ରିପୁରଵିକ୍ଷୋଭାନ୍ ଦ୍ଵୌ ଦକ୍ଷାଧ୍ଵରସଙ୍କ୍ଷଯୌ । ଦଶ ଶୁକ୍ରଵିଘାତାଂଶ୍ ଚ ଚନ୍ଦ୍ରମୌଲେସ୍ ସ୍ମରାମ୍ଯ୍ ଅହମ୍
ମୁଁ ତେଇତିସଟି ପୁରୀ ଧ୍ଵଂସ, ଦୁଇଟି ଦକ୍ଷ ଯଜ୍ଞ ନାଶ ଓ ଦଶଟି ଶୁକ୍ରଙ୍କୁ ଚନ୍ଦ୍ରଶିରା ହାରାଇଥିବା ସମୟକୁ ସ୍ମରଣ କରେ।
ବାଣାର୍ଥମ୍ ଅଷ୍ଟୌ ସଙ୍ଗ୍ରାମାଜ୍ ଜ୍ଵରପ୍ରମଥନାଯକାନ୍ । ଵିକ୍ଷୋଭିତସୁରାନୀକାନ୍ ସ୍ମରାମି ହରିଶର୍ଵଯୋଃ
ବାଣଙ୍କ ପାଇଁ ଆଠଟି ଯୁଦ୍ଧ, ଜ୍ୱର ଓ ଅଶାନ୍ତିର ନେତାମାନେ, ଏବଂ ହରି ଓ ଶର୍ବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦେବସେନା ଅସ୍ଥିର ହୋଇଥିବା ସମୟକୁ ମୁଁ ସ୍ମରଣ କରେ।
ଯୁଗଂ ପ୍ରତି ଧିଯାଂ ପୁଂସାମ୍ ଊନାଧିକତଯା ମୁନେ । କ୍ରିଯାଙ୍ଗପାଠଵୈଚିତ୍ର୍ଯଯୁକ୍ତାନ୍ ଵେଦାନ୍ ସ୍ମରାମ୍ଯ୍ ଅହମ୍
ହେ ମୁନି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ ଲୋକଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି ଓ ଶକ୍ତିର ଅନୁସାରେ, ତଥା କ୍ରିୟା ଓ ପାଠର ବିଭିନ୍ନତା ସହିତ, ମୁଁ ବେଦକୁ ସ୍ମରଣ କରେଉଛି ।
ଏକାଗ୍ରାଣି ସମଗ୍ରାଣି ବହୁପାଠାନି ମେ ଽନଘ । ପୁରାଣାନି ପ୍ରଵର୍ତନ୍ତେ ଵିଵୃତାନି ଯୁଗଂ ପ୍ରତି
ହେ ନିର୍ମଳ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ ପୁରାତନ ଗ୍ରନ୍ଥଗୁଡ଼ିକ—ସଂକ୍ଷିପ୍ତ କିମ୍ବା ବିସ୍ତୃତ, ଏକାଗ୍ର ମନେ କିମ୍ବା ଅନେକ ପାଠରେ ଅଧ୍ୟୟନ କରାଯାଇଥିବା—ପୁନି ପୁନି ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ ।
ପୁନସ୍ ତାନ୍ ଏଵ ତାନ୍ ଏଵମ୍ ଅନ୍ଯାନ୍ ଅପି ଯୁଗେ ଯୁଗେ । ଦେଵର୍ଷିଵିପ୍ରରଚିତାନ୍ ଇତିହାସାନ୍ ସ୍ମରାମ୍ଯ୍ ଅହମ୍
ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ, ମୁଁ ସେହି ଇତିହାସମାନେ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଯେଉଁମାନେ ଦେବତା, ଋଷି ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ରଚନା କରିଥିଲେ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ପୁନି ପୁନି ସ୍ମରଣ କରେଉଛି ।
ଇତିହାସଂ ମହାଶ୍ଚର୍ଯମ୍ ଅନ୍ଯଂ ରାମାଯଣାଭିଧମ୍ । ଗ୍ରନ୍ଥଲକ୍ଷପ୍ରମାଣଂ ସଜ୍ ଜ୍ଞାନଶାସ୍ତ୍ରଂ ସ୍ମରାମ୍ଯ୍ ଅହମ୍
ମୁଁ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଇତିହାସ, ଯାହାକୁ ରାମାୟଣ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ଏହା ଶତହଜାର ଶ୍ଲୋକର ଏକ ବିଶାଳ ଜ୍ଞାନ ଶାସ୍ତ୍ର, ସେଥିକୁ ମଧ୍ୟ ସ୍ମରଣ କରେଉଛି ।
ରାମଵଦ୍ ଵ୍ଯଵହର୍ତଵ୍ଯଂ ନ ରାଵଣଵିଲାସଵତ୍ । ଇତି ଯତ୍ର ଧିଯା ଜ୍ଞାନଂ ହସ୍ତେ ଫଲମ୍ ଇଵାର୍ପିତମ୍
ଯେଉଁଠାରେ ଜ୍ଞାନ ମନରେ ଫଳ ଭଳି ହାତରେ ରଖାଯାଇଛି, ସେଠି ଏହି ଶିକ୍ଷା ମିଳେ — ରାମଙ୍କ ପରି ଆଚରଣ କରିବା ଉଚିତ, ରାବଣଙ୍କ ପରି ଭୋଗବିଲାସରେ ଲିନ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
କୃତଂ ଵାଲ୍ମୀକିନା ଚୈତଦ୍ ଅଧୁନା ଚ କରିଷ୍ଯତି । ଅଦ୍ଯ ତ୍ଵ୍ ଅପ୍ରକଟଂ ଲୋକେ ସ୍ଥିତଂ ଜ୍ଞାସ୍ଯତି କାଲତଃ
ଏହି କଥା ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରଚିତ ହୋଇଥିଲା, ଏବଂ ସେ ପୁଣି ଏହାକୁ ରଚିବେ; ଏବେ ଏହା ଲୋକମାନେ ଜଣାନ୍ତି ନାହାନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସମୟ ଆସିଲେ ଏହା ପୁନି ସବୁଠାରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେବ।