ଅଥ ରାମ ଭୁସୁଣ୍ଡୋ ଽସୌ ନ ପ୍ରହୃଷ୍ଟୋ ନ ଜିହ୍ମଧୀଃ । ସର୍ଵାଙ୍ଗସୁନ୍ଦରଶ୍ ଶ୍ଯାମଃ ପ୍ରାଵୃଷୀଵ ପଯୋଧରଃ
ତାପରେ, ହେ ରାମ, ସେ ଭୁସୁଣ୍ଡ ନ ଖୁସି ହେଲେ, ନ ମନରେ କୌଣସି ଟେଢ଼ାପନ ଥିଲା। ସେ ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗରେ ସୁନ୍ଦର ଓ ଶ୍ୟାମ ଥିଲେ, ବର୍ଷାକାଳର ବଦଳ ପରି।
ସ୍ନିଗ୍ଧଗମ୍ଭୀରଵଚନସ୍ ସ୍ମିତପୂର୍ଵାଭିଭାଷଣଃ । କରସ୍ଥପାଲୀଵତଵତ୍ପ୍ରତୋଲିତଜଗତ୍ତ୍ରଯଃ
ତାଙ୍କର କଥା ମୃଦୁ ଓ ଗଭୀର ଥିଲା, ସେ ସ୍ମିତ ମୁହଁରେ କଥା ଆରମ୍ଭ କରୁଥିଲେ। ହାତରେ ଦଣ୍ଡ ଧରିଥିବା, ସେ ମାନେ ତିନି ଲୋକକୁ ମାପୁଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
ତୃଣଵଦ୍ଦୃଷ୍ଟସକଲଃ ପ୍ରମେଯୀକୃତସଂସୃତିଃ । ଲୋକାଜଵଞ୍ଜଵୀଭାଵେ ଦୃଷ୍ଟେ ଜ୍ଞାତପରାଵରଃ
ସେ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଘାସପତ୍ର ପରି ଦେଖିଥିଲେ, ସମସ୍ତ ସଂସାରକୁ ମାପି ନେଇଥିଲେ। ଏହି ଜଗତର ଅସ୍ଥାୟୀ ସ୍ୱଭାବକୁ ଦେଖି, ସେ ଉଚ୍ଚ ଓ ନିମ୍ନ ସବୁକୁ ଜାଣିଥିଲେ।
ଧୀରସ୍ ସ୍ଥିରସମାକାରୋ ଵିଶ୍ରାନ୍ତ ଇଵ ମନ୍ଦରଃ । ପରିପୂର୍ଣସ୍ ସମଶ୍ ଶୁଦ୍ଧଃ ପୂର୍ଣାର୍ଣଵ ଇଵାହତଃ
ସେ ଧୈର୍ୟଶୀଳ ଓ ଶାନ୍ତ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ଯେପରି ଶିଥିଳ ମନ୍ଦର ପର୍ବତ। ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ, ସମ, ଶୁଦ୍ଧ—ଏକ ଅପ୍ରଭାବିତ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମୁଦ୍ର ପରି।
ପଦଵିଶ୍ରାନ୍ତଧୀଶ୍ ଶାନ୍ତଃ ପରମାନନ୍ଦଘୂର୍ଣିତଃ । ଆଵିର୍ଭାଵତିରୋଭାଵତଜ୍ଜ୍ଞସ୍ ସଂସାରଜନ୍ମିନାମ୍
ତାଙ୍କର ମନ ନିଜ ଅବସ୍ଥାରେ ବିଶ୍ରାମ କରୁଥିଲା, ଶାନ୍ତ ଓ ପରମ ଆନନ୍ଦରେ ଉତ୍ସାହିତ। ସେ ଜଣେଇଥିଲେ କିପରି ସଂସାରରେ ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ଲୟ ଘଟେ।
ସରଭସଵଚନାଭିରାମରୂପଃ ପ୍ରିଯମଧୁରୋଚିତଚାରୁହୃଦ୍ଯଵାକ୍ଯଃ । ସ୍ଵଯମ୍ ଇଵ ନଵମ୍ ଆସ୍ଥିତଶ୍ ଶରୀରଂ ସକଲଭଯାପହରଃ ପରଃ ପ୍ରକର୍ଷଃ
ତାଙ୍କର କଥା ଉତ୍ସାହଦାୟକ ଓ ଆନନ୍ଦମୟ, ମଧୁର ଓ ହୃଦୟକୁ ଆକର୍ଷଣ କରୁଥିଲା। ନୂତନ ଦେହ ଧାରଣ କରିଥିବା ପରି, ସେ ସମସ୍ତ ଭୟକୁ ଦୂର କରୁଥିଲେ ଏବଂ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମହିମାରେ ଥିଲେ।
ଇଦମ୍ ଅମଲଗିରାହ ହାସଶୁଦ୍ଧଂ ମୃଦୁପଦମ୍ ଉଜ୍ଝିତସମ୍ଭ୍ରମଂ କ୍ରମେଣ । କଥଯିତୁମ୍ ଅଖିଲଂ ନିଜଂ ସ୍ଵରୂପଂ ମଧୁର ଇଵ ସ୍ତନିତେନ ମୁଗ୍ଧମେଘଃ
ଏହି ପବିତ୍ର କଥା, ମୃଦୁ ହାସରେ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ, ନିର୍ମଳ ଭାବରେ ଦୀରେ ଦୀରେ ଉଚ୍ଚାରିତ ହୁଏ, ଭୟ ଓ ଉତ୍କଣ୍ଠା ଛାଡ଼ି, ନିଜ ସ୍ୱରୂପକୁ ଖୋଲି ଦେଉଛି, ଯେପରି ମୃଦୁ ଗର୍ଜନରେ ନିର୍ମଳ ମେଘ ତାହାର ମଧୁରତା ଦେଖାଏ ।
ଅସ୍ତ୍ଯ୍ ଅସ୍ମିଞ୍ ଜଗତି ଜ୍ଯେଷ୍ଠସ୍ ସର୍ଵନାକନିଵାସିନାମ୍ । ଦେଵଦେଵୋ ହରୋ ନାମ ଦେଵଦେଵାଭିପୂଜିତଃ
ଏହି ସଂସାରରେ, ସମସ୍ତ ସ୍ୱର୍ଗବାସୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ, ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେବତା ଅଛନ୍ତି, ଯାହାଙ୍କ ନାମ ହେଉଛି ହର, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ।
ଷଟ୍ପଦଶ୍ରେଣିନଯନା ଯସ୍ଯୋଚ୍ଚସ୍ତବକସ୍ତନୀ । ଵିଲାସିନୀ ଶରୀରାର୍ଧେ ଲତା ଚୂତତରୋର୍ ଇଵ
ଯାହାଙ୍କ ଦେହର ଏକ ଅର୍ଧାଂଶରେ ଏକ ଶୋଭାମୟୀ ନାରୀ ଅଛନ୍ତି, ଯାହାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ମଧୁମକ୍ଷିକା ଶାରି ଭଳି, ଅତି ଉଚ୍ଚ ଓ ମନୋହର ସ୍ତନ ମାଳା ଭଳି ଦେଖାଯାଏ, ଯେପରି ଆମ୍ବ ଗଛରେ ଲତା ଲଗିଥାଏ ।
ହିମହାରସିତା ଯସ୍ଯ ଲହରୀସ୍ତବକୋମ୍ଭିତା । ଆଵେଷ୍ଟିତଜଟାଜୂଟା ଗଙ୍ଗା କୁସୁମମାଲିକା
ଯାହାଙ୍କ ଜଟାରେ ହିମ ପରି ଧଳା ତରଙ୍ଗ ଓ ଫୁଲର ଗୁଛ ଲଗିଥିବା ଗଙ୍ଗା ମାଳା ଗଠିତ ହୋଇ ରହିଛି ।
କ୍ଷୀରସାଗରସମ୍ଭୂତଃ ପ୍ରସୃତାମୃତନିର୍ଝରଃ । ପ୍ରତିବିମ୍ବଶଶଶ୍ ଶ୍ରୀମାନ୍ ଯସ୍ଯ ଚୂଡାମଣିଶ୍ ଶଶୀ
ଯିଏ କ୍ଷୀରସାଗରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଯାହାଁରୁ ଅମୃତର ଧାରା ବହୁଛି, ଯାହାଁର ମୁଣ୍ଡରେ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଚୂଡ଼ାମଣି ଭାବେ ଅଳଙ୍କୃତ ହୋଇ ଦୀପ୍ତିମାନ ଭାବରେ ଚମକୁଛି।
ଅନାରତଶିରଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରପ୍ରସ୍ରଵେଣାମରୀକୃତଃ । ଯସ୍ଯେନ୍ଦ୍ରନୀଲଵତ୍ କାଲକୂଟଃ କଣ୍ଠସ୍ଯ ଭୂଷଣମ୍
ଯାହାଁର ମୁଣ୍ଡରେ ଚନ୍ଦ୍ରମାର ଅବିରତ କିରଣ ପଡ଼ି ତାଙ୍କୁ ଅମର କରିଛି, ଯାହାଁର କଣ୍ଠରେ ନୀଳମଣି ପରି ଗାଢ଼ ବିଷ ଅଳଙ୍କାର ଭାବେ ରହିଛି।
ଧୂଲିଲେଖାମହାଵର୍ତଂ ସ୍ଵଚ୍ଛଂ ପାଵକସମ୍ଭଵମ୍ । ପରମାଣୁଚଯଂ ଭସ୍ମ ଯସ୍ଯ ସ୍ନାନଜଲଂ ସିତମ୍
ଯାହାଁର ସ୍ନାନଜଳ ସ୍ବଚ୍ଛ ଓ ପବିତ୍ର, ଅଗ୍ନିରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ଧୂଳି ଓ ରାଖର ଅନେକ କଣାରେ ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇ ରହିଛି।
ନିର୍ମଲାନି ଜିତେନ୍ଦୂନି ଘୃଷ୍ଟାନି ଘଟିତାନି ଚ । ଯସ୍ଯାସ୍ଥୀନ୍ଯ୍ ଏଵ ରତ୍ନାନି ଦେହେ କାନ୍ତିମଯାନି ଚ
ଯାହାଁର ଅସ୍ଥିଗୁଡିକ ନିର୍ମଳ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରମାକୁ ମଧ୍ୟ ହରାଇଦେଉଥିବା ଦୀପ୍ତିରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ଚମକୁଥିବା ଓ ଶରୀରରେ ରତ୍ନ ପରି ଅଳଙ୍କୃତ।
ଦଶାଶାଦଶମ୍ ଅମ୍ଭୋଦନୀଲଂ ଶୀତଲପଲ୍ଲଵମ୍ । ତାରକାବିନ୍ଦୁଶବଲଂ ଯସ୍ଯ ଚାମ୍ବରମ୍ ଅମ୍ବରମ୍
ଯାହାଙ୍କର ଆକାଶ ଦଶ ଦିଗ ଓ ଦଶ ଦିଗନ୍ତ, ସେଠାରେ ଶୀତଳ ନବପତ୍ର ରହିଛି, ଗଭୀର ସମୁଦ୍ର ପରି ଗାଢ଼ ନୀଳ ରଙ୍ଗ ଅଛି, ତାରା ଓ ଚିହ୍ନରେ ଭରିଯାଇଛି।
ଭ୍ରମଚ୍ଛିଵାଙ୍ଗନଂ ପକ୍ଵମହାମାଂସୌଦନାକୁଲମ୍ । ବହୁଭୂତେର୍ ଗୃହଂ ଯସ୍ଯ ଶ୍ମଶାନଂ ହିମପାଣ୍ଡୁରମ୍
ଯାହାଙ୍କର ଘର ହେଉଛି ଶ୍ମଶାନ, ଯାହା ବରଫ ପରି ଧଳା ଓ ଶୀତଳ, ଶିବଙ୍କ ଭୂତଗଣ ଘୁରୁଥିବା ସ୍ଥାନ, ବଡ଼ ବଡ଼ ପକା ମାଂସ ର ଢେର ରହିଛି, ଏହିଠି ଅନେକ ପ୍ରାଣୀ ରହନ୍ତି।
କପାଲମାଲାଭରଣାଃ ପୀତରକ୍ତରସାସଵାଃ । ଅନ୍ତ୍ରସ୍ରଗ୍ଦାମଵଲିତା ବନ୍ଧଵୋ ଯସ୍ଯ ମାତରଃ
ଯାହାଙ୍କର ମାଆମାନେ ମୁଣ୍ଡମାଳା ଅଳଙ୍କାର ପିନ୍ଧନ୍ତି, ହଳଦିଆ ଓ ଲାଲ ରକ୍ତ ମଦ୍ୟ ପିଉନ୍ତି, ଓ ଅନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଗଳାରେ ମାଳା ପିନ୍ଧି ରହନ୍ତି।
ପ୍ରସ୍ଫୁରନ୍ମୂର୍ଧମଣଯଶ୍ ଚୋପନ୍ତୋ ମସୃଣାଙ୍ଗକାଃ । ଭୁଜଗା ଵଲଯା ଯସ୍ଯ ପ୍ରକଚତ୍କନକତ୍ଵିଷଃ
ଯାହାଙ୍କର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ମଣି ହେଉଛି ମୁଣ୍ଡରେ ତିଆରି ମାଣିକ, ସମତଳ ଦେହ, ଓ ସୋନା ର ଆଭା ଦେଉଥିବା ସାପ ଯେଉଁମାନେ ବାହୁରେ ବଳୟ ଭାବେ ରହିଛନ୍ତି।
ଦୃକ୍ପାତପ୍ଲୁଷ୍ଟଶୈଲେନ୍ଦ୍ରଂ ଜଗତ୍କଵଲନାଲସମ୍ । ଭୈରଵାଚରିତଂ ଯସ୍ଯ ଲୀଲାସନ୍ତ୍ରାସିତାମରମ୍
ଯାହାଙ୍କର ଖେଳ ଦେବତାମାନେକୁ ଭୟଭୀତ କରେ, ତାଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟି ପାହାଡ଼ର ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଜଳାଇଦିଏ, ଏବଂ ସେ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିକୁ ଗିଳିଯିବାକୁ ଉତ୍ସୁକ।
ସ୍ଵସ୍ଥୀକୃତଜଗଜ୍ଜୀଵସ୍ ସ୍ଵଵ୍ଯାପାରସ୍ଥଚେତସଃ । ଯଦୃଚ୍ଛଯା କରସ୍ପନ୍ଦୋ ଯସ୍ଯାସୁରପୁରକ୍ଷଯଃ
ସେ ସ୍ୱୟଂ ଶାନ୍ତ ଓ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟରେ ମନ ଲଗାଇଥିବା, ସମସ୍ତ ଜଗତର ଜୀବନକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି; ତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛା ମତେ କେବଳ ହାତ ହଲାଣିରେ ଦାନବମାନେର ସମସ୍ତ ନଗର ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଏ।
ଏକାଗ୍ରମୂର୍ତଯସ୍ ସ୍ନେହରାଗଦ୍ଵେଷଵିଵର୍ଜିତାଃ । ସ୍ଵଜନା ଯସ୍ଯ ତେ ଶୈଲାସ୍ ସରସା ଅପି ନୀରସାଃ
ତାଙ୍କର ନିଜ ଲୋକମାନେ ହେଉଛନ୍ତି ଯେଉଁମାନେ ଏକାଗ୍ର ରୂପରେ ଅଛନ୍ତି, ସ୍ନେହ, ରାଗ ଓ ଦ୍ୱେଷରୁ ମୁକ୍ତ; ସେମାନେ ପାହାଡ଼ କିମ୍ବା ହ୍ରଦ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱରେ ଶୂନ୍ୟ।
ଶିରଃଖୁରାଃ ଖୁରକରାଃ କରଦନ୍ତା ଭୁଜୋଦରାଃ । ଋକ୍ଷୋଷ୍ଟ୍ରାଜାହିଵକ୍ତ୍ରାଶ୍ ଚ ପ୍ରମଥା ଯସ୍ଯ ଲାଲକାଃ
ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟ ଅନୁଚରମାନେ ହେଉଛନ୍ତି ସେମାନେ, ଯାହାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ହେଉଛି ଖୁର, ହାତ ହେଉଛି ଖୁର, ଦାନ୍ତ ହେଉଛି ହାତ, ପେଟ ହେଉଛି ବାହୁ, ଏବଂ ମୁହଁ ହେଉଛି ଭାଲୁ, ଉଠ, ହାତୀ ଓ ସାପର ଭଳି।
ଯସ୍ଯ ନେତ୍ରତ୍ରଯୋଦ୍ଭାସିଵଦନସ୍ଯାମରପ୍ରଭୋଃ । ଯଥା ଗଣାସ୍ ତଥୈଵାନ୍ଯଃ ପରିଵାରୋ ହି ମାତରଃ
ଯେଉଁ ଅମର ପ୍ରଭୁଙ୍କ ମୁହଁରେ ତିନୋଟି ଆଖି ଜଳମଳାଉଛି, ସେଉଁଠି ତାଙ୍କ ଗଣମାନେ ଯେପରି ତାଙ୍କର ସହଚର, ଏହିପରି ଅନ୍ୟ ଯେତେ ଦଳ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ 'ମାତୃମାନେ' ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ଚାରିପାଖରେ ରହୁଛନ୍ତି।
ନୃତ୍ଯନ୍ତି ମାତରସ୍ ତସ୍ଯ ପୁରୋ ଭୂତଗଣାନତାଃ । ଚତୁର୍ଦଶଵିଧାନନ୍ତଭୂତଜାତୈକଭୋଜନାଃ
ଏହି 'ମାତୃମାନେ', ଯେଉଁମାନଙ୍କୁ ଭୂତମାନେ ଶିର ନମାନ୍ତି, ସେମାନେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ନୃତ୍ୟ କରନ୍ତି; ସେମାନେ ଚଉଦ ଧରଣର ଅନନ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଏକା ଖାଦ୍ୟ ଭୋଗ କରନ୍ତି।
ଖରୋଷ୍ଟ୍ରକାକଵଦନା ରକ୍ତମେଦୋଵସାସଵାଃ । ଦିଗମ୍ବରା ଵିହାରିଣ୍ଯଶ୍ ଶରୀରାଵଯଵସ୍ରଜଃ
ଖର, ଉଠ, କାଉଡ଼ିଆ ମୁହଁ, ରକ୍ତ, ମଜ୍ଜା ଓ ଚର୍ବି ଲେପିଥିବା, ନଗ୍ନ ଅବସ୍ଥାରେ ଘୁରୁଥିବା, ଦେହର ଅଙ୍ଗ ମାଳା ପିନ୍ଧିଥିବା—
ଵସନ୍ତି ଗିରିକୂଟେଷୁ ଵ୍ଯୋମ୍ନି ଲୋକାନ୍ତରେଷୁ ଚ । ଅଟଵୀଷୁ ଶ୍ମଶାନେଷୁ ଶରୀରେଷୁ ଚ ଦେହିନାମ୍
ସେମାନେ ପାହାଡ଼ ଶିଖରରେ, ଆକାଶରେ, ଅନ୍ୟ ଲୋକରେ, ଜଙ୍ଗଲରେ, ଶ୍ମଶାନରେ ଓ ଜୀବମାନଙ୍କର ଦେହରେ ବସିଥାନ୍ତି।
ଜଯା ଚ ଵିଜଯା ଚୈଵ ଜଯନ୍ତୀ ଚାପରାଜିତା । ଵାମସ୍ରୋତୋଗତା ଏତାସ୍ ତୁମ୍ବୁରୁଂ ରୁଦ୍ରମ୍ ଆଶ୍ରିତାଃ
ଜୟା, ବିଜୟା, ଜୟନ୍ତୀ ଓ ଅପରାଜିତା—ଏହିମାନେ ବାମପଥରେ ଚଳି, ତୁମ୍ବୁରୁ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଶରଣ ନେଇଛନ୍ତି।
ସିଦ୍ଧା ଶୁଷ୍କା ଚ ରକ୍ତା ଚ ଉତ୍ପଲା ଚେତି ଦେଵତାଃ । ସ୍ରୋତୋ ଦକ୍ଷିଣମ୍ ଆଶ୍ରିତ୍ଯ ଭୈରଵଂ ରୁଦ୍ରମ୍ ଆଶ୍ରିତାଃ
ସିଦ୍ଧା, ଶୁଷ୍କା, ରକ୍ତା ଓ ଉତ୍ପଳା—ଏହି ଦେବୀମାନେ ଡାହାଣପଥ ଅନୁସରି, ଭୈରବ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଶରଣ ନେଇଛନ୍ତି।
ସର୍ଵାସାମ୍ ଏଵ ମାତୄଣାମ୍ ଅଷ୍ଟାଵ୍ ଏତାସ୍ ତୁ ନାଯିକାଃ । ଆସାମ୍ ଅନୁଗତାସ୍ ତ୍ଵ୍ ଅନ୍ଯା ଦେଵ୍ଯଶ୍ ଶତସହସ୍ରଶଃ
ସମସ୍ତ ମାତୃମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ଆଠଜଣ ନାୟିକା; ଅନ୍ୟ ଶତ-ଶହସ୍ର ଦେବୀମାନେ ଏମାନଙ୍କ ପଛରେ ଚଲନ୍ତି।
ରୌଦ୍ରୀ ଚ ଵୈଷ୍ଣଵୀ ବ୍ରାହ୍ମୀ ଵାରାହୀ ଵାଯଵୀ ତଥା । କୌମାରୀ ଵାସଵୀ ସୌରୀ ଚେତ୍ଯାଦ୍ଯାସ୍ ତାସ୍ ସହସ୍ରଶଃ
ରୌଦ୍ରୀ, ବୈଷ୍ଣବୀ, ବ୍ରାହ୍ମୀ, ବାରାହୀ, ବାୟବୀ, କୌମାରୀ, ବାସବୀ ଓ ସୌରୀ—ଏମାନେ ଏବଂ ଅନେକ ଦେବୀ ଏହି ଶତ-ଶହସ୍ର ମଧ୍ୟରେ ଅଛନ୍ତି।