ଦ୍ଵାଵ୍ ଏଵ କିଲ ଯତ୍ନୋତ୍ଥୌ ଜ୍ଞାନଯୋଗୌ ରଘୂଦ୍ଵହ । ତତ୍ରୋକ୍ତଂ ଭଵତୋ ଜ୍ଞାନମ୍ ଅନ୍ତସ୍ସ୍ଥଜ୍ଞେଯନିର୍ମଲମ୍
ରଘୁବଂଶୀ, ଚେଷ୍ଟା ଦ୍ୱାରା ଦୁଇଟି ମାତ୍ର ଉପାୟ ଅଛି—ଏକଟି ହେଉଛି ଜ୍ଞାନର ଯୋଗ, ଅନ୍ୟଟି କ୍ରିୟାର ଯୋଗ। ଏହାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଆପଣ କହିଥିବା ଜ୍ଞାନ ଅତି ଶୁଦ୍ଧ, ଭିତରେ କୌଣସି ଜାଣିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ବସ୍ତୁ ନାହିଁ।
ପ୍ରାଣାପାନରଥାରୂଢୋ ଗୂଢଦେହଗୁହାଶଯଃ । ଅନନ୍ତସିଦ୍ଧିଦସ୍ ସାଧୋ ଯୋଗୋ ଽଯଂ ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ଶୃଣୁ
ପ୍ରାଣ ଓ ଅପାନ ରଥରେ ବସି, ଦେହର ଗୁପ୍ତ ଗୁହାରେ ରହିଥିବା, ଏହି ଯୋଗ ହେଉଛି ଅସଂଖ୍ୟ ସିଦ୍ଧି ଦେଇଥାଏ, ମୁନି, ଏହାକୁ ଶୁଣ।
ମୁଖାନିଲସ୍ଫୁରଣନିରୋଧସମ୍ଭଵେ ସ୍ଥିତିଂ ଗତେ ନୃପସୁତ ଚେତସଃ କ୍ଷଯେ । ସମାହିତସ୍ଥିତିର୍ ଇହ ଯୋଗଯୁକ୍ତିତଃ ପରେ ପଦେ ଵିଗଲିତଭୀର୍ ନିଵତ୍ସ୍ଯସି
ମୁଖରୁ ବାୟୁର ଗତି ଥମିଗଲେ ଓ ମନ ଶାନ୍ତ ହୋଇ ଶୁନ୍ୟ ହେଲେ, ରାଜପୁତ୍ର, ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଏକାଗ୍ରତାରେ ରହି, ତୁମେ ଭୟରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ପରମ ଅବସ୍ଥାରେ ବସିବ।
ଅସ୍ତି ତାଵଦ୍ ଅନନ୍ତସ୍ଯ ଖସ୍ଯ କ୍ଵଚିଦ୍ ଅଯଂ କିଲ । ଜଗଦ୍ରୂପଃ ପରିସ୍ପନ୍ଦୋ ମୃଗତୃଷ୍ଣା ମରାଵ୍ ଇଵ
ଅନନ୍ତ ଆକାଶ କେଉଁଠି ଅଛି, ଏହି ସଂସାର ତାହାର ମଧ୍ୟରେ ଏକ କମ୍ପନ ମାତ୍ର, ମରୁଭୂମିରେ ମୃଗତୃଷ୍ଣା ପରି।
ତତ୍ର କାରଣତାଂ ଯାତୋ ବ୍ରହ୍ମା କମଲସମ୍ଭଵଃ । ସ୍ଥିତଃ ପିତାମହତ୍ଵେନ ସୃଷ୍ଟଭୂତଭରଭ୍ରମଃ
ସେଠାରେ ପଦ୍ମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ବ୍ରହ୍ମା କାରଣ ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି । ସେ ଜଗତର ପିତାମହ ଭାବେ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର ଭାର ବହି ରହିଛନ୍ତି ।
ତସ୍ଯାହଂ ମାନସଃ ପୁତ୍ରୋ ଵସିଷ୍ଠଶ୍ ଶ୍ରେଷ୍ଠଚେଷ୍ଟିତଃ । ଋକ୍ଷଚକ୍ରେ ଧ୍ରୁଵଵୃତେ ନିଵସାମି ଯୁଗଂ ପ୍ରତି
ମୁଁ ସେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ମନରୁ ଜନ୍ମିତ ପୁଅ ବସିଷ୍ଠ, କାର୍ଯ୍ୟରେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ । ମୁଁ ତାରାମଣ୍ଡଳରେ ଧ୍ରୁବ ତାରା ସହିତ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ ବସି ରହେ ।
ସୋ ଽହଂ କଦାଚିଦ୍ ଆସ୍ଥାନେ ସ୍ଵର୍ଗେ ତିଷ୍ଠଞ୍ ଶତକ୍ରତୋଃ । ଶ୍ରୁତଵାନ୍ ନାରଦାଦିଭ୍ଯଃ କଥାଂ ସୁଚିରଜୀଵିନାମ୍
ମୁଁ ଏକଥର ଦେବତା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କର ସଭାରେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ବସିଥିବାବେଳେ, ନାରଦ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଯେଉଁମାନେ ଦୀର୍ଘାୟୁ ହୋଇଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର କଥା ଶୁଣିଥିଲି ।
କଥାପ୍ରସଙ୍ଗେ କସ୍ମିଂଶ୍ଚିଦ୍ ଅଥ ତତ୍ରାଭ୍ଯୁଵାଚ ହ । ଶାତାତପୋ ନାମ ମୁନିର୍ ମୌନୀ ମାନୀ ମହାମତିଃ
ସେଇ କଥାବାର୍ତ୍ତା ଚାଲିଥିବା ସମୟରେ, ସେଠାରେ ଏକ ମହାମନ୍ତ୍ରୀ, ମୌନୀ, ଅହଂକାରୀ ଏବଂ ଉଚ୍ଚ ବୁଦ୍ଧିଶାଳୀ ଶାତାତପ ନାମକ ଋଷି କଥା କହିଲେ ।
ମେରୋର୍ ଈଶାନକୋଣସ୍ଥପଦ୍ମରାଗମଯେ ଦିଵି । ଅସ୍ତି କଲ୍ପତରୁଶ୍ ଶ୍ରୀମାଞ୍ ଶୃଙ୍ଗେ ଚୂଡ ଇତି ଶ୍ରୁତଃ
ମେରୁ ପର୍ବତର ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ କୋଣର ଆକାଶରେ, ପଦ୍ମରାଗ ମଣିରେ ତିଆରି ଏକ ଅତି ଶୋଭାମୟ କଳ୍ପବୃକ୍ଷ ଅଛି, ଯାହାକୁ ଚୂଡ଼ା ବୋଲି ଡାକାଯାଏ।
ତସ୍ଯ କଲ୍ପତରୋର୍ ମୂର୍ଧ୍ନି ଦକ୍ଷିଣସ୍କନ୍ଧକୋଟରେ । କଲଧୌତଲତାପ୍ରାନ୍ତେ ଵିଦ୍ଯତେ ଵିହଗାଲଯଃ
ସେଇ କଳ୍ପବୃକ୍ଷର ଶିର ଉପରେ, ଦକ୍ଷିଣ ଶାଖାର ଏକ ଗହ୍ବରରେ, ଚାନ୍ଦି ରେ ଚମକୁଥିବା ଏକ ଲତାର ଶେଷ ଅଂଶରେ, ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କର ଏକ ନିବାସ ଅଛି।
ତସ୍ମିନ୍ ନିଵସତି ଶ୍ରୀମାନ୍ ଭୁସୁଣ୍ଡୋ ନାମ ଵାଯସଃ । ଵୀତରାଗୋ ବୃହତ୍କୋଶେ ବ୍ରହ୍ମେଵ ନିଜପଙ୍କଜେ
ସେଠାରେ ଭୁସୁଣ୍ଡା ନାମକ ଏକ ଗରୁଡ଼ ବସୁଛନ୍ତି, ଯିଏ ଅତି ମହାନ, ରାଗ-ଦ୍ୱେଷ ରହିତ ଏବଂ ବିଶାଳ ଜ୍ଞାନର ମାଲିକ, ଯେପରି ବ୍ରହ୍ମା ନିଜ କମଳରେ ବସନ୍ତି।
ସ ଯଥା ଜଗତଃ କୋଶେ ଜୀଵତୀହ ସୁରାଶ୍ ଚିରମ୍ । ଚିରଜୀଵୀ ତଥା ସ୍ଵର୍ଗେ ନ ଭୂତୋ ନ ଭଵିଷ୍ଯତି
ଯେପରି ଦେବତାମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବଞ୍ଚନ୍ତି, ସେହିପରି ଭୁସୁଣ୍ଡା ସ୍ୱର୍ଗରେ ଅତି ଦୀର୍ଘ ଆୟୁ ନେଇ ବଞ୍ଚନ୍ତି; ଏପରି ଦୀର୍ଘାୟୁ ଆଉ କେହି ଜନ୍ମେନି, ନ ଭବିଷ୍ୟତି।
ସ ଦୀର୍ଘାଯୁସ୍ ସ ନୀରୋଗସ୍ ସ ଶ୍ରୀମାନ୍ ସ ମହାମତିଃ । ସ ଵିଶ୍ରାନ୍ତମତିଶ୍ ଶାନ୍ତସ୍ ସ କାନ୍ତଃ କାଲକୋଵିଦଃ
ସେ ଦୀର୍ଘାୟୁ, ରୋଗମୁକ୍ତ, ଧନୀ, ବୁଦ୍ଧିମାନ, ମନ ଶାନ୍ତ ଓ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ, ସଦା ଶାନ୍ତ, ଆକର୍ଷକ ଓ ସମୟର ଗୁରୁତ୍ୱ ବୁଝିପାରିଥିବା ଜଣେ ଲୋକ।
ସ ଯଥା ଜୀଵତି ଖଗସ୍ ତଥେହ ଯଦି ଜୀଵ୍ଯତେ । ତଦ୍ ଭଵେଜ୍ ଜୀଵିତଂ ପୁଂସାଂ ଦୀର୍ଘଂ ଚାଦେଯମ୍ ଏଵ ଚ
ଯଦି ଏହି ପୃଥିବୀରେ ମଣିଷ ଏହି ପକ୍ଷୀ ପରି ବଞ୍ଚିଥାଏ, ତେବେ ତାଙ୍କର ଜୀବନ ଦୀର୍ଘ ଓ ସତ୍ୟରେ ମୂଲ୍ୟବାନ ହୁଏ।
ଇତି ତେନ ଭୁସୁଣ୍ଡୋ ଽସୌ ଭୂଯଃପୃଷ୍ଟେନ ଵର୍ଣିତଃ । ଯଥାଵଦ୍ ଏଵ ଦେଵାନାଂ ସଭାଯାଂ ସତ୍ଯମୂର୍ତିନା
ଏଭଳିଭାବରେ, ଦେବମାନ୍ୟଙ୍କ ସଭାରେ ପୁନର୍ବାର ପଚାରାଯିବା ପରେ, ସତ୍ୟମୂର୍ତ୍ତି ଭୁସୁଣ୍ଡଙ୍କ ବିଷୟରେ ସଠିକ୍ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କଲେ।
କଥାଵସରସଂଶାନ୍ତାଵ୍ ଅଥ ଯାତେ ସୁରଵ୍ରଜେ । ଭୁସୁଣ୍ଡଵିହଗଂ ଦ୍ରଷ୍ଟୁମ୍ ଅହଂ ଯାତଃ କୁତୂହଲାତ୍
କଥା ଶେଷ ହେବା ପରେ ଦେବମାନ୍ୟଙ୍କ ଭିଡ଼ ଛିଡ଼ିଗଲା, ତେବେ ମୁଁ ଉତ୍ସୁକତାରେ ଭୁସୁଣ୍ଡ ପକ୍ଷୀଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଗଲି।
ଭୁସୁଣ୍ଡସ୍ ସଂସ୍ଥିତୋ ଯତ୍ର ମେରୋଶ୍ ଶୃଙ୍ଗଂ ତଦ୍ ଉନ୍ନତମ୍ । ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତଵାନ୍ କ୍ଷଣେନାହଂ ପଦ୍ମରାଗମଯଂ ବୃହତ୍
ଯେଉଁଠାରେ ଭୁସୁଣ୍ଡା ବସିଛନ୍ତି, ସେହି ମେରୁ ପର୍ବତର ଉଚ୍ଚ ଶିଖରକୁ ମୁଁ ଏକ କ୍ଷଣରେ ପହଞ୍ଚିଗଲି, ଯାହା ବଡ଼ ଏବଂ ପଦ୍ମରାଗ ମଣିରେ ତିଆରି।
ଦ୍ରୁତଗୈରିକକାନ୍ତେନ ତେଜସା ଵହ୍ନିଵର୍ଚସା । ମଧ୍ଵାସଵରସେନେଵ ରଞ୍ଜଯନ୍ କକୁଭାଂ ଗଣମ୍
ସେହି ଶିଖର ଚୁନାପଥର ପରି ଚକଚକାଉଥିଲା, ଅଗ୍ନି ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ୍, ଏବଂ ସବୁ ଦିଗକୁ ମଧୁ ମଦର ରଙ୍ଗରେ ରଞ୍ଜିତ କରୁଥିଲା।
କଲ୍ପାନ୍ତଜ୍ଵଲନଜ୍ଵାଲାପିଣ୍ଡାଦ୍ରିମ୍ ଇଵ ସଞ୍ଚିତମ୍ । ଇନ୍ଦ୍ରନୀଲଶିଲାଧୂମମ୍ ଆଲୋକାରୁଣିତାମ୍ବରମ୍
ସେଠାରେ ଏମିତି ଲାଗୁଥିଲା, ଯେପରି ଯୁଗାନ୍ତର ଅଗ୍ନିର ଶିଖା ଏକ ପାହାଡ଼ ଭଳି ଜମା ହୋଇଛି, ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରନୀଳ ମଣିର ଧୂଆଁରେ ଆକାଶ ଲାଲ ହୋଇଯାଇଛି।
ସର୍ଵେଷାମ୍ ଏଵ ରାଗାଣାଂ ରାଶିମ୍ ଅଦ୍ରାଵ୍ ଇଵ ସ୍ଥିତମ୍ । ସର୍ଵସନ୍ଧ୍ଯାଭ୍ରଜାଲାନାଂ ଘନମ୍ ଏକମ୍ ଇଵାକରମ୍
ସେଠାରେ ଏମିତି ଲାଗୁଥିଲା, ଯେପରି ସମସ୍ତ ଲାଲ ରଙ୍ଗର ଢେର ଏଠି ଏକଠା ହୋଇଛି, ଏବଂ ସମସ୍ତ ସନ୍ଧ୍ୟାର ମେଘମାଳାର ଏକମାତ୍ର ଉତ୍ସ ଏଠି ଅଛି।
ଉତ୍କ୍ରାନ୍ତିଂ କୁର୍ଵତୋ ମେରୋର୍ ବ୍ରହ୍ମନାଡ୍ଯେଵ ନିର୍ଗତମ୍ । ମୂର୍ଧାନମ୍ ଆଗତଂ କାନ୍ତଂ ଵାଡଵଂ ଜଠରାନଲମ୍
ମେରୁ ପର୍ବତ ଉପରକୁ ଉଠୁଥିବା ପରି, ଯେପରିକି ଜଳମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଅଗ୍ନି ତାର ଶିଖର ଦ୍ୱାରା ବାହାରି ଆସିଛି, ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆକର୍ଷକ ଏବଂ ଦୀପ୍ତିମାନ।
ସୁମେରୁଵନଦେଵ୍ଯେଵ ନଵାଲକ୍ତକରଞ୍ଜିତମ୍ । ଲୀଲଯାଦାତୁମ୍ ଇନ୍ଦୁଂ ଖେ ନୀତଂ ହସ୍ତଂ ଶିଖାଙ୍ଗୁଲିମ୍
ସୁମେରୁ ଅରଣ୍ୟର ଦେବୀ ନୂଆ ଲାଲ ରଙ୍ଗରେ ତାଙ୍କର ଆଙ୍ଗୁଠି ଡୁବାଇ, ଖୋଲା ଆକାଶରେ ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ଧରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛନ୍ତି ବୋଲି ଲାଗୁଥିଲା।
ଜ୍ଵାଲାଭିର୍ ଇଵ ମାଲାଭିର୍ ଅରୁଣାଭିଃ ପଯୋମୁଚାମ୍ । ଖଂ ଗନ୍ତୁମ୍ ଇଵ ସସ୍ପନ୍ଦଂ ଶୈଲସ୍ଥମ୍ ଇଵ ଵାଡଵମ୍
ଲାଲ ଆଗ୍ନିକୁସୁମ ମାଳା ପରି, କିମ୍ବା ପର୍ବତ ଉପରେ ଥିବା ତୀବ୍ର ଅଗ୍ନି ଯେପରି ଆକାଶକୁ ଉଡିବାକୁ ଉତ୍ସୁକ ହୋଇ କମ୍ପିତ ହେଉଛି, ସେପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
ତାରାସ୍ ସ୍ପ୍ରଷ୍ଟୁମ୍ ଇଵାକାଶମ୍ ଅଙ୍ଗୁଲୀଭିର୍ ଇଵାଶ୍ରିଭିଃ । କଚଦଂଶୁନଖାଗ୍ରାଭିଃ ପରିଚୁମ୍ବଦ୍ ଇଵୋନ୍ନତମ୍
ତାରାମାନେ ତାଙ୍କର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଆଙ୍ଗୁଠି ସହିତ ଆକାଶକୁ ଛୁଅଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର କେଶ ଓ ନଖର ଟିପ୍ସ ଦ୍ୱାରା ଉଚ୍ଚ ପର୍ବତ ଶିଖରକୁ ମୃଦୁ ଚୁମ୍ବନ କରୁଛନ୍ତି ବୋଲି ଲାଗୁଥିଲା।
କଚଦ୍ରତ୍ନଶିଲାଶ୍ଵଭ୍ରଂ ଭାସ୍ଵତ୍କନକକନ୍ଦରମ୍ । ସରତ୍କୁସୁମରେଣ୍ଵଭ୍ରଂ ଭ୍ରମଦ୍ଵିଦ୍ଯାଧରାମରମ୍
ସ୍ଫଟିକ ପାହାଡ଼, ମଣିମାଳା ଗୁହା, ତେଜସ୍ବୀ ସୁନାର ଗହ୍ବର, ଫୁଲର ରେଣୁ ଝରିଥିବା ପାହାଡ଼ ଝରଣା ଏବଂ ଦେବମାନେ ଏଠିଏଠି ଘୁରୁଥିଲେ।
କ୍ଵଣଦ୍ଵଂଶଲସଦ୍ଵାତଂ ନୃତ୍ଯଦ୍ରତ୍ନଲତାଙ୍ଗନମ୍ । ଗର୍ଜଜ୍ଜୀମୂତମୁରଜଂ ଭୂଭୃତୋ ନାଟ୍ଯମଣ୍ଡପମ୍
ବାଁଶ ଝାଡି ମଧ୍ୟରେ ହଲୁକ ପବନ ବାଜୁଥିଲା, ମଣି ଲତାର କନ୍ୟାମାନେ ନୃତ୍ୟ କରୁଥିଲେ, ମେଘ ଢୋଳ ଭଳି ଗଞ୍ଜୁଥିଲା, ଏବଂ ପାହାଡ଼ଟି ଏକ ନାଟକ ମଞ୍ଚ ଭଳି ଲାଗୁଥିଲା।
ହସତ୍କୁସୁମଗୁଚ୍ଛାଢ୍ଯଂ ଧ୍ଵନତ୍ଷଟ୍ପଦପେଟକମ୍ । ଦନ୍ତତାଲଂ ଦଲାଵଲ୍ଯା ପରିହାସାଦ୍ ଇଵ ସ୍ଫୁଟମ୍
ହସୁଥିବା ଫୁଲ ଗୁଛି ଏଠି ସଜିଥିଲା, ମଧୁମକ୍ଷୀମାନେ ମିଠା ଧ୍ୱନି କରୁଥିଲେ, ଏବଂ ପତ୍ରମାନେ ହସର ତାଳି ଭଳି ଟିପିଉଥିଲେ।
ଦୋଲାଲୋଲାପ୍ସରୋଵୃନ୍ଦମ୍ ଉଦ୍ଦାମମଦମନ୍ମଥମ୍ । ଶିଲାଵିଶ୍ରାନ୍ତଵିବୁଧଂ ମିଥୁନାଶ୍ରିତକନ୍ଦରମ୍
ଅପ୍ସରାମାନେ ଲତାରେ ଝୁଲୁଥିଲେ, ପ୍ରେମ ଓ ମଦରେ ମତ୍ତ ଥିଲେ; ଦେବତାମାନେ ପାହାଡ଼ ପଥର ଉପରେ ବିଶ୍ରାମ କରୁଥିଲେ, ଏବଂ ଦମ୍ପତିମାନେ ଗୁହା ଭିତରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଥିଲେ।
ଵରାମ୍ବରାଜିନଂ ଶୁଭ୍ରଂ ଗଙ୍ଗାଯଜ୍ଞୋପଵୀତି ଚ । ତାପସଂ ପିଙ୍ଗଲମ୍ ଇଵ ଵେଣୁଦଣ୍ଡଧରଂ ସ୍ଥିତମ୍
ସେଠାରେ ଏକ ତାପସୀ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ସୁନ୍ଦର ଚୀର ଓ ଧଳା କୃଷ୍ଣମୃଗଚର୍ମ ପିନ୍ଧିଥିଲେ, ଗଙ୍ଗା ତାଙ୍କର ଉପବୀତ ଭଳି ଥିଲା, ପିଙ୍ଗଳ ଦେହ, ହାତରେ ଦଣ୍ଡ ଧରିଥିଲେ, ଯେପରି ନିଜେ ତାପସ ହେଉଛନ୍ତି।
ଗଙ୍ଗାନିର୍ଝରନିର୍ହ୍ରାଦି ଲତାଗୃହଗତାମରମ୍ । ଗନ୍ଧର୍ଵଗୀତସୁଭଗମ୍ ଆମୋଦିମଧୁରାନିଲମ୍
ଗଙ୍ଗା ଝରଣାର ଗଞ୍ଜନ ଶବ୍ଦ, ପତ୍ର ଘରେ ଦେବମାନେ ବସିଥିଲେ, ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ଗୀତ ଗାଉଥିଲେ, ମଧୁର ଓ ସୁଗନ୍ଧିତ ପବନ ବହୁଥିଲା।