ଵିଲେସୂ ରମଣୀଯେଷୁ ଲଲନାଲାସ୍ଯହାରିଷୁ । ଵିହାରାହାରରମ୍ଯେଷୁ ଭୋଗାଭୋଗେଷୁ ଭୂଷିତାଃ
ସେମାନେ ରମଣୀୟ ସ୍ଥାନରେ ଆନନ୍ଦ କଲେ, ସୁନ୍ଦରୀ ଝିଅମାନଙ୍କ ନୃତ୍ୟରେ ମନ ହରାଇଲେ, ମଜାଦାର ଖେଳ ଓ ଭୋଗରେ ଲିନ ହେଲେ, ସମସ୍ତ ଭୋଗ ଓ ଭୂଷଣରେ ଶୋଭିତ ହେଲେ।
ଵିଚେରୁଶ୍ ଚାରୁଚୂତାସୁ ମନ୍ଦାରଵଲିତାସୁ ଚ । ଅପ୍ସରୋଗୀତପୂର୍ଣାସୁ ନନ୍ଦନୋଦ୍ଯାନଭୂମିଷୁ
ସେମାନେ ସୁନ୍ଦର ଆମ୍ବ ଓ ମନ୍ଦାର ଗଛମାନଙ୍କ ଛାୟାରେ, ଅପ୍ସରାମାନଙ୍କ ଗୀତରେ ଭରିଥିବା ନନ୍ଦନ ବାଗିଚାରେ ଘୁରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ଊଷୁର୍ ଆଚାରପୂତେଷୁ ଵିଶ୍ରାନ୍ତାଖିଲଜନ୍ତୁଷୁ । ଯଜ୍ଞକ୍ରିଯାକରାଲେଷୁ ଗାର୍ହସ୍ଥ୍ଯେଷୁ ଯଥାକ୍ରମମ୍
ସେମାନେ ନୀତିରେ ପବିତ୍ର ଘରେ ରହୁଥିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଶାନ୍ତି ଓ ବିଶ୍ରାମ ପାଉଥିଲେ, ଏବଂ ଯଥାଯଥି ଧାରାରେ ଯଜ୍ଞ ଓ ଅନ୍ୟ ଧାର୍ମିକ କାର୍ଯ୍ୟ ହେଉଥିଲା।
ତେରୁର୍ ହତଗଜେନ୍ଦ୍ରାସୁ ଭ୍ରାନ୍ତଭୂରିଶରାସୁ ଚ । ଭେରୀଭାଙ୍କାରଭୀମାସୁ ସଙ୍ଗ୍ରାମାର୍ଣଵଵୀଚିଷୁ
ସେମାନେ ମୃତ ହାତୀ ରେଖାଯାଇଥିବା ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ର, ଅସଂଖ୍ୟ ବାଣ ବିକିରଣ ହୋଇଥିବା ସ୍ଥାନ ଓ ଭୟଙ୍କର ଢୋଳର ଗଞ୍ଜନ ଓ ଯୁଦ୍ଧର ତୁଫାନ ମଧ୍ୟରେ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ।
ତସ୍ଥୁଃ ପୁରୁଷଚିନ୍ତାସୁ ହୃତଚିତ୍ତୋଦ୍ଧତାସୁ ଚ । ସଂରମ୍ଭକ୍ଷୋଭରୌଦ୍ରାସୁ ସର୍ଵାସୁ ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵନୀତିଷୁ
ସେମାନେ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ଚିନ୍ତା ମଧ୍ୟରେ, ଅସ୍ଥିର ଓ ଉତ୍ତେଜିତ ମନ ଭିତରେ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଓ ଦ୍ରୁତ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱର ମଧ୍ୟରେ ଦୃଢ଼ ରହିଲେ।
ମନସ୍ ତେଷାଂ ତୁ ନୀରାଗମ୍ ଅନୁପାଧି ଗତଭ୍ରମମ୍ । ଅସକ୍ତମ୍ ଉତ୍ତମଂ ଶାନ୍ତଂ ପରଂ ସତ୍ତ୍ଵପଦଂ ଗତମ୍
ତଥାପି ସେମାନଙ୍କର ମନ ଆସକ୍ତି ରହିଥିଲା ନାହିଁ, କୌଣସି ପ୍ରକାର ଆବରଣ କିମ୍ବା ଭ୍ରମ ଥିଲା ନାହିଁ, ସେମାନେ ଅଲଗା, ଉତ୍ତମ, ଶାନ୍ତ ଏବଂ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସତ୍ତାରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲେ।
ନ ମମଜ୍ଜ କ୍ଵଚିଦ୍ ଅପି ସଙ୍କଟେଷୁ ମହତ୍ସୁ ଚ । ମୁହୁର୍ ଅପ୍ଯ୍ ଉପଯାତେଷୁ କୁଲଶୈଲସ୍ ସରସ୍ସ୍ଵ୍ ଇଵ
ଯେପରି ଏକ ପାହାଡ଼ କିମ୍ବା ଏକ ଝିଲିକ ଦୁର୍ଦ୍ଦାନ୍ତ ବନ୍ୟାରେ ବି ଡୁବିଯାଏ ନାହିଁ, ସେପରି କେତେ ଭୟଙ୍କର ସମସ୍ୟା ଆସିଲେ ବି ମୁଁ କେବେ ଭାଙ୍ଗିପଡ଼ି ନାହିଁ।
ନୋଲ୍ଲଲାସ ଵିଲାସିନ୍ଯା ଶ୍ରିଯା ପରମକାନ୍ତଯା । ପରିପୂର୍ଣେନ୍ଦୁଲକ୍ଷ୍ମ୍ଯେଵ ଜଲରାଶୀ ରଘୂଦ୍ଵହ
ହେ ରଘୁବଂଶୀ, ମୁଁ କେବେ ମୋତେ ଆକର୍ଷିତ କରୁଥିବା ଶ୍ରୀର ମଜାରେ ଲୁଟିପଡ଼ି ନାହିଁ, ଯେପରି ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ରର ଆଲୋକରେ ସମୁଦ୍ର ଆନନ୍ଦିତ ହୁଏ ନାହିଁ।
ନ ମମ୍ଲୌ ଦୁଃଖଶୋଷେଣ ଗ୍ରୀଷ୍ମେଣେଵ ଵନସ୍ଥଲମ୍ । ଜହର୍ଷ ଚ ନ ଭୋଗୌଘୈର୍ ଅଵଶ୍ଯାଯୈର୍ ଇଵୌଷଧିଃ
ମୁଁ ଦୁଃଖର ଶୁଷ୍କତାରେ ଜଙ୍ଗଲ ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ ଝୁଲିଯିବା ପରି କ୍ଷୀଣ ହୋଇନଥିଲି, ଏବଂ ଭୋଗର ତରଙ୍ଗରେ ଔଷଧି ଶୀତଳ ବର୍ଷାରେ ଖୁସି ହୁଏପରି ମୁଁ ଆନନ୍ଦିତ ହେବି ନାହିଁ।
ତେ ହି କେଵଲମ୍ ଅଵ୍ଯଗ୍ରାଃ କୁର୍ଵନ୍ତଃ କାର୍ଯପଞ୍ଜରମ୍ । ଇଷ୍ଟାନିଷ୍ଟଫଲଂ ରାମ ନାଭିଲେଷୁର୍ ନ ତତ୍ଯଜୁଃ
ହେ ରାମ, ସେମାନେ କେବଳ ଶାନ୍ତ ମନେ ନିଜ କାମ କରିଥିଲେ, ଭଲ କିମ୍ବା ଖରାପ ଫଳ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତି ରଖିଲେ ନାହିଁ, ଏବଂ ସେଥିରୁ ମୁହଁ ମୋଡ଼ିଲେ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।
ନୋଦଗୁଃ କାର୍ଯସମ୍ପତ୍ତାଵ୍ ଆକ୍ରାନ୍ତା ନାସ୍ତମ୍ ଆଯଯୁଃ । ଜହୃଷୁର୍ ନ ସୁଖପ୍ରାପ୍ତୌ ମମ୍ଲୁର୍ ନୈଵ ଚ ସଙ୍କଟେ
ସେମାନେ କାମ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ସଫଳ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଅହଂକାର କରିଲେ ନାହିଁ, ବିପଦ ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ ମନ ଭାଙ୍ଗିଲେ ନାହିଁ; ସୁଖ ପାଇଲେ ମଧ୍ୟ ଅତି ଖୁସି ହେଲେ ନାହିଁ, ଦୁଃଖ ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ ମନ ମର୍ମାହତ ହେଲେ ନାହିଁ।
ମୁମୁହୁର୍ ନ ଵିମୋହେଷୁ ମମଜ୍ଜୁର୍ ନ ଵିପତ୍କ୍ରମେ । ଶୁଶୁଚୁର୍ ନ ଶୁଚା ଶୋକେ ରୁରୁଦୁର୍ ନ ଭଵାନ୍ ଇଵ
ଭ୍ରମରେ ସେମାନେ ଅବାକ୍ ହେଲେ ନାହିଁ, ବିପତ୍ତିରେ ମନ ହାରିଲେ ନାହିଁ; ଶୋକରେ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ ନାହିଁ, ସାଧାରଣ ଲୋକମାନେ ପରି କଦାପି କାନ୍ଦିଲେ ନାହିଁ।
ପ୍ରକୃତାଚାରସମ୍ପ୍ରାପ୍ତଂ କୁର୍ଵନ୍ତଃ କର୍ମ କେଵଲମ୍ । ସ୍ଥିତା ଵିଗତସଂରମ୍ଭମ୍ ଅପରା ଇଵ ମେରଵଃ
ସେମାନେ ପ୍ରକୃତି ଅନୁଯାୟୀ କାମ କରୁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ମନେ କେବେ ଅଶାନ୍ତି ଆସିଲା ନାହିଁ; ସେମାନେ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମେରୁ ପର୍ବତମାନେ ପରି ଅଚଳ ଓ ଶାନ୍ତ ରହିଲେ।
ତାଂ ତ୍ଵଂ ଦୃଷ୍ଟିମ୍ ଅଵଷ୍ଟଭ୍ଯ ରାଘଵାଘଵିଘାତିନୀମ୍ । ଅନହଙ୍କୃତ୍ଯଲଙ୍କାରୋ ଵିହରେହ ଯଥାସୁଖମ୍
ହେ ରାମ, ଯେ ଦୃଷ୍ଟି ଅଜ୍ଞାନର ଅନ୍ଧକାରକୁ ଦୂର କରେ, ସେହି ଦୃଷ୍ଟିକୁ ଧରି, ନମ୍ରତାର ଭୂଷଣ ପିନ୍ଧି, ଏଠାରେ ଇଚ୍ଛାମତେ ଆନନ୍ଦରେ ବାସ କର।
ଯଥାଭୂତାମ୍ ଇମାମ୍ ଏଵଂ ପଶ୍ଯନ୍ ସର୍ଗପରମ୍ପରାମ୍ । ମେରୁସ୍ଥିରୋ ଽବ୍ଧିଗମ୍ଭୀରସ୍ ସମାସ୍ସ୍ଵ ଵିଗତଭ୍ରମଃ
ଏହି ସୃଷ୍ଟିର ଅନୁକ୍ରମକୁ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ଦେଖି, ତୁମେ ଶିଳାପର୍ବତ ମେରୁ ପରି ଅଡିଗ ରୁହ, ସାଗର ପରି ଗଭୀର ଓ ଶାନ୍ତ ହେଇ, ସମସ୍ତ ଭ୍ରମ ଛାଡ଼ି ଅଚଳ ରୁହ।
ଚିନ୍ମାତ୍ରଂ ସର୍ଵମ୍ ଏଵେଦମ୍ ଇତ୍ଥମ୍ ଆଭାସତାଂ ଗତମ୍ । ନେହ ସତ୍ଯମ୍ ଅସତ୍ଯଂ ଵା କ୍ଵଚିଦ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅସ୍ତି କିଞ୍ଚନ
ଏହି ସମସ୍ତ କିଛି ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ମାତ୍ର, ଏଭଳି ଦେଖାଯାଉଛି କିନ୍ତୁ ଏଠାରେ କୌଣସି ଜିନିଷ ସତ୍ୟ କିମ୍ବା ଅସତ୍ୟ ନୁହେଁ।
ମହତ୍ତାମ୍ ଅଲମ୍ ଆଲମ୍ବ୍ଯ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵେଦମ୍ ଅଵହେଲଯା । ଅସକ୍ତବୁଦ୍ଧିସ୍ ସର୍ଵତ୍ର ଭଵ ଭଵ୍ଯ ଭଵକ୍ଷଯୀ
ବଡ଼ ମହତ୍ତ୍ୱକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି, ଏହି ସଂସାରକୁ ଅବହେଳାରେ ଛାଡ଼ି, ସମସ୍ତଠାରେ ଅସକ୍ତ ମନ ରଖ, ହେ ଭବିଷ୍ୟତର ଶେଷକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବାକୁ ଯାଉଥିବା।
କିଂ ରୋଦିଷି ଘନୋଦ୍ଵେଗଂ ମୂଢଵଚ୍ ଚାନୁଶୋଚସି । ଭ୍ରମସ୍ଯ୍ ଉଦ୍ଭ୍ରାନ୍ତଚିତ୍ତଂ ଚ ସୋମ୍ଯାଵର୍ତେ ତୃଣଂ ଯଥା
ତୁମେ କାହିଁକି ଏତେ ଚିନ୍ତାରେ କାନ୍ଦୁଛ, ମୂଢ଼ ମନୁଷ୍ୟ ପରି ଦୁଃଖ କରୁଛ? ତୁମର ମନ ଭ୍ରମରେ ଉଲଟାପାଲଟି ଯାଉଛି, ଯେପରି ହଳୁକ ଝରଣାରେ ଘାସ ଘୁରୁଛି।
ଅହୋ ନୁ ଭଗଵନ୍ ନୂନଂ ସମ୍ଯଗ୍ରୂପଂ ଵିଲକ୍ଷଯେ । ତ୍ଵତ୍ପ୍ରସାଦାତ୍ ପ୍ରବୁଦ୍ଧୋ ଽସ୍ମି ସୂର୍ଯାସଙ୍ଗାଦ୍ ଇଵାମ୍ବୁଜମ୍
ହେ ପ୍ରଭୁ, ଏବେ ମୁଁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଠିକ୍ ରୂପକୁ ଦେଖିପାରୁଛି; ଆପଣଙ୍କର କୃପାରେ ମୋ ଜ୍ଞାନ ଜାଗ୍ରତ ହୋଇଛି, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟର ସ୍ପର୍ଶରେ ପଦ୍ମ ଖୋଲିଯାଏ।
ଭ୍ରାନ୍ତିର୍ ଅସ୍ତଙ୍ଗତା ନୂନଂ ମିହିକା ଶରଦୀଵ ମେ । ସଂଶାନ୍ତାଖିଲସନ୍ଦେହଃ କରିଷ୍ଯେ ଵଚନଂ ତଵ
ନିଶ୍ଚୟ, ମୋର ଭ୍ରମ ଶରଦ୍ ଋତୁର କୁହୁଡ଼ି ପରି ଅପସାରିଗଲା; ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଇଛି—ମୁଁ ଆପଣଙ୍କର ଆଦେଶ ପାଳନ କରିବି।
ଵ୍ଯପଗତମଦମୋହୋ ମାନମାତ୍ସର୍ଯମୁକ୍ତଶ୍ ଚିରତରମ୍ ଉଦିତାତ୍ମା ଶାନ୍ତଶୋକଶ୍ ଚିରେଣ । ପୁନର୍ ଅସୁଖମ୍ ଅଗଚ୍ଛନ୍ ସ୍ଵଚ୍ଛଯୈକାନ୍ତବୁଦ୍ଧ୍ଯା ଵଦସି ଯଦ୍ ଅସି ସାଧୋ ତତ୍ କରିଷ୍ଯେ ଵିଶଙ୍କମ୍
ମୁଁ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ହେଉଁଠାରୁ ଅଭିମାନ, ମୂର୍ଖତା, ଅହଂକାର ଓ ଇର୍ଷ୍ୟାରୁ ମୁକ୍ତ; ଆତ୍ମା ଉଦିତ, ଦୁଃଖ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଇଛି, ଏବଂ ମୁଁ ପୁଣି ଦୁଃଖକୁ ଫେରିଯିବିନାହିଁ। ନିର୍ମଳ ଓ ଏକାଗ୍ର ବୁଦ୍ଧି ସହିତ, ହେ ସାଧୁ, ଆପଣ ଯାହା କହିବେ, ମୁଁ ନିର୍ଭୟ ଭାବେ ସେହି କାମ କରିବି।
ସମ୍ଯଗ୍ଜ୍ଞାନଵିଲାସେନ ଵାସନାଵିଲଯୋଦଯେ । ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତପଦେ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ଵଦ ଵିଶ୍ରମ୍ଯତେ କଥମ୍
ହେ ବ୍ରହ୍ମନ୍, ଯେତେବେଳେ ସଠିକ୍ ଜ୍ଞାନର ଖେଳ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଆଦତ ଅପସାରିଯାଏ ଏବଂ ଜୀବନ୍ମୁକ୍ତିର ଦଶା ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ କିପରି ଏକାଗ୍ର ଶାନ୍ତିରେ ବସିଥାଏ? ଦୟାକରି କହନ୍ତୁ।
ସଂସାରୋତ୍ତରଣେ ଯୁକ୍ତିର୍ ଯୋଗଶବ୍ଦେନ କଥ୍ଯତେ । ତାଂ ଵିଦ୍ଧି ଦ୍ଵିପ୍ରକାରାଂ ତ୍ଵଂ ଚିତ୍ତୋପଶମଧର୍ମିଣୀମ୍
ସଂସାର ଦୁଃଖରୁ ପାର ହେବା ପାଇଁ ଯେଉଁ ପଦ୍ଧତିକୁ 'ଯୋଗ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ସେହି ପଦ୍ଧତି ଦୁଇ ପ୍ରକାରର ଅଛି—ଏହି ଦୁଇଟିର ମୂଳ ଲକ୍ଷଣ ହେଉଛି ମନ ଶାନ୍ତ ରଖିବା।
ଆତ୍ମଜ୍ଞାନଂ ପ୍ରକାରୋ ଽସ୍ଯା ଏକଃ ପ୍ରକଥିତୋ ଭୁଵି । ଦ୍ଵିତୀଯଃ ପ୍ରାଣସଂରୋଧଶ୍ ଶୃଣୁ ସୋ ଽଯଂ ମଯୋଚ୍ଯତେ
ଏହାର ପ୍ରଥମ ପ୍ରକାର ହେଉଛି ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ, ଦ୍ୱିତୀୟ ପ୍ରକାର ହେଉଛି ଶ୍ୱାସକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା। ଏହି ଦ୍ୱିତୀୟ ପଦ୍ଧତି ବିଷୟରେ ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି, ଶୁଣ।
ସୁଲଭତ୍ଵାଦ୍ ଅଦୁଃଖତ୍ଵାତ୍ କତରଶ୍ ଶୋଭନୋ ଽନଯୋଃ । ଯେନାଵଗତମାତ୍ରେଣ ଭୂଯଃ କ୍ଷୋଭୋ ନ ବାଧତେ
ଏହି ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟରୁ ଯେଉଁଟି ସହଜ ଏବଂ ଦୁଃଖ ନାହିଁ, ସେହିଟି ଉତ୍ତମ। ଏହାକୁ ମାତ୍ର ଅନୁଭବ କଲେ, ପୁନିଥରେ ମନ ଅସ୍ଥିର ହେବା ଦୁଃଖ ଆସେନାହିଁ।
ପ୍ରକାରୌ ଦ୍ଵାଵ୍ ଅପି ପ୍ରୋକ୍ତୌ ଯୋଗଶବ୍ଦେନ ଯଦ୍ଯ୍ ଅପି । ତଥାପି ରୂଢିମ୍ ଆଯାତଃ ପ୍ରାଣଯୁକ୍ତାଵ୍ ଅସୌ ଭୃଶମ୍
ଯଦିଓ ଦୁଇଟି ପଦ୍ଧତିକୁ 'ଯୋଗ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ତଥାପି ଶ୍ୱାସ ସହିତ ଯୋଗିତ ପଦ୍ଧତିଟି ଅଧିକ ପ୍ରଚଳିତ ହୋଇଯାଇଛି।
ଏଵଂ ଯୋଗସ୍ ତଥା ଜ୍ଞାନଂ ସଂସାରୋତ୍ତରଣକ୍ରମେ । ସମାଵ୍ ଉପାଯୌ ଦ୍ଵାଵ୍ ଏଵ ପ୍ରୋକ୍ତାଵ୍ ଏକଫଲପ୍ରଦୌ
ଏହିପରି, ଯୋଗ ଓ ଜ୍ଞାନ — ଏହି ଦୁଇଟି ଉପାୟ ମାନେ ସଂସାର ଦୁଃଖରୁ ପାର ହେବା ପାଇଁ କହାଯାଇଛି; ଏହି ଦୁଇଁ ଉପାୟ ଏକେ ଫଳ ଦେଇଥାଏ।
ଅସାଧ୍ଯଃ କସ୍ଯଚିଦ୍ ଯୋଗଃ କସ୍ଯଚିଜ୍ ଜ୍ଞାନନିଶ୍ଚଯଃ । ମମ ତ୍ଵ୍ ଅଭିମତସ୍ ସାଧୋ ସୁସାଧୋ ଜ୍ଞାନଜଃ କ୍ରମଃ
କିଛି ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଯୋଗ ସାଧ୍ୟ ନୁହେଁ, ଆଉ କିଛିଙ୍କ ପାଇଁ ନିଶ୍ଚିତ ଜ୍ଞାନ ପ୍ରାପ୍ତି କଷ୍ଟକର; କିନ୍ତୁ ମୋ ପାଇଁ, ହେ ସାଧୁ, ଜ୍ଞାନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଥିବା ପଥ ସବୁଠାରୁ ସହଜ।
ଯଜ୍ ଜ୍ଞାତଂ ନ ତଦ୍ ଅଜ୍ଞାତଂ ସ୍ଵପ୍ନେଷ୍ଵ୍ ଅପି ପୁନର୍ ଭଵେତ୍ । ଜ୍ଞାନଂ ସର୍ଵାସ୍ଵ୍ ଅଵସ୍ଥାସୁ ନିତ୍ଯମ୍ ଏଵ ପ୍ରଵର୍ତତେ
ଯାହା ଜଣାଗଲା, ସେଥିରେ ପୁଣି ଅଜଣା ହେବା ନାହିଁ, ସ୍ୱପ୍ନରେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ଜ୍ଞାନ ସମସ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ସଦା କାର୍ଯ୍ୟ କରେ।
ଧାରଣାସନଦେଶାଦିସାଧ୍ଯତ୍ଵେନ ସୁସାଧତାଂ । ନାଯାତି ଯୋଗୋ ହ୍ଯ୍ ଅଥ ଵା ଵିକଲ୍ପୋ ନୈଷ ଶୋଭନଃ
ଧ୍ୟାନ, ଆସନ, ସ୍ଥାନ ଓ ଏହାଦି ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିଥିବା ଯୋଗ ସହଜରେ ସାଧ୍ୟ ହୁଏ ନାହିଁ; ଏହି ବିକଳ୍ପ ମଧ୍ୟ ଭଲ ନୁହେଁ।