ବୀଭତ୍ସଂ ଵିଷମଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା କୋ ନାମ ନ ଵିରଜ୍ଯତେ । ସତାଂ ତୂତ୍ତମଵୈରାଗ୍ଯଂ ଵିଵେକାଦ୍ ଏଵ ଜାଯତେ
ଯେଉଁମାନେ ଘୃଣିତ ଓ ଅନ୍ୟାୟ ଦେଖନ୍ତି, ସେମାନେ କିଏ ଅସକ୍ତ ହେବେ ନାହିଁ? କିନ୍ତୁ ସତ୍ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ବିରାଗ କେବଳ ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ତେ ମହାନ୍ତୋ ମହାପ୍ରଜ୍ଞା ନିମିତ୍ତେନ ଵିନୈଵ ହି । ଵୈରାଗ୍ଯଂ ଜାଯତେ ଯେଷାଂ ତ ଏଵାମଲମାନସାଃ
ଯେଉଁ ମହାନ ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକମାନଙ୍କର ମନରେ କୌଣସି ବାହ୍ୟ କାରଣ ଛାଡ଼ି ବିରାଗ ଜନ୍ମ ନେଉଛି, ସେମାନେ ନିଜେ ସତ୍ତ୍ୱଶୁଦ୍ଧ ମନ ଧାରଣ କରନ୍ତି।
ସ୍ଵଵିଵେକଚମତ୍କାରପରାମର୍ଶଵିରକ୍ତଯା । ରାଜତେ ହି ଧିଯା ଜନ୍ତୁର୍ ଯୁଵେଵ ଵନମାଲଯା
ନିଜ ବିବେକର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ବିରାଗର ସ୍ପର୍ଶରେ ଯେଉଁ ଜନର ବୁଦ୍ଧି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ, ସେ ଯେମିତି ଅରଣ୍ୟ ଫୁଲର ମାଳା ପିନ୍ଧିଥିବା ଯୁବକ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ।
ପରାମୃଶ୍ଯ ଵିଵେକେନ ସଂସାରରଚନାମ୍ ଇମାମ୍ । ଵିରାଗଂ ଯେ ଽଧିଗଚ୍ଛନ୍ତି ତ ଏଵ ପୁରୁଷୋତ୍ତମାଃ
ଏହି ସଂସାରର ଗଠନକୁ ବିବେକରେ ବିଚାର କରି ଯେଉଁମାନେ ବିରାଗ ଅର୍ଜନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ପୁରୁଷ।
ସ୍ଵଵିଵେକଵଶାଦ୍ ଏଵ ଵିଚାର୍ଯେଦଂ ପୁନଃ ପୁନଃ । ଇନ୍ଦ୍ରଜାଲଂ ପରିତ୍ଯାଜ୍ଯଂ ସବାହ୍ଯାଭ୍ଯନ୍ତରଂ ବଲାତ୍
ନିଜ ବୁଦ୍ଧିର ଶକ୍ତିରେ, ଏହି ମାୟାକୁ ପୁନିପୁନି ଭାବିବା ଉଚିତ ଏବଂ ଏହାକୁ ବାହାରୁ ଓ ଭିତରୁ ଜୋରଦେଇ ଛାଡିଦେବା ଦରକାର।
ଶ୍ମଶାନମ୍ ଆପଦଂ ଦୈନ୍ଯଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା କୋ ନ ଵିରଜ୍ଯତେ । ତଦ୍ ଵୈରାଗ୍ଯଂ ପରଂ ଶ୍ରେଯସ୍ ସ୍ଵତୋ ଯଦ୍ ଅଭିଜାଯତେ
ଶ୍ମଶାନ, ଦୁଃଖ କିମ୍ବା ଦୟନୀୟତା ଦେଖି କିଏ ବିରକ୍ତ ହୁଏନାହିଁ? କିନ୍ତୁ ଯେଉଁ ବିରାଗ ନିଜରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେହିଏ ସର୍ବୋତ୍ତମ ମଙ୍ଗଳ।
ଅକୃତ୍ରିମଵିରାଗସ୍ ତ୍ଵଂ ମହତ୍ତାମ୍ ଅଲମ୍ ଆଗତଃ । ଯୋଗ୍ଯୋ ଽସି ଜ୍ଞାନସାରସ୍ଯ ବୀଜସ୍ଯେଵ ମୃଦୁସ୍ଥଲମ୍
ତୁମେ କୃତ୍ରିମ ନୁହେଁ ଏମିତି ବିରାଗ ଧାରଣ କରିଛ, ଏହି ଦ୍ୱାରା ବଡ଼ ମହତ୍ତ୍ୱ ଲାଭ କରିଛ। ଯେପରି ବିଆ ଲାଗି ମୃଦୁ ମାଟି ଉପଯୁକ୍ତ, ସେପରି ତୁମେ ଜ୍ଞାନର ମୂଳ ଲାଗି ଯୋଗ୍ୟ।
ପ୍ରସାଦାତ୍ ପରମେଶସ୍ଯ ନାଥସ୍ଯ ପରମାତ୍ମନଃ । ତ୍ଵାଦୃଶସ୍ଯ ଶୁଭା ବୁଦ୍ଧିର୍ ଵିଵେକମ୍ ଅନୁଧାଵତି
ପରମେଶ୍ୱର, ନାଥ ଓ ପରମାତ୍ମାଙ୍କର କୃପାରେ, ତୁମ ପରି ଲୋକଙ୍କର ଶୁଭ ବୁଦ୍ଧି ସଦା ବିବେକ ପଛରେ ଚାଲେ।
କ୍ରିଯାକ୍ରମେଣ ମହତା ତପସା ନିଯମେନ ଚ । ଦାନେନ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାଭିଶ୍ ଚିରକାଲଵିଵେକତଃ
ବଡ଼ ପ୍ରୟାସ, କଠିନ ତପସ୍ୟା, ନିୟମିତ ଆଚରଣ, ଦାନ, ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନକୁ ଯାତ୍ରା ଏବଂ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ବିଚାର କରିବା ଦ୍ୱାରା—
ଦୁଷ୍କୃତେ କ୍ଷଯମ୍ ଆପନ୍ନେ ପରମାର୍ଥଵିଚାରଣେ । କାକତାଲୀଯଯୋଗେନ ବୁଦ୍ଧିର୍ ଜନ୍ତୋଃ ପ୍ରଵର୍ତତେ
ଯେତେବେଳେ ଦୁଷ୍କର୍ମ ଶେଷ ହୁଏ ଏବଂ ପରମ ସତ୍ୟ ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା ହୁଏ, ତେବେ କାଉଁଆ ଏବଂ ତାଳଫଳ ଭଳି ଅପୂର୍ବ ସଯୋଗରେ, ଜଣେ ଜୀବରେ ବିବେକ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ।
କ୍ରିଯାପରାସ୍ ତାଵଦ୍ ଅଲଂ ଚକ୍ରାଵୃତ୍ତିଭିର୍ ଆଦୃତାଃ । ଭ୍ରମନ୍ତୀହ ଜନା ଯାଵନ୍ ନ ପଶ୍ଯନ୍ତି ପରଂ ପଦମ୍
ମନୁଷ୍ୟମାନେ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିନ ରହି, ଏଠାରେ ଅନେକ ପ୍ରକାର କାର୍ଯ୍ୟର ଚକ୍ରରେ ଘୁରି ଫେରନ୍ତି, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେମାନେ ପରମ ପଦକୁ ଦେଖିନାହାନ୍ତି।
ଯଥାଭୂତମ୍ ଇମଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସଂସାରଂ ତନ୍ମଯୀଂ ଧିଯମ୍ । ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ପରଂ ଯାନ୍ତି ନିରାଲାନା ଗଜା ଇଵ
ଏହି ସଂସାରକୁ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ଦେଖି, ଏହାରେ ମନ ଲିନ ହେବାକୁ ବୁଝି, ଯେମାନେ ଆସକ୍ତି ଛାଡ଼ିଦିଅନ୍ତି ସେମାନେ ଗଜମାନଙ୍କ ପରି ବନ୍ଧନ ଛାଡ଼ି ପରମ ପଦକୁ ପହଞ୍ଚନ୍ତି।
ଵିଷମେଯମ୍ ଅନନ୍ତେହା ରାମ ସଂସାରସଂସୃତିଃ । ଦେହମୁକ୍ତା ମହାତନ୍ତୁର୍ ଵିନା ଜ୍ଞାନଂ ନ ନଶ୍ଯତି
ହେ ରାମ, ଏହି ଦୁର୍ଲଭ ଏବଂ ଅନନ୍ତ ସଂସାର ଚକ୍ର ଜ୍ଞାନ ଛାଡ଼ି ଶରୀର ଛାଡ଼ିଲେ ମଧ୍ୟ ଶେଷ ହୁଏ ନାହିଁ; ଏହା ଏକ ବଡ଼ ଜାଲ ଭଳି।
ଜ୍ଞାନଯୁକ୍ତିପ୍ଲଵେନୈଵ ସଂସାରାବ୍ଧିଂ ସୁଦୁସ୍ତରମ୍ । ମହାଧିଯସ୍ ସମୁତ୍ତୀର୍ଣା ନେତରେଣ ରଘୂଦ୍ଵହ
ହେ ରଘୁବଂଶୀ, ବଡ଼ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକମାନେ ଜ୍ଞାନ ଓ ବିଚାରର ନୌକାରେ ବସି ଏହି ଦୁର୍ଲଘ୍ୟ ସଂସାର ସମୁଦ୍ରକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହୁଅନ୍ତି, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟରେ ନୁହେଁ।
ତାମ୍ ଇମାଂ ଜ୍ଞାନଯୁକ୍ତିଂ ତ୍ଵଂ ସଂସାରାମ୍ଭୋଧିତାରିଣୀମ୍ । ଶୃଣୁଷ୍ଵାଵହିତୋ ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ନିତ୍ଯାଵହିତଯାନଯା
ଏହି ସଂସାର ସମୁଦ୍ରକୁ ପାର କରାଏଥିବା ଜ୍ଞାନ ଓ ବିଚାରର ଉପାୟକୁ ତୁମେ ମନ ଲଗାଇ ଶୁଣ, ଏବଂ ସଦା ଏଭଳି ଧ୍ୟାନ ରଖି ଚାଲ।
ଯସ୍ମାଦ୍ ଅନନ୍ତସଂରମ୍ଭା ଜଗତୋ ଦୁଃଖରୀତଯଃ । ଚିରାଯାନ୍ତର୍ ଦହନ୍ତ୍ଯ୍ ଏତା ଵିନା ଯୁକ୍ତିମ୍ ଅନିନ୍ଦିତ
ହେ ନିର୍ମଳ, ଏହି ଜଗତର ଅନେକ ଚେଷ୍ଟାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଅନନ୍ତ ଦୁଃଖର ତରଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ଠିକ୍ ବୁଝିବା ଉପାୟ ଛାଡ଼ି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭିତରେ ଜଳିଥାଏ।
ଶୀତଵାତାତପାଦୀନି ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵଦୁଃଖାନି ରାଘଵ । ଜ୍ଞାନଯୁକ୍ତିଂ ଵିନା କେନ ସହ୍ଯତାଂ ଯାନ୍ତି ସାଧୁଷୁ
ହେ ରାଘବ, ଜ୍ଞାନର ସହାୟତା ଛାଡ଼ି ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ କିପରି ଶୀତ, ପବନ ଓ ତାପ ଭଳି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଦୁଃଖଗୁଡ଼ିକୁ ସହିପାରିବେ?
ଆପତନ୍ତି ପ୍ରତିପଦଂ ଯଥାକାଲଂ ଦହନ୍ତି ଚ । ଦୁଃଖଚିନ୍ତା ନରଂ ମୂଢଂ ତୃଣମ୍ ଅଗ୍ନିଶିଖା ଇଵ
ଯେଉଁ ଲୋକ ମୂଢ଼, ଦୁଃଖ ଓ ଚିନ୍ତା ସେଠାରେ ପ୍ରତିଟି ପଦକ୍ଷେପରେ ଆସି ତାଙ୍କୁ ଜଳାଇଦିଏ, ଯେପରି ତୃଣକୁ ଅଗ୍ନିର ଶିଖା ଦହିଦିଏ।
ପ୍ରାଜ୍ଞଂ ଵିଜ୍ଞାତଵିଜ୍ଞାନଂ ସମ୍ଯଗ୍ଦର୍ଶିନମ୍ ଆଧଯଃ । ନ ଦହନ୍ତି ଵନଂ ଵର୍ଷଦବ୍ଦମ୍ ଅଗ୍ନିଶିଖା ଇଵ
ଯେଉଁ ଲୋକ ଠିକ୍ ଭାବେ ଜ୍ଞାନ ଓ ଦୃଢ଼ ଦୃଷ୍ଟି ରଖନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ଦୁଃଖ ଜଳାଇପାରେନି, ଯେପରି ଏକ ବର୍ଷ ଧରି ବର୍ଷାରେ ଭିଜିଥିବା ଜଙ୍ଗଲକୁ ଅଗ୍ନି ଦହିପାରେନି।
ଆଧିଵ୍ଯାଧିପରାଵର୍ତେ ସଂସାରମରୁମାରୁତେ । କ୍ଷୁଭିତେ ଽପି ନ ତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞୋ ଭଜ୍ଯତେ କଲ୍ପଵୃକ୍ଷଵତ୍
ସଂସାର ମରୁଭୂମିର ବାତାସରେ ଆଘାତ ଓ ରୋଗର ଝଞ୍ଜାବାତ ଲାଗିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯିଏ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଜାଣିଛନ୍ତି, ସେ କେବେ ଭାଙ୍ଗିଯାନ୍ତିନାହିଁ, ଯେପରି କଳ୍ପବୃକ୍ଷ କେବେ ଭାଙ୍ଗେନାହିଁ।
ତତ୍ତ୍ଵଂ ଜ୍ଞାତୁମ୍ ଅତୋ ଯତ୍ନାଦ୍ ଧୀମାନ୍ ଏଵ ହି ଧୀମତା । ପ୍ରାମାଣିକଃ ପ୍ରବୁଦ୍ଧାତ୍ମା ପ୍ରଷ୍ଟଵ୍ଯଃ ପ୍ରଣଯାନ୍ଵିତଂ
ସତ୍ୟକୁ ଜାଣିବା ପାଇଁ ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଲୋକେ ସଦା ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଉଚିତ୍, ଏହିପାଇଁ ଜଣେ ଜାଗୃତ ଏବଂ ବିଶ୍ୱସ୍ତ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ସହିତ ପଚାରିବା ଦରକାର।
ପ୍ରାମାଣିକସ୍ଯ ପୃଷ୍ଟସ୍ଯ ଵକ୍ତୁର୍ ଉତ୍ତମଚେତସା । ଯତ୍ନେନ ଵଚନଂ ଗ୍ରାହ୍ଯମ୍ ଅଂଶୁକେନେଵ କୁଙ୍କୁମମ୍
ଏଭଳି ବିଶ୍ୱସ୍ତ ଏବଂ ଉତ୍ତମ ମନର ଶିକ୍ଷକଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, ସେଠାରୁ ମିଳିଥିବା କଥାକୁ ସାବଧାନରେ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ୍, ଯେପରି ଗୋଟିଏ କପଡ଼ା ଦ୍ୱାରା କୁଙ୍କୁମ ଉଠାଯାଏ।
ଅତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞମ୍ ଅନାଦେଯଵଚନଂ ଵାଗ୍ଵିଦାଂ ଵର । ଯଃ ପୃଚ୍ଛତି ନରଂ ତସ୍ମାନ୍ ନାସ୍ତି ମୂଢତରୋ ଽପରଃ
ହେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ବକ୍ତା, ଯିଏ ସତ୍ୟକୁ ନ ଜାଣିଥିବା କିମ୍ବା ଯାହାର କଥା ଗ୍ରହଣୀୟ ନୁହେଁ, ସେଠାରେ ପଚାରେ, ସେଠାରୁ ଅଧିକ ମୂଢ଼ ଅନ୍ୟ କେହି ନାହିଁ।
ପ୍ରାମାଣିକସ୍ଯ ତଜ୍ଜ୍ଞସ୍ଯ ଵକ୍ତୁଃ ପୃଷ୍ଟସ୍ଯ ଯତ୍ନତଃ । ନାନୁତିଷ୍ଠତି ଯୋ ଵାକ୍ଯଂ ନାନ୍ଯସ୍ ତସ୍ମାନ୍ ନରାଧମଃ
ଯିଏ ବିଶ୍ୱସ୍ତ ଏବଂ ସତ୍ୟଜ୍ଞ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ସାବଧାନରେ ପଚାରିଲା ପରେ ମଧ୍ୟ ସେମାନଙ୍କ କଥା ଅନୁସରଣ କରେନି, ସେଠାରୁ ଅଧମ ଲୋକ ଅନ୍ୟ କେହି ନାହିଁ।
ତଜ୍ଜ୍ଞତାତଜ୍ଜ୍ଞତେ ପୂର୍ଵଂ ଵକ୍ତୁର୍ ନିର୍ଣୀଯ କାର୍ଯତଃ । ଯଃ କରୋତି ନରଃ ପ୍ରଶ୍ନଂ ପୃଚ୍ଛକସ୍ ସ ମହାମତିଃ
ଯିଏ ପ୍ରଥମେ ବୁଝିନେଇ କି ବକ୍ତା ବିଷୟଟିକୁ ଜାଣନ୍ତି କି ନାହିଁ, ଏବଂ ତାହାଅନୁସାରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରେ, ସେଠିରେ ଏମିତି ପ୍ରଶ୍ନକାରୀକୁ ସତ୍ୟ ସାବିତ୍ର ବୁଦ୍ଧିମାନ କୁହାଯାଏ।
ଅନିର୍ଣୀଯ ପ୍ରଵକ୍ତାରଂ ବାଲଃ ପ୍ରଶ୍ନଂ କରୋତି ଯଃ । ଅଧମଃ ପୃଚ୍ଛକସ୍ ସ ସ୍ଯାନ୍ ନ ମହାର୍ଥସ୍ଯ ଭାଜନମ୍
ଯିଏ ବକ୍ତାଙ୍କର ଯୋଗ୍ୟତା ବୁଝିନାହିଁ ଏବଂ ଶିଶୁ ପରି ପ୍ରଶ୍ନ କରେ, ସେଠିରେ ଏମିତି ପ୍ରଶ୍ନକାରୀ ଅଧମ ଏବଂ ବଡ଼ ଜ୍ଞାନର ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ।
ପୂର୍ଵାପରସମାଧାନକ୍ଷମବୁଦ୍ଧାଵ୍ ଅନିନ୍ଦିତେ । ପୃଷ୍ଟଂ ପ୍ରାଜ୍ଞେନ ଵକ୍ତଵ୍ଯଂ ନାଧମେ ପଶୁଧର୍ମିଣି
ଯେଉଁ ପ୍ରଶ୍ନକାରୀ ପ୍ରଥମ ଓ ଶେଷ ଦୁହିଁଟି ବୁଝିବାର ସମର୍ଥ ଏବଂ ଦୋଷରହିତ, ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଲେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି ଉତ୍ତର ଦେବା ଉଚିତ, କିନ୍ତୁ ଅଧମ ଓ ପଶୁସ୍ୱଭାବୀଙ୍କୁ ନୁହେଁ।
ପ୍ରାମାଣିକାର୍ଥଯୋଗ୍ଯତ୍ଵଂ ପୃଚ୍ଛକସ୍ଯାଵିଚାର୍ଯ ଵା । ଯୋ ଵକ୍ତି ତମ୍ ଇହ ପ୍ରାଜ୍ଞାଃ ପ୍ରାହୁର୍ ମୂଢତମଂ ନରମ୍
ଯିଏ ପ୍ରଶ୍ନକାରୀ ସତ୍ୟ ଅର୍ଥ ଓ ଯଥାଯୋଗ୍ୟତା ଅଛି କି ନାହିଁ ଭାବିନାହିଁ କଥା କହେ, ଏହି ପୃଥିବୀରେ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ତାଙ୍କୁ ସବୁଠାରୁ ମୂର୍ଖ କୁହନ୍ତି।
ତ୍ଵମ୍ ଅତୀଵ ଗୁଣାଧାରଃ ପୃଚ୍ଛକୋ ରଘୁନନ୍ଦନ । ଅହଂ ଚ ଵକ୍ତୁଂ ଜାନାମି ସ ଚ ଯୋଗୋ ଽଯମ୍ ଆଵଯୋଃ
ରଘୁବଂଶର ଆନନ୍ଦ ତୁମେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁଣମୟ ଓ ଉତ୍ତମ ପ୍ରଶ୍ନକାରୀ। ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ତର ଦେବାକୁ ଜାଣେ। ଏହିପରି ଆମ ଦୁଇଁଜଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ସଂବାଦ ଉଚିତ।
ଯଦ୍ ଅହଂ ଵଚ୍ମି ତଦ୍ ଯତ୍ନାତ୍ ତ୍ଵଯା ଶବ୍ଦାର୍ଥକୋଵିଦ । ଏତଦ୍ ଵସ୍ତ୍ଵ୍ ଇତି ନିର୍ଣୀଯ ହୃଦି କାର୍ଯମ୍ ଅଖଣ୍ଡିତଂ
ମୁଁ ଯାହା କହେଁ, ସେଥିରେ ତୁମେ ଶବ୍ଦ ଓ ଅର୍ଥରେ ପାରଙ୍ଗତ ଥିବାରୁ, ସତ୍ୟ ଅର୍ଥକୁ ଭଲଭାବେ ବୁଝି, ଏହାକୁ ଅଖଣ୍ଡ ଭାବରେ ହୃଦୟରେ ଧାରଣ କର।