କାଲଚକ୍ରେ ଵହତ୍ଯ୍ ଅସ୍ମିଂସ୍ ତତୋ ଵିଗଲିତେ କ୍ରମେ । ପ୍ରତ୍ଯହଂ ଭୋଜନପରେ ଜନେ ଶାଲ୍ଯର୍ଜନୋନ୍ମୁଖେ
ଏଠାରେ କାଳର ଚକ୍ର ଘୁରୁଛି, ଯେତେବେଳେ ନିୟମ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଅପସାରିଯାଏ, ଲୋକେ ପ୍ରତିଦିନ ଖାଦ୍ୟରେ ଲିନ ହୁଅନ୍ତି ଓ ଧାନ ଚାଷରେ ମନ ଦେଉଛନ୍ତି।
ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵାନି ସମ୍ପ୍ରଵୃତ୍ତାନି ଵିଷଯାର୍ଥଂ ମହୀଭୁଜାମ୍ । ଦଣ୍ଡ୍ଯତାଂ ସମ୍ପ୍ରଯାତାନି ଭୂତାନି ଭୁଵି ଭୂରିଶଃ
ଭୂମିର ଶାସକମାନେ ଭୋଗବସ୍ତୁ ପାଇଁ ଆପସରେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ କରନ୍ତି, ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଅନେକ ପ୍ରାଣୀ ଦଣ୍ଡ ଭୋଗ କରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି।
ତତୋ ଯୁଦ୍ଧଂ ଵିନା ଭୂପା ମହୀଂ ପାଲଯିତୁଂ କ୍ରମାତ୍ । ଅସମର୍ଥାସ୍ ତଦ୍ ଆଯାତାଃ ପ୍ରଜାଭିସ୍ ସହ ଦୀନତାମ୍
ଯୁଦ୍ଧ ଛଡ଼ି ଧୀରେ ଧୀରେ ଭୂମିକୁ ଶାସନ କରିବାରେ ରାଜାମାନେ ଅସମର୍ଥ ହେଲେ, ଏହାର ଫଳରେ ସେମାନେ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରଜାମାନେ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଗଲେ।
ତେଷାଂ ଦୈନ୍ଯାପନୋଦାର୍ଥଂ ସମ୍ଯକ୍ସୃଷ୍ଟିକ୍ରମାଯ ଚ । ତତୋ ଽସ୍ମଦାଦିଭିଃ ପ୍ରୋକ୍ତା ମହତ୍ଯୋ ଜ୍ଞାନଦୃଷ୍ଟଯଃ
ସେମାନଙ୍କର ଏହି ଦୁଃଖ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ଏବଂ ସୃଷ୍ଟିର ନିୟମ ଠିକ୍ ଭାବରେ ଚାଲିବାକୁ, ଆମେ ଏବଂ ଆମ ପରି ଅନ୍ୟମାନେ ଗଭୀର ଜ୍ଞାନର ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ପ୍ରକାଶ କଲୁ।
ଅଧ୍ଯାତ୍ମଵିଦ୍ଯା ତେନେଯଂ ପୂର୍ଵଂ ରାଜସୁ ଵର୍ଣିତା । ତଦନୁ ପ୍ରସୃତା ଲୋକେ ରାଜଵିଦ୍ଯେତ୍ଯ୍ ଉଦାହୃତା
ଏହି ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଜ୍ଞାନ ପ୍ରଥମେ ରାଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଥିଲା; ପରେ ଏହା ସାରା ଲୋକରେ ପ୍ରସାରିତ ହୋଇ 'ରାଜବିଦ୍ୟା' ବୋଲି ଚିହ୍ନାଯିବାକୁ ଲାଗିଲା।
ରାଜଵିଦ୍ଯା ରାଜଗୁହ୍ଯମ୍ ଅଧ୍ଯାତ୍ମଗ୍ରନ୍ଥମ୍ ଉତ୍ତମମ୍ । ଜ୍ଞାତ୍ଵା ରାଘଵ ରାଜାନଃ ପରାଂ ନିର୍ଦୁଃଖତାଂ ଗତାଃ
ରାଜବିଦ୍ୟା, ରାଜଗୁପ୍ତ ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଗ୍ରନ୍ଥ—ଏହାକୁ ବୁଝିବା ପରେ, ରାଘବ, ରାଜାମାନେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦୁଃଖମୁକ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ।
ଅଥ ରାଜସ୍ଵ୍ ଅତୀତେଷୁ ବହୁଷ୍ଵ୍ ଅମଲକୀର୍ତିଷୁ । ଅସ୍ମାଦ୍ ଦଶରଥାଦ୍ ରାମ ଜାତୋ ଽଦ୍ଯ ତ୍ଵମ୍ ଇହାଵନୌ
ଏହି ଭୂମିରେ, ଦଶରଥଙ୍କରୁ ତୁମେ, ରାମ, ଜନ୍ମ ନେଇଛ, ଏବେ ଅନେକ ପବିତ୍ର ଖ୍ୟାତିର ରାଜାମାନେ ଚାଲିଯାଇଥିବା ପରେ।
ତଵ ଚାତିପ୍ରସନ୍ନେ ଽସ୍ମିଞ୍ ଜାତଂ ମନସି ପାଵନମ୍ । ନିର୍ନିମିତ୍ତମ୍ ଇଦଂ ଚାରୁ ଵୈରାଗ୍ଯମ୍ ଅରିମର୍ଦନ
ତୁମର ଅତ୍ୟନ୍ତ ପବିତ୍ର ଏବଂ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ମନରେ ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ, କାରଣ ଛଡ଼ା ବିରାଗ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଛି, ଶତ୍ରୁମାନେ ନାଶ କରୁଥିବା ରାମ।
ସର୍ଵସ୍ଯୈଵ ହି ଭଵ୍ଯସ୍ଯ ସାଧୋର୍ ଅପି ଵିଵେକିନଃ । ନିମିତ୍ତପୂର୍ଵଂ ଵୈରାଗ୍ଯଂ ଜାଯତେ ରାମ ରାଜସମ୍
ସମସ୍ତ ଉତ୍ତମ ଏବଂ ବିବେକଶୀଳ ଲୋକଙ୍କରେ ସାଧାରଣତଃ କିଛି କାରଣରୁ ବିରାଗ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ, ରାମ, ଏହା ରାଜସିକ ପ୍ରକୃତିର।
ଇଦଂ ତ୍ଵ୍ ଅପୂର୍ଵମ୍ ଉତ୍ପନ୍ନଂ ଚମତ୍କାରକରଂ ସତାମ୍ । ତଵାନିମିତ୍ତଂ ଵୈରାଗ୍ଯଂ ସାତ୍ତ୍ଵିକଂ ସ୍ଵଵିଵେକଜମ୍
କିନ୍ତୁ ତୁମରେ ଏହି ଅପୂର୍ବ ବିରାଗ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଛି, ଯାହା ସଦ୍ବ୍ୟକ୍ତିମାନେକୁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଚକିତ କରେ; ତୁମର ବିରାଗ କୌଣସି କାରଣ ବିନା, ପବିତ୍ର ଏବଂ ନିଜ ବିବେକରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ।
ବୀଭତ୍ସଂ ଵିଷମଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା କୋ ନାମ ନ ଵିରଜ୍ଯତେ । ସତାଂ ତୂତ୍ତମଵୈରାଗ୍ଯଂ ଵିଵେକାଦ୍ ଏଵ ଜାଯତେ
ଯେଉଁମାନେ ଘୃଣିତ ଓ ଅନ୍ୟାୟ ଦେଖନ୍ତି, ସେମାନେ କିଏ ଅସକ୍ତ ହେବେ ନାହିଁ? କିନ୍ତୁ ସତ୍ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ବିରାଗ କେବଳ ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ତେ ମହାନ୍ତୋ ମହାପ୍ରଜ୍ଞା ନିମିତ୍ତେନ ଵିନୈଵ ହି । ଵୈରାଗ୍ଯଂ ଜାଯତେ ଯେଷାଂ ତ ଏଵାମଲମାନସାଃ
ଯେଉଁ ମହାନ ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକମାନଙ୍କର ମନରେ କୌଣସି ବାହ୍ୟ କାରଣ ଛାଡ଼ି ବିରାଗ ଜନ୍ମ ନେଉଛି, ସେମାନେ ନିଜେ ସତ୍ତ୍ୱଶୁଦ୍ଧ ମନ ଧାରଣ କରନ୍ତି।
ସ୍ଵଵିଵେକଚମତ୍କାରପରାମର୍ଶଵିରକ୍ତଯା । ରାଜତେ ହି ଧିଯା ଜନ୍ତୁର୍ ଯୁଵେଵ ଵନମାଲଯା
ନିଜ ବିବେକର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ବିରାଗର ସ୍ପର୍ଶରେ ଯେଉଁ ଜନର ବୁଦ୍ଧି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ, ସେ ଯେମିତି ଅରଣ୍ୟ ଫୁଲର ମାଳା ପିନ୍ଧିଥିବା ଯୁବକ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ।
ପରାମୃଶ୍ଯ ଵିଵେକେନ ସଂସାରରଚନାମ୍ ଇମାମ୍ । ଵିରାଗଂ ଯେ ଽଧିଗଚ୍ଛନ୍ତି ତ ଏଵ ପୁରୁଷୋତ୍ତମାଃ
ଏହି ସଂସାରର ଗଠନକୁ ବିବେକରେ ବିଚାର କରି ଯେଉଁମାନେ ବିରାଗ ଅର୍ଜନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ପୁରୁଷ।
ସ୍ଵଵିଵେକଵଶାଦ୍ ଏଵ ଵିଚାର୍ଯେଦଂ ପୁନଃ ପୁନଃ । ଇନ୍ଦ୍ରଜାଲଂ ପରିତ୍ଯାଜ୍ଯଂ ସବାହ୍ଯାଭ୍ଯନ୍ତରଂ ବଲାତ୍
ନିଜ ବୁଦ୍ଧିର ଶକ୍ତିରେ, ଏହି ମାୟାକୁ ପୁନିପୁନି ଭାବିବା ଉଚିତ ଏବଂ ଏହାକୁ ବାହାରୁ ଓ ଭିତରୁ ଜୋରଦେଇ ଛାଡିଦେବା ଦରକାର।
ଶ୍ମଶାନମ୍ ଆପଦଂ ଦୈନ୍ଯଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା କୋ ନ ଵିରଜ୍ଯତେ । ତଦ୍ ଵୈରାଗ୍ଯଂ ପରଂ ଶ୍ରେଯସ୍ ସ୍ଵତୋ ଯଦ୍ ଅଭିଜାଯତେ
ଶ୍ମଶାନ, ଦୁଃଖ କିମ୍ବା ଦୟନୀୟତା ଦେଖି କିଏ ବିରକ୍ତ ହୁଏନାହିଁ? କିନ୍ତୁ ଯେଉଁ ବିରାଗ ନିଜରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେହିଏ ସର୍ବୋତ୍ତମ ମଙ୍ଗଳ।
ଅକୃତ୍ରିମଵିରାଗସ୍ ତ୍ଵଂ ମହତ୍ତାମ୍ ଅଲମ୍ ଆଗତଃ । ଯୋଗ୍ଯୋ ଽସି ଜ୍ଞାନସାରସ୍ଯ ବୀଜସ୍ଯେଵ ମୃଦୁସ୍ଥଲମ୍
ତୁମେ କୃତ୍ରିମ ନୁହେଁ ଏମିତି ବିରାଗ ଧାରଣ କରିଛ, ଏହି ଦ୍ୱାରା ବଡ଼ ମହତ୍ତ୍ୱ ଲାଭ କରିଛ। ଯେପରି ବିଆ ଲାଗି ମୃଦୁ ମାଟି ଉପଯୁକ୍ତ, ସେପରି ତୁମେ ଜ୍ଞାନର ମୂଳ ଲାଗି ଯୋଗ୍ୟ।
ପ୍ରସାଦାତ୍ ପରମେଶସ୍ଯ ନାଥସ୍ଯ ପରମାତ୍ମନଃ । ତ୍ଵାଦୃଶସ୍ଯ ଶୁଭା ବୁଦ୍ଧିର୍ ଵିଵେକମ୍ ଅନୁଧାଵତି
ପରମେଶ୍ୱର, ନାଥ ଓ ପରମାତ୍ମାଙ୍କର କୃପାରେ, ତୁମ ପରି ଲୋକଙ୍କର ଶୁଭ ବୁଦ୍ଧି ସଦା ବିବେକ ପଛରେ ଚାଲେ।
କ୍ରିଯାକ୍ରମେଣ ମହତା ତପସା ନିଯମେନ ଚ । ଦାନେନ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାଭିଶ୍ ଚିରକାଲଵିଵେକତଃ
ବଡ଼ ପ୍ରୟାସ, କଠିନ ତପସ୍ୟା, ନିୟମିତ ଆଚରଣ, ଦାନ, ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନକୁ ଯାତ୍ରା ଏବଂ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ବିଚାର କରିବା ଦ୍ୱାରା—
ଦୁଷ୍କୃତେ କ୍ଷଯମ୍ ଆପନ୍ନେ ପରମାର୍ଥଵିଚାରଣେ । କାକତାଲୀଯଯୋଗେନ ବୁଦ୍ଧିର୍ ଜନ୍ତୋଃ ପ୍ରଵର୍ତତେ
ଯେତେବେଳେ ଦୁଷ୍କର୍ମ ଶେଷ ହୁଏ ଏବଂ ପରମ ସତ୍ୟ ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା ହୁଏ, ତେବେ କାଉଁଆ ଏବଂ ତାଳଫଳ ଭଳି ଅପୂର୍ବ ସଯୋଗରେ, ଜଣେ ଜୀବରେ ବିବେକ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ।
କ୍ରିଯାପରାସ୍ ତାଵଦ୍ ଅଲଂ ଚକ୍ରାଵୃତ୍ତିଭିର୍ ଆଦୃତାଃ । ଭ୍ରମନ୍ତୀହ ଜନା ଯାଵନ୍ ନ ପଶ୍ଯନ୍ତି ପରଂ ପଦମ୍
ମନୁଷ୍ୟମାନେ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିନ ରହି, ଏଠାରେ ଅନେକ ପ୍ରକାର କାର୍ଯ୍ୟର ଚକ୍ରରେ ଘୁରି ଫେରନ୍ତି, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେମାନେ ପରମ ପଦକୁ ଦେଖିନାହାନ୍ତି।
ଯଥାଭୂତମ୍ ଇମଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସଂସାରଂ ତନ୍ମଯୀଂ ଧିଯମ୍ । ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ପରଂ ଯାନ୍ତି ନିରାଲାନା ଗଜା ଇଵ
ଏହି ସଂସାରକୁ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ଦେଖି, ଏହାରେ ମନ ଲିନ ହେବାକୁ ବୁଝି, ଯେମାନେ ଆସକ୍ତି ଛାଡ଼ିଦିଅନ୍ତି ସେମାନେ ଗଜମାନଙ୍କ ପରି ବନ୍ଧନ ଛାଡ଼ି ପରମ ପଦକୁ ପହଞ୍ଚନ୍ତି।
ଵିଷମେଯମ୍ ଅନନ୍ତେହା ରାମ ସଂସାରସଂସୃତିଃ । ଦେହମୁକ୍ତା ମହାତନ୍ତୁର୍ ଵିନା ଜ୍ଞାନଂ ନ ନଶ୍ଯତି
ହେ ରାମ, ଏହି ଦୁର୍ଲଭ ଏବଂ ଅନନ୍ତ ସଂସାର ଚକ୍ର ଜ୍ଞାନ ଛାଡ଼ି ଶରୀର ଛାଡ଼ିଲେ ମଧ୍ୟ ଶେଷ ହୁଏ ନାହିଁ; ଏହା ଏକ ବଡ଼ ଜାଲ ଭଳି।
ଜ୍ଞାନଯୁକ୍ତିପ୍ଲଵେନୈଵ ସଂସାରାବ୍ଧିଂ ସୁଦୁସ୍ତରମ୍ । ମହାଧିଯସ୍ ସମୁତ୍ତୀର୍ଣା ନେତରେଣ ରଘୂଦ୍ଵହ
ହେ ରଘୁବଂଶୀ, ବଡ଼ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକମାନେ ଜ୍ଞାନ ଓ ବିଚାରର ନୌକାରେ ବସି ଏହି ଦୁର୍ଲଘ୍ୟ ସଂସାର ସମୁଦ୍ରକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହୁଅନ୍ତି, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟରେ ନୁହେଁ।
ତାମ୍ ଇମାଂ ଜ୍ଞାନଯୁକ୍ତିଂ ତ୍ଵଂ ସଂସାରାମ୍ଭୋଧିତାରିଣୀମ୍ । ଶୃଣୁଷ୍ଵାଵହିତୋ ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ନିତ୍ଯାଵହିତଯାନଯା
ଏହି ସଂସାର ସମୁଦ୍ରକୁ ପାର କରାଏଥିବା ଜ୍ଞାନ ଓ ବିଚାରର ଉପାୟକୁ ତୁମେ ମନ ଲଗାଇ ଶୁଣ, ଏବଂ ସଦା ଏଭଳି ଧ୍ୟାନ ରଖି ଚାଲ।
ଯସ୍ମାଦ୍ ଅନନ୍ତସଂରମ୍ଭା ଜଗତୋ ଦୁଃଖରୀତଯଃ । ଚିରାଯାନ୍ତର୍ ଦହନ୍ତ୍ଯ୍ ଏତା ଵିନା ଯୁକ୍ତିମ୍ ଅନିନ୍ଦିତ
ହେ ନିର୍ମଳ, ଏହି ଜଗତର ଅନେକ ଚେଷ୍ଟାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଅନନ୍ତ ଦୁଃଖର ତରଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ଠିକ୍ ବୁଝିବା ଉପାୟ ଛାଡ଼ି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭିତରେ ଜଳିଥାଏ।
ଶୀତଵାତାତପାଦୀନି ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵଦୁଃଖାନି ରାଘଵ । ଜ୍ଞାନଯୁକ୍ତିଂ ଵିନା କେନ ସହ୍ଯତାଂ ଯାନ୍ତି ସାଧୁଷୁ
ହେ ରାଘବ, ଜ୍ଞାନର ସହାୟତା ଛାଡ଼ି ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ କିପରି ଶୀତ, ପବନ ଓ ତାପ ଭଳି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଦୁଃଖଗୁଡ଼ିକୁ ସହିପାରିବେ?
ଆପତନ୍ତି ପ୍ରତିପଦଂ ଯଥାକାଲଂ ଦହନ୍ତି ଚ । ଦୁଃଖଚିନ୍ତା ନରଂ ମୂଢଂ ତୃଣମ୍ ଅଗ୍ନିଶିଖା ଇଵ
ଯେଉଁ ଲୋକ ମୂଢ଼, ଦୁଃଖ ଓ ଚିନ୍ତା ସେଠାରେ ପ୍ରତିଟି ପଦକ୍ଷେପରେ ଆସି ତାଙ୍କୁ ଜଳାଇଦିଏ, ଯେପରି ତୃଣକୁ ଅଗ୍ନିର ଶିଖା ଦହିଦିଏ।
ପ୍ରାଜ୍ଞଂ ଵିଜ୍ଞାତଵିଜ୍ଞାନଂ ସମ୍ଯଗ୍ଦର୍ଶିନମ୍ ଆଧଯଃ । ନ ଦହନ୍ତି ଵନଂ ଵର୍ଷଦବ୍ଦମ୍ ଅଗ୍ନିଶିଖା ଇଵ
ଯେଉଁ ଲୋକ ଠିକ୍ ଭାବେ ଜ୍ଞାନ ଓ ଦୃଢ଼ ଦୃଷ୍ଟି ରଖନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ଦୁଃଖ ଜଳାଇପାରେନି, ଯେପରି ଏକ ବର୍ଷ ଧରି ବର୍ଷାରେ ଭିଜିଥିବା ଜଙ୍ଗଲକୁ ଅଗ୍ନି ଦହିପାରେନି।
ଆଧିଵ୍ଯାଧିପରାଵର୍ତେ ସଂସାରମରୁମାରୁତେ । କ୍ଷୁଭିତେ ଽପି ନ ତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞୋ ଭଜ୍ଯତେ କଲ୍ପଵୃକ୍ଷଵତ୍
ସଂସାର ମରୁଭୂମିର ବାତାସରେ ଆଘାତ ଓ ରୋଗର ଝଞ୍ଜାବାତ ଲାଗିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯିଏ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଜାଣିଛନ୍ତି, ସେ କେବେ ଭାଙ୍ଗିଯାନ୍ତିନାହିଁ, ଯେପରି କଳ୍ପବୃକ୍ଷ କେବେ ଭାଙ୍ଗେନାହିଁ।