ଦୀପହସ୍ତୋ ଯଦାଭ୍ଯେତି ତମୋରୂପଦିଦୃକ୍ଷଯା । ତଦା ଗଲତି ତତ୍ ସର୍ଵଂ ତମସ୍ ତାପେ ଘୃତଂ ଯଥା
ଏକ ଦୀପ ହାତରେ ଧରି ଅନ୍ଧାରକୁ ଦେଖିବାକୁ ଯିଏ ଆସେ, ସେତେବେଳେ ସେ ଅନ୍ଧାର ସମସ୍ତେ ହରାଯାଏ, ଯେପରି ତାପରେ ଘିଅ ପିଗଳିଯାଏ।
ନ ତୁ ସଂଲକ୍ଷ୍ଯତେ ଦୀପୈସ୍ ତମସୋ ରୂପନିଶ୍ଚଯଃ । ଉଦେତି କେଵଲଂ ଧ୍ଵାନ୍ତଧ୍ଵଂସୋ ଵିମଲମୂର୍ତିମାନ୍
ଦୀପର ଆଲୋକରେ ଅନ୍ଧାରର ଆକୃତି କେବେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେନାହିଁ; କେବଳ ଅନ୍ଧାରର ନାଶ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ, ଯାହା ସ୍ୱଚ୍ଛ ଆକୃତିରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ।
ଏଵମ୍ ଆଲୋକ୍ଯମାନୈଷା କ୍ଵାପି ଯାତି ପଲାଯତେ । ଅସଦ୍ରୂପା ହ୍ଯ୍ ଅଵସ୍ତୁତ୍ଵଂ ଦୃଶ୍ଯତେ ଽସ୍ଯା ଵିଚାରଣାତ୍
ଏଭଳି ଭାବରେ ଯେତେବେଳେ ଏହାକୁ ଜାଞ୍ଚାଯାଏ, ଏହା କେଉଁଠି ଯାଇ ଲୁଚିଯାଏ; ଏହାର ଅସତ୍ତା ଓ ଅସ୍ତିତ୍ୱହୀନତା ତଦନ୍ତ କଲେ ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ।
ଆଲୋକ ଆଗତେ ଯାଦୃଗ୍ ଯଦ୍ ଯତ୍ ତଦ୍ ଦୃଶ୍ଯତେ ତଥା । ଅଵସ୍ତୁତ୍ଵେ ତ୍ଵ୍ ଅଵିଦ୍ଯାଯାସ୍ ତ୍ଵ୍ ଅଵସ୍ତୁତ୍ଵଂ ପ୍ରତୀଯତେ
ଆଲୋକ ଆସିଲେ, ଯାହା ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ, ସେହିପରି ଦେଖାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଅବିଦ୍ୟା ଦେଖିଲେ, ଏହାର ଅସ୍ତିତ୍ୱହୀନତା ଏହାର ଅସତ୍ତାରେ ବୁଝିପାରିଯାଏ।
ଯାଵନ୍ ନାଲୋକ୍ଯତେ ତାଵନ୍ ନ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଅପି ଦୃଶ୍ଯତେ । ଆଲୋକ୍ଯତେ ଯଥା ଯଦ୍ ଯତ୍ ତତ୍ ତଥା ପ୍ରତିପଦ୍ଯତେ
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କିଛି ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କିଛି ଦେଖିବାକୁ ମିଳେନାହିଁ; ଯାହା ଦେଖାଯାଏ, ଠିକ୍ ସେହିପରି ଧରାଯାଏ।
ରକ୍ତମାଂସାସ୍ଥିଯନ୍ତ୍ରେ ଽସ୍ମିନ୍ କସ୍ ସ୍ଯାମ୍ ଅହମ୍ ଇତି ସ୍ଵଯମ୍ । ଯାଵଦ୍ ଵିଚାର୍ଯତେ ତାଵତ୍ ସର୍ଵମ୍ ଆଶୁ ପ୍ରଲୀଯତେ
ଏହି ରକ୍ତ, ମାଂସ ଓ ହାଡ଼ ଦେହରେ, ଯେତେବେଳେ କିଏ ମୁଁ? ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ କରାଯାଏ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚିନ୍ତା ଚାଲିଥାଏ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସବୁ କିଛି ଶୀଘ୍ର ହରାଯାଏ।
ଆଦ୍ଯନ୍ତଯୋର୍ ଅସଦ୍ରୂପେ ନୂନଂ ପରିହୃତେ ହୃଦଃ । ସର୍ଵସ୍ମିନ୍ନ୍ ଏଵ ଯଶ୍ ଶେଷସ୍ ତମ୍ ଅଵିଦ୍ଯାକ୍ଷଯଂ ଵିଦୁଃ
ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷର ଅସତ୍ତାକୁ ହୃଦୟ ଛାଡ଼ିଦେଇଲେ, ସମସ୍ତ ଭିତରେ ଯାହା ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ, ତାହାକୁ ଅଜ୍ଞାନର ନଶ୍ୱରତା ଭାବି ଜଣାଯାଏ।
ତନ୍ ନକିଞ୍ଚିଚ୍ ଚ କିଞ୍ଚିଚ୍ ଚ ଯତ୍ ସତ୍ ତଦ୍ ବ୍ରହ୍ମ ଶାଶ୍ଵତମ୍ । ତଦ୍ ଵସ୍ତୁ ତଦ୍ ଉପାଦେଯଂ ତଦ୍ ଅଵିଦ୍ଯାନିଵର୍ତନମ୍
ଯାହା କିଛି ନୁହେଁ ଓ କିଛି ଅଟେ, ଯାହା ସତ୍ତା ଅଛି, ସେହି ଅମର ବ୍ରହ୍ମ; ଏହି ହେଉଛି ସତ୍ୟ, ଏହି ଗ୍ରହଣ କରିବା ଯୋଗ୍ୟ, ଏହି ଅଜ୍ଞାନକୁ ଦୂର କରେ।
ସ୍ଵରୂପଂ ନାମ୍ନ ଏଵାସ୍ଯା ଜ୍ଞାଯତେ ନିସ୍ସ୍ଵଭାଵକମ୍ । ନ ହି ଜିହ୍ଵାଗତସ୍ଯେକ୍ଷୋସ୍ ସ୍ଵାଦୋ ଽନ୍ଯସ୍ମାତ୍ ପ୍ରତୀଯତେ
ଏହାର ସ୍ବରୂପ କେବଳ ନାମରେ ଜଣାଯାଏ, ଏହାର ନିଜସ୍ବ ଗୁଣ କିଛି ନାହିଁ; ଯେପରି ଜିହ୍ୱାରେ ଥିବା ରସ ଅନ୍ୟ କିଛି ଦ୍ୱାରା ଅନୁଭବ କରାଯାଏ ନାହିଁ।
ନାଵିଦ୍ଯା କ୍ଵଚିଦ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅସ୍ତି ବ୍ରହ୍ମୈଵେଦମ୍ ଅଖଣ୍ଡିତମ୍ । ସଦସତ୍କଲନାସ୍ଫାରମ୍ ଅଶେଷଂ ଯେନ ମଣ୍ଡିତମ୍
ଅଜ୍ଞାନ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; ଏହି ଅଖଣ୍ଡ ବ୍ରହ୍ମା ଏକମାତ୍ର ସତ୍ୟ, ଯାହା ସତ୍-ଅସତ୍ ଭାବନାର ଖେଳ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଶୋଭିତ।
ଏତାଵଦ୍ ଏଵାଵିଦ୍ଯା ଯନ୍ ନେଦଂ ବ୍ରହ୍ମେତି ନିଶ୍ଚଯଃ । ଏତଦ୍ ଏଵ କ୍ଷଯୋ ଯସ୍ ସ୍ଯାଦ୍ ଇଦଂ ବ୍ରହ୍ମେତି ନିଶ୍ଚଯଃ
ଅଜ୍ଞାନ କେବଳ ଏତିକି: 'ଏହା ବ୍ରହ୍ମା ନୁହେଁ' ଭାବର ନିଶ୍ଚୟ; ଏହାର ଶେଷ ହେଉଛି: 'ଏହା ବ୍ରହ୍ମା' ଭାବର ନିଶ୍ଚୟ।
ଘଟପଟଶକଟାଵଭାସଜାଲଂ ନ ଵିଭୁର୍ ଇତୀତ୍ଯ୍ ଉଦିତେହ ସା ତ୍ଵ୍ ଅଵିଦ୍ଯା । ଘଟପଟଶକଟାଵଭାସଜାଲଂ ଵିଭୁର୍ ଇତି ଚେଦ୍ ଗଲିତୈଵ ସା ତ୍ଵ୍ ଅଵିଦ୍ଯା
ଘଟ, ପଟ, ଶକଟ ଓ ଏହାର ଦେଖାଯାଉଥିବା ଦୃଶ୍ୟଗୁଡିକୁ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ନୁହେଁ ଭାବିଲେ ଏହା ଅଜ୍ଞାନ; ଯଦି ଏହି ଦୃଶ୍ୟଗୁଡିକୁ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଭାବିବାକୁ ବୁଝିଲେ ତେବେ ଏହି ଅଜ୍ଞାନ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ।
ପୁନଃ ପୁନର୍ ଇଦଂ ରାମ ପ୍ରବୋଧାର୍ଥଂ ମଯୋଚ୍ଯତେ । ଅଭ୍ଯାସେନ ଵିନା ସାଧୋ ନାଭ୍ଯୁଦେତ୍ଯ୍ ଆତ୍ମଭାଵନମ୍
ରାମ, ଜାଗ୍ରତି ପାଇଁ ମୁଁ ପୁନିପୁନି ଏହି କଥା କହୁଛି: ଅଭ୍ୟାସ ଛଡ଼ି ଆତ୍ମାର ଅନୁଭୂତି ଆସିନଥାଏ, ମହାନ ଜନ।
ଅଜ୍ଞାନମ୍ ଏତଦ୍ ବଲଵଦ୍ ଅଵିଦ୍ଯେତରନାମକମ୍ । ଜନ୍ମାନ୍ତରଶତପ୍ରୌଢଂ ନୂନଂ ସ୍ଥିତିମ୍ ଉପାଗତମ୍
ଏହି ଅଜ୍ଞାନ, ଯାହାକୁ 'ଅବିଦ୍ୟା' ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ, ବହୁତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ଶତାଧିକ ପୂର୍ବଜନ୍ମରେ ଏହା ଗଢ଼ିଯାଇଛି।
ସବାହ୍ଯାଭ୍ଯନ୍ତରଂ ସର୍ଵୈର୍ ଇନ୍ଦ୍ରିଯୈର୍ ଅନୁଭୂଯତେ । ଭାଵାଭାଵେଷୁ ଦେହସ୍ଯ ତେନାତିଘନତାଂ ଗତମ୍
ଏହି ଅଜ୍ଞାନ ଦେହ ଥିଲେ କି ନଥିଲେ, ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ଭିତରେ ଓ ବାହାରେ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ; ଏହିପରି ଏହା ଅତି ଗଢ଼ି ହୋଇଯାଇଛି।
ଆତ୍ମଜ୍ଞାନଂ ତୁ ସର୍ଵେଷାମ୍ ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣାମ୍ ଅଗୋଚରମ୍ । ସତ୍ତାଂ କେଵଲମ୍ ଆଯାତି ମନଷ୍ଷଷ୍ଠେନ୍ଦ୍ରିଯକ୍ଷଯେ
କିନ୍ତୁ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ଅପରିଚୟ; ଏହା କେବଳ ମନ ଓ ଛଅଟି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଶାନ୍ତ ହେଲେ ଏକା ଅସ୍ତିତ୍ୱରେ ଆସେ।
ପ୍ରୋଲ୍ଲଙ୍ଘ୍ଯେନ୍ଦ୍ରିଯଜାଶ୍ ଶକ୍ତୀର୍ ଯତ୍ ସ୍ଥିତଂ ତତ୍ କଥଂ କିଲ । ଯାତି ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷତାଂ ଜନ୍ତୋଃ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷାତୀତଵୃତ୍ତିମତ୍
ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଜନିତ ଶକ୍ତିକୁ ଛାଡ଼ି, ଯେଉଁଠି କିଛି ଅଛି, ସେଥିରେ ଜଣେ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଅନୁଭବ ଅତିତ କାର୍ଯ୍ୟ ଥିଲେ, କେମିତି ସେଠି ଦେଖାଯିବ?
ନିତ୍ଯମ୍ ଅଜ୍ଞାନମ୍ ଏଵାତସ୍ ସ୍ଵଭ୍ଯସ୍ତଂ ସର୍ଵଦେହିନାମ୍ । ନ କଦାଚନ ଵିଜ୍ଞାନମ୍ ଇହ ଵାମୁତ୍ର ଵାନଘ
ଏହିପରି, ସବୁ ଦେହୀମାନେ ସବୁବେଳେ ଅଜ୍ଞାନକୁ ଅଭ୍ୟାସ କରନ୍ତି; ଏଠାରେ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟଠାରେ କେବେ ଜ୍ଞାନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏନା, ହେ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ।
ତସ୍ମାଦ୍ ଅଵିଦ୍ଯାଭାଗେନ ପ୍ରଧାନେନେତରଂ ଦହେତ୍ । ତାଵଦ୍ ଯାଵନ୍ ମିଥୋଘର୍ଷାତ୍ ସ୍ଵଯଂ ଶାମ୍ଯେଚ୍ ଛିଵଂ ଭଵେତ୍
ତେଣୁ, ଜେଉଁଠାରେ ଜ୍ଞାନ ଅଧିକ ଥାଏ, ସେଠି ଅଜ୍ଞାନକୁ ପୁଡ଼ିଦେବା ଉଚିତ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟରେ ଘର୍ଷଣ ହେଇ, ସେ ନିଜେ ଶାନ୍ତିରେ ପରିଣତ ହୁଏ।
ନ ହ୍ଯ୍ ଅଭ୍ଯାସଂ ଵିନା କିଞ୍ଚିତ୍ ଫଲଦଂ ଭଵତି କ୍ଵଚିତ୍ । ଯଦ୍ ଯଦ୍ ଆସାଦ୍ଯତେ ଯତ୍ର ତଦ୍ ଅଭ୍ଯାସତରୋଃ ଫଲମ୍
ଅଭ୍ୟାସ ବିନା କେଉଁସି କାମରେ କେବେଉଁ ଫଳ ମିଳେନାହିଁ; ଯାହା କିଛି ମିଳେ, ସେ ସବୁ ଅଭ୍ୟାସ ଗଛର ଫଳ।
ଅଵିଦ୍ଯାଂ ସୁଚିରାଭ୍ଯସ୍ତାଂ ପ୍ରରୂଢାମ୍ ଅପି ଯତ୍ନତଃ । ଆତ୍ମଜ୍ଞାନଦୃଢାଭ୍ଯାସାଦ୍ ଅନୁଦ୍ଵେଗାଚ୍ ଛମଂ ନଯେତ୍
ଯେପରିକି ଅଜ୍ଞାନ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଅଭ୍ୟାସ କରାଯାଇଥିବା ଓ ଗଭୀର ଭାବେ ଜଡିତ ହୋଇଥିବା ସତ୍ୱେ, ନିଜକୁ ଜାଣିବାର ଦୃଢ଼ ଅଭ୍ୟାସ ଓ ଅଚଞ୍ଚଳ ମନରେ ଏହାକୁ ଶାନ୍ତ କରିବା ଉଚିତ।
ତ୍ଵମ୍ ଅଵିଦ୍ଯାଲତାମ୍ ଏତାଂ ପ୍ରରୂଢାଂ ହୃଦଯଦ୍ରୁମେ । ଜ୍ଞାନାଭ୍ଯାସଵିଲାସାସିପାତେନ ଚ୍ଛିନ୍ଦ୍ଧି ସିଦ୍ଧଯେ
ତୁମେ ହୃଦୟରେ ଗଭୀର ଭାବେ ଜଡିଥିବା ଏହି ଅଜ୍ଞାନର ଲତାକୁ, ଜ୍ଞାନର ଅଭ୍ୟାସ ମାଧ୍ୟମରେ ଖେଳୁଥିବା ତଳୱାର ଦ୍ୱାରା କାଟିଦେଉ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ସିଦ୍ଧି ମିଳିପାରିବ।
ଯଥା ଵିହରତି ଜ୍ଞାତଜ୍ଞେଯୋ ଜନକଭୂପତିଃ । ଆତ୍ମଜ୍ଞାନଘନାଭ୍ଯାସସ୍ ତଥା ଵିହର ରାଘଵ
ଯେପରି ରାଜା ଜନକ ଯାହା ଜାଣିବା ଉଚିତ ତାହାକୁ ଜାଣି ସ୍ୱାଧୀନ ଭାବେ ବାସ କରନ୍ତି, ସେପରି ରାଘବ, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ନିଜକୁ ଜାଣିବାର ଦୃଢ଼ ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱାଧୀନ ଭାବେ ବାସ କର।
ନିଶ୍ଚଯୋ ଯୋ ମରୁତ୍ତସ୍ଯ କାର୍ଯାକାର୍ଯଵିଚାରଣେ । ଜାଗ୍ରତସ୍ ତିଷ୍ଠତୋ ଵାପି ତଜ୍ ଜ୍ଞାନଂ ତେନ ସତ୍ଯତା
ମରୁତ୍ତଙ୍କର ଯେଉଁ ନିଶ୍ଚୟ କାହିଁକି କଣ କରିବା ଉଚିତ ଓ କଣ ନୁହେଁ, ସେଠି ଜାଗ୍ରତ ବା ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଦଢ଼ିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେଇ ଜ୍ଞାନ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ସତ୍ୟ ଅଟୁଟ ରହେ।
ନିଶ୍ଚଯେନ ହରିର୍ ଯେନ ଵିଵିଧାଚାରକାରଣାତ୍ । ଯୋନିଷ୍ଵ୍ ଅଵତରତ୍ଯ୍ ଉର୍ଵ୍ଯାଂ ତତ୍ ତଜ୍ଜ୍ଞତ୍ଵମ୍ ଉଦାହୃତମ୍
ଯେ ଦୃଢ଼ ସଂକଳ୍ପ ଦ୍ୱାରା ହରି ନାନା କାରଣରେ ଏଇ ପୃଥିବୀରେ ବିଭିନ୍ନ ଜନ୍ମରେ ଅବତାର ନେଇଥାନ୍ତି, ସେଇ ଜ୍ଞାନକୁ ତାଙ୍କର ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ନିଶ୍ଚଯୋ ଯସ୍ ତ୍ରିନେତ୍ରସ୍ଯ କାନ୍ତଯା ସହ ତିଷ୍ଠତଃ । ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଵାପ୍ଯ୍ ଅରାଗସ୍ଯ ସ ତେ ଭଵତୁ ରାଘଵ
ଯେ ସଂକଳ୍ପ ଦ୍ୱାରା ତିନି ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ମହାଦେବ ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟା ସହିତ ବସିଥାନ୍ତି, କିମ୍ବା ରାଗ ନଥିବା ବ୍ରହ୍ମା ଅଟୁଟ ଭାବେ ଅଛନ୍ତି, ହେ ରାଘବ, ସେଇ ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ ତୁମେ ପାଉ।
ଯୋ ନିଶ୍ଚଯସ୍ ସୁରଗୁରୋର୍ ଵାକ୍ପତେର୍ ଭାର୍ଗଵସ୍ଯ ଚ । ଦିଵାକରସ୍ଯ ଶଶିନଃ ପଵନସ୍ଯାନଲସ୍ଯ ଚ
ଯେ ସଂକଳ୍ପ ଦେବତାଙ୍କ ଗୁରୁ, ବାଣୀର ମାଲିକ, ଭୃଗୁଙ୍କ ବଂଶଜ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର, ବାୟୁ ଓ ଅଗ୍ନିଙ୍କର ଅଛି—
ନାରଦସ୍ଯ ପୁଲସ୍ତ୍ଯସ୍ଯ ମମ ଵାଙ୍ଗିରସସ୍ ତଥା । ପ୍ରଚେତସୋ ଭୃଗୋଶ୍ ଚୈଵ କ୍ରତୋର୍ ଅତ୍ରେଶ୍ ଶୁକସ୍ଯ ଚ
ନାରଦ, ପୁଲସ୍ତ୍ୟ, ମୁଁ, ଅଙ୍ଗିରା, ପ୍ରଚେତାସ, ଭୃଗୁ, କ୍ରତୁ, ଅତ୍ରି ଓ ଶୁକଙ୍କ ସଂକଳ୍ପ ଯେପରି—
ଅନ୍ଯେଷାଂ ଦେଵଵିପ୍ରେନ୍ଦ୍ରରାଜର୍ଷୀଣାଂ ଚ ରାଘଵ । ଯୋ ନିଶ୍ଚଯୋ ଽନ୍ତର୍ମୁକ୍ତାନାଂ ଜୀଵତାଂ ତେ ଭଵତ୍ଵ୍ ଅସୌ
ହେ ରାଘବ, ଦେବତା, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମହାମୁନି ଓ ରାଜାମୁନିମାନେ ଯେଉଁମାନେ ଜୀବନ କାଳରେ ମନରେ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ନିଶ୍ଚିତ ବିଶ୍ୱାସ ତୁମର ହେଉ।
ଯେନୈତେ ଭଗଵନ୍ ଵୀରା ନିଶ୍ଚଯେନ ମହାଧିଯଃ । ଵିଶୋକାସ୍ ସଂସ୍ଥିତାସ୍ ତଂ ମେ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ପ୍ରବ୍ରୂହି ତତ୍ତ୍ଵତଃ
ହେ ପୂଜ୍ୟ, ଏହି ସାହସୀ ଓ ମହାବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ କେଉଁ ନିଶ୍ଚିତ ବିଶ୍ୱାସ ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଅବିଚଳ ରହିଛନ୍ତି? ମୋତେ ସେଥିର ସତ୍ୟ କଥା କହ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ।