ବୀଜେଷୂଲ୍ଲାସରୂପେଣ ଜାଡ୍ଯେନ ଜଡରୂପିଷୁ । ଦ୍ରଵେଷୁ ଦ୍ରଵଭାଵେନ କାଠିନ୍ଯେନେତରେଷୁ ଚ
ବିଉରେ ଅଙ୍କୁର ହେବାର ଶକ୍ତି ଭାବେ, ଜଡ ଜିନିଷରେ ଜଡତା ଭାବେ, ତରଳରେ ତରଳତା ଭାବେ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜିନିଷରେ କଠିନତା ଭାବେ ଏହି ଶକ୍ତି ଅବସ୍ଥିତ।
ଭସ୍ମନ୍ଯ୍ ଅଥାଦିତ୍ଯରୁଚୌ ପାଂସୁଷ୍ଵ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅଣୁରୂପିଣୀ । ଅସିତେଷୁ ତଲସ୍ଥିତ୍ଯା ଶିତଧାରତଯାସିଷୁ
ଛାରରେ ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଭାବେ, ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଭାବେ, ଧୂଳିରେ ଅଣୁତ୍ୱ ଭାବେ, ଅନ୍ଧକାରରେ ତଳେ ଅବସ୍ଥାନ କରିବା ଭାବେ ଏବଂ ତଳୱାରରେ ଧାର ଭାବେ ଏହି ଶକ୍ତି ରହିଛି।
ଆତ୍ମଶକ୍ତିଃ ପଦାର୍ଥେଷୁ ଘଟାଵଟପଟାଦିଷୁ । ସର୍ଵତ୍ର ସତ୍ତାସାମାନ୍ଯଂ ରୂପମ୍ ଆଶ୍ରିତ୍ଯ ତିଷ୍ଠତି
ଏହି ଆତ୍ମଶକ୍ତି ଘଡ଼ା, ଗୁହା, କପଡ଼ା ଓ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଜିନିଷରେ ସାଧାରଣ ଅସ୍ତିତ୍ୱର ରୂପ ନେଇ ସବୁଠି ବ୍ୟାପି ରହିଛି।
ଇତୀଯମ୍ ଅଖିଲାଂ ଦୃଶ୍ଯଦଶାମ୍ ଆଦାଯ ସଂସ୍ଥିତା । ଯଥା ଘନପଟା ପ୍ରାଵୃଡ୍ ଅମ୍ବରାଲମ୍ବିନୀ ତଥା
ଏହିପରି, ସମସ୍ତ ଦୃଶ୍ୟ ଜଗତକୁ ଗ୍ରହଣ କରି ଏହା ଏକ ସ୍ଥିତିରେ ରହିଛି, ଯେପରି ଭାରି ମେଘ ପ୍ରବୃତ୍ତି ଋତୁରେ ଆକାଶରେ ଲଟକି ରହେ।
ସ୍ଵରୂପମ୍ ଅସ୍ଯାଶ୍ ଚୈଵୈତତ୍ କଥିତଂ ପ୍ରଵିଚାରିତମ୍ । ଅସର୍ଵଂ ସର୍ଵତୋ ଵ୍ଯାପି ସଦ୍ ଇଵାସନ୍ମଯାତ୍ମକମ୍
ଏହାର ସ୍ବରୂପ ଏଭଳି ବିବର୍ଣ୍ତିତ ଓ ବିଚାର କରାଯାଇଛି; ଏହା ସମସ୍ତ ନୁହେଁ, ତଥାପି ସବୁଠି ବ୍ୟାପି ରହିଛି, ଯେପରି ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରୂପ।
ଆତ୍ମଦୃଷ୍ଟିର୍ ଅଦୃଷ୍ଟୈଷା ସଂସୃତିଭ୍ରମଦାଯିନୀ । ଦୃଷ୍ଟା ସତୀ ସମଗ୍ରାଣାଂ ଦୁଃଖାନାଂ କ୍ଷଯକାରିଣୀ
ଆତ୍ମର ଦୃଷ୍ଟି ଦେଖିବାକୁ ନାହିଁ, ତଥାପି ଏହା ସଂସାରର ଭ୍ରମଣର କାରଣ; ଯେତେବେଳେ ଏହା ସତ୍ୟରେ ଦେଖାଯାଏ, ସମସ୍ତ ଦୁଃଖର ନାଶ କରେ।
ଅସ୍ଯାସ୍ ତ୍ଵ୍ ଅଦର୍ଶନଂ ଯତ୍ ତଦ୍ ଅଵିଦ୍ଯେତ୍ଯ୍ ଉଚ୍ଯତେ ବୁଧୈଃ । ଅଵିଦ୍ଯା ହି ଜଗଦ୍ଧେତୁସ୍ ତତସ୍ ସର୍ଵଂ ପ୍ରଵର୍ତତେ
ଏହାର ଦର୍ଶନ ନ ହେବାକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ 'ଅଜ୍ଞାନ' ବୋଲି କହନ୍ତି; ଏହି ଅଜ୍ଞାନ ହେଉଛି ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର କାରଣ, ଏହାରୁ ସବୁକିଛି ଆରମ୍ଭ ହୁଏ।
ଅଵିଦ୍ଯା ରୂପରହିତା ଯାଵଦ୍ ଏଵାଵଲୋକ୍ଯତେ । ତାଵଦ୍ ଏଵ ଗଲତ୍ଯ୍ ଆଶୁ ତୁହିନାଣୁର୍ ଯଥାତପେ
ଅଜ୍ଞାନ ଯେଉଁଠି ରୂପହୀନ, ତାହାକୁ ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦେଖାଯାଏ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହିଥାଏ; ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆଲୋକରେ ତୁଷାର କଣିକା ଶୀଘ୍ର ଗଳିଯାଏ, ସେପରି।
ଯଥା ନରୋ ଗଲନ୍ନିଦ୍ରୋ ଯାଵତ୍ କଲନଯା ମନାକ୍ । ଵିମୃଶତ୍ଯ୍ ଆଶଯଂ ତାଵନ୍ ନିଦ୍ରା ତସ୍ଯ ଵିଲୀଯତେ
ଯେପରି ଜଣେ ମଣିଷ ଘୁମ୍ ଆସୁଥିବାବେଳେ ତାଙ୍କର ମନ ଥୋଡ଼ା ଅନ୍ତର୍ଦ୍ଦୃଷ୍ଟି କରିଲେ, ସେ ଘୁମ୍ ହେଲେ ହିଁ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ—
ତଥା କୀଦୃଗ୍ ଅଵସ୍ତ୍ଵ୍ ଏତଦ୍ ଇତି ଯାଵଦ୍ ଵିକଲ୍ପ୍ଯତେ । ଅଵିଦ୍ଯା କ୍ଷୀଯତେ ତାଵଦ୍ ଆଲୋକେନାନ୍ଧତା ଯଥା
ସେପରି, 'ଏହି ଅସତ୍ୟ ଜିନିଷ କଣ?' ବୋଲି ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚିନ୍ତା କରାଯାଏ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଜ୍ଞାନ କ୍ଷୟ ହୁଏ; ଯେପରି ଆଲୋକ ଆସିଲେ ଅନ୍ଧକାର ଅପସାରିଯାଏ।
ଦୀପହସ୍ତୋ ଯଦାଭ୍ଯେତି ତମୋରୂପଦିଦୃକ୍ଷଯା । ତଦା ଗଲତି ତତ୍ ସର୍ଵଂ ତମସ୍ ତାପେ ଘୃତଂ ଯଥା
ଏକ ଦୀପ ହାତରେ ଧରି ଅନ୍ଧାରକୁ ଦେଖିବାକୁ ଯିଏ ଆସେ, ସେତେବେଳେ ସେ ଅନ୍ଧାର ସମସ୍ତେ ହରାଯାଏ, ଯେପରି ତାପରେ ଘିଅ ପିଗଳିଯାଏ।
ନ ତୁ ସଂଲକ୍ଷ୍ଯତେ ଦୀପୈସ୍ ତମସୋ ରୂପନିଶ୍ଚଯଃ । ଉଦେତି କେଵଲଂ ଧ୍ଵାନ୍ତଧ୍ଵଂସୋ ଵିମଲମୂର୍ତିମାନ୍
ଦୀପର ଆଲୋକରେ ଅନ୍ଧାରର ଆକୃତି କେବେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେନାହିଁ; କେବଳ ଅନ୍ଧାରର ନାଶ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ, ଯାହା ସ୍ୱଚ୍ଛ ଆକୃତିରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ।
ଏଵମ୍ ଆଲୋକ୍ଯମାନୈଷା କ୍ଵାପି ଯାତି ପଲାଯତେ । ଅସଦ୍ରୂପା ହ୍ଯ୍ ଅଵସ୍ତୁତ୍ଵଂ ଦୃଶ୍ଯତେ ଽସ୍ଯା ଵିଚାରଣାତ୍
ଏଭଳି ଭାବରେ ଯେତେବେଳେ ଏହାକୁ ଜାଞ୍ଚାଯାଏ, ଏହା କେଉଁଠି ଯାଇ ଲୁଚିଯାଏ; ଏହାର ଅସତ୍ତା ଓ ଅସ୍ତିତ୍ୱହୀନତା ତଦନ୍ତ କଲେ ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ।
ଆଲୋକ ଆଗତେ ଯାଦୃଗ୍ ଯଦ୍ ଯତ୍ ତଦ୍ ଦୃଶ୍ଯତେ ତଥା । ଅଵସ୍ତୁତ୍ଵେ ତ୍ଵ୍ ଅଵିଦ୍ଯାଯାସ୍ ତ୍ଵ୍ ଅଵସ୍ତୁତ୍ଵଂ ପ୍ରତୀଯତେ
ଆଲୋକ ଆସିଲେ, ଯାହା ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ, ସେହିପରି ଦେଖାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଅବିଦ୍ୟା ଦେଖିଲେ, ଏହାର ଅସ୍ତିତ୍ୱହୀନତା ଏହାର ଅସତ୍ତାରେ ବୁଝିପାରିଯାଏ।
ଯାଵନ୍ ନାଲୋକ୍ଯତେ ତାଵନ୍ ନ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଅପି ଦୃଶ୍ଯତେ । ଆଲୋକ୍ଯତେ ଯଥା ଯଦ୍ ଯତ୍ ତତ୍ ତଥା ପ୍ରତିପଦ୍ଯତେ
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କିଛି ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କିଛି ଦେଖିବାକୁ ମିଳେନାହିଁ; ଯାହା ଦେଖାଯାଏ, ଠିକ୍ ସେହିପରି ଧରାଯାଏ।
ରକ୍ତମାଂସାସ୍ଥିଯନ୍ତ୍ରେ ଽସ୍ମିନ୍ କସ୍ ସ୍ଯାମ୍ ଅହମ୍ ଇତି ସ୍ଵଯମ୍ । ଯାଵଦ୍ ଵିଚାର୍ଯତେ ତାଵତ୍ ସର୍ଵମ୍ ଆଶୁ ପ୍ରଲୀଯତେ
ଏହି ରକ୍ତ, ମାଂସ ଓ ହାଡ଼ ଦେହରେ, ଯେତେବେଳେ କିଏ ମୁଁ? ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ କରାଯାଏ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚିନ୍ତା ଚାଲିଥାଏ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସବୁ କିଛି ଶୀଘ୍ର ହରାଯାଏ।
ଆଦ୍ଯନ୍ତଯୋର୍ ଅସଦ୍ରୂପେ ନୂନଂ ପରିହୃତେ ହୃଦଃ । ସର୍ଵସ୍ମିନ୍ନ୍ ଏଵ ଯଶ୍ ଶେଷସ୍ ତମ୍ ଅଵିଦ୍ଯାକ୍ଷଯଂ ଵିଦୁଃ
ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷର ଅସତ୍ତାକୁ ହୃଦୟ ଛାଡ଼ିଦେଇଲେ, ସମସ୍ତ ଭିତରେ ଯାହା ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ, ତାହାକୁ ଅଜ୍ଞାନର ନଶ୍ୱରତା ଭାବି ଜଣାଯାଏ।
ତନ୍ ନକିଞ୍ଚିଚ୍ ଚ କିଞ୍ଚିଚ୍ ଚ ଯତ୍ ସତ୍ ତଦ୍ ବ୍ରହ୍ମ ଶାଶ୍ଵତମ୍ । ତଦ୍ ଵସ୍ତୁ ତଦ୍ ଉପାଦେଯଂ ତଦ୍ ଅଵିଦ୍ଯାନିଵର୍ତନମ୍
ଯାହା କିଛି ନୁହେଁ ଓ କିଛି ଅଟେ, ଯାହା ସତ୍ତା ଅଛି, ସେହି ଅମର ବ୍ରହ୍ମ; ଏହି ହେଉଛି ସତ୍ୟ, ଏହି ଗ୍ରହଣ କରିବା ଯୋଗ୍ୟ, ଏହି ଅଜ୍ଞାନକୁ ଦୂର କରେ।
ସ୍ଵରୂପଂ ନାମ୍ନ ଏଵାସ୍ଯା ଜ୍ଞାଯତେ ନିସ୍ସ୍ଵଭାଵକମ୍ । ନ ହି ଜିହ୍ଵାଗତସ୍ଯେକ୍ଷୋସ୍ ସ୍ଵାଦୋ ଽନ୍ଯସ୍ମାତ୍ ପ୍ରତୀଯତେ
ଏହାର ସ୍ବରୂପ କେବଳ ନାମରେ ଜଣାଯାଏ, ଏହାର ନିଜସ୍ବ ଗୁଣ କିଛି ନାହିଁ; ଯେପରି ଜିହ୍ୱାରେ ଥିବା ରସ ଅନ୍ୟ କିଛି ଦ୍ୱାରା ଅନୁଭବ କରାଯାଏ ନାହିଁ।
ନାଵିଦ୍ଯା କ୍ଵଚିଦ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅସ୍ତି ବ୍ରହ୍ମୈଵେଦମ୍ ଅଖଣ୍ଡିତମ୍ । ସଦସତ୍କଲନାସ୍ଫାରମ୍ ଅଶେଷଂ ଯେନ ମଣ୍ଡିତମ୍
ଅଜ୍ଞାନ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; ଏହି ଅଖଣ୍ଡ ବ୍ରହ୍ମା ଏକମାତ୍ର ସତ୍ୟ, ଯାହା ସତ୍-ଅସତ୍ ଭାବନାର ଖେଳ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଶୋଭିତ।
ଏତାଵଦ୍ ଏଵାଵିଦ୍ଯା ଯନ୍ ନେଦଂ ବ୍ରହ୍ମେତି ନିଶ୍ଚଯଃ । ଏତଦ୍ ଏଵ କ୍ଷଯୋ ଯସ୍ ସ୍ଯାଦ୍ ଇଦଂ ବ୍ରହ୍ମେତି ନିଶ୍ଚଯଃ
ଅଜ୍ଞାନ କେବଳ ଏତିକି: 'ଏହା ବ୍ରହ୍ମା ନୁହେଁ' ଭାବର ନିଶ୍ଚୟ; ଏହାର ଶେଷ ହେଉଛି: 'ଏହା ବ୍ରହ୍ମା' ଭାବର ନିଶ୍ଚୟ।
ଘଟପଟଶକଟାଵଭାସଜାଲଂ ନ ଵିଭୁର୍ ଇତୀତ୍ଯ୍ ଉଦିତେହ ସା ତ୍ଵ୍ ଅଵିଦ୍ଯା । ଘଟପଟଶକଟାଵଭାସଜାଲଂ ଵିଭୁର୍ ଇତି ଚେଦ୍ ଗଲିତୈଵ ସା ତ୍ଵ୍ ଅଵିଦ୍ଯା
ଘଟ, ପଟ, ଶକଟ ଓ ଏହାର ଦେଖାଯାଉଥିବା ଦୃଶ୍ୟଗୁଡିକୁ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ନୁହେଁ ଭାବିଲେ ଏହା ଅଜ୍ଞାନ; ଯଦି ଏହି ଦୃଶ୍ୟଗୁଡିକୁ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଭାବିବାକୁ ବୁଝିଲେ ତେବେ ଏହି ଅଜ୍ଞାନ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ।
ପୁନଃ ପୁନର୍ ଇଦଂ ରାମ ପ୍ରବୋଧାର୍ଥଂ ମଯୋଚ୍ଯତେ । ଅଭ୍ଯାସେନ ଵିନା ସାଧୋ ନାଭ୍ଯୁଦେତ୍ଯ୍ ଆତ୍ମଭାଵନମ୍
ରାମ, ଜାଗ୍ରତି ପାଇଁ ମୁଁ ପୁନିପୁନି ଏହି କଥା କହୁଛି: ଅଭ୍ୟାସ ଛଡ଼ି ଆତ୍ମାର ଅନୁଭୂତି ଆସିନଥାଏ, ମହାନ ଜନ।
ଅଜ୍ଞାନମ୍ ଏତଦ୍ ବଲଵଦ୍ ଅଵିଦ୍ଯେତରନାମକମ୍ । ଜନ୍ମାନ୍ତରଶତପ୍ରୌଢଂ ନୂନଂ ସ୍ଥିତିମ୍ ଉପାଗତମ୍
ଏହି ଅଜ୍ଞାନ, ଯାହାକୁ 'ଅବିଦ୍ୟା' ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ, ବହୁତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ଶତାଧିକ ପୂର୍ବଜନ୍ମରେ ଏହା ଗଢ଼ିଯାଇଛି।
ସବାହ୍ଯାଭ୍ଯନ୍ତରଂ ସର୍ଵୈର୍ ଇନ୍ଦ୍ରିଯୈର୍ ଅନୁଭୂଯତେ । ଭାଵାଭାଵେଷୁ ଦେହସ୍ଯ ତେନାତିଘନତାଂ ଗତମ୍
ଏହି ଅଜ୍ଞାନ ଦେହ ଥିଲେ କି ନଥିଲେ, ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ଭିତରେ ଓ ବାହାରେ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ; ଏହିପରି ଏହା ଅତି ଗଢ଼ି ହୋଇଯାଇଛି।
ଆତ୍ମଜ୍ଞାନଂ ତୁ ସର୍ଵେଷାମ୍ ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣାମ୍ ଅଗୋଚରମ୍ । ସତ୍ତାଂ କେଵଲମ୍ ଆଯାତି ମନଷ୍ଷଷ୍ଠେନ୍ଦ୍ରିଯକ୍ଷଯେ
କିନ୍ତୁ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ଅପରିଚୟ; ଏହା କେବଳ ମନ ଓ ଛଅଟି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଶାନ୍ତ ହେଲେ ଏକା ଅସ୍ତିତ୍ୱରେ ଆସେ।
ପ୍ରୋଲ୍ଲଙ୍ଘ୍ଯେନ୍ଦ୍ରିଯଜାଶ୍ ଶକ୍ତୀର୍ ଯତ୍ ସ୍ଥିତଂ ତତ୍ କଥଂ କିଲ । ଯାତି ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷତାଂ ଜନ୍ତୋଃ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷାତୀତଵୃତ୍ତିମତ୍
ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଜନିତ ଶକ୍ତିକୁ ଛାଡ଼ି, ଯେଉଁଠି କିଛି ଅଛି, ସେଥିରେ ଜଣେ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଅନୁଭବ ଅତିତ କାର୍ଯ୍ୟ ଥିଲେ, କେମିତି ସେଠି ଦେଖାଯିବ?
ନିତ୍ଯମ୍ ଅଜ୍ଞାନମ୍ ଏଵାତସ୍ ସ୍ଵଭ୍ଯସ୍ତଂ ସର୍ଵଦେହିନାମ୍ । ନ କଦାଚନ ଵିଜ୍ଞାନମ୍ ଇହ ଵାମୁତ୍ର ଵାନଘ
ଏହିପରି, ସବୁ ଦେହୀମାନେ ସବୁବେଳେ ଅଜ୍ଞାନକୁ ଅଭ୍ୟାସ କରନ୍ତି; ଏଠାରେ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟଠାରେ କେବେ ଜ୍ଞାନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏନା, ହେ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ।
ତସ୍ମାଦ୍ ଅଵିଦ୍ଯାଭାଗେନ ପ୍ରଧାନେନେତରଂ ଦହେତ୍ । ତାଵଦ୍ ଯାଵନ୍ ମିଥୋଘର୍ଷାତ୍ ସ୍ଵଯଂ ଶାମ୍ଯେଚ୍ ଛିଵଂ ଭଵେତ୍
ତେଣୁ, ଜେଉଁଠାରେ ଜ୍ଞାନ ଅଧିକ ଥାଏ, ସେଠି ଅଜ୍ଞାନକୁ ପୁଡ଼ିଦେବା ଉଚିତ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟରେ ଘର୍ଷଣ ହେଇ, ସେ ନିଜେ ଶାନ୍ତିରେ ପରିଣତ ହୁଏ।
ନ ହ୍ଯ୍ ଅଭ୍ଯାସଂ ଵିନା କିଞ୍ଚିତ୍ ଫଲଦଂ ଭଵତି କ୍ଵଚିତ୍ । ଯଦ୍ ଯଦ୍ ଆସାଦ୍ଯତେ ଯତ୍ର ତଦ୍ ଅଭ୍ଯାସତରୋଃ ଫଲମ୍
ଅଭ୍ୟାସ ବିନା କେଉଁସି କାମରେ କେବେଉଁ ଫଳ ମିଳେନାହିଁ; ଯାହା କିଛି ମିଳେ, ସେ ସବୁ ଅଭ୍ୟାସ ଗଛର ଫଳ।