ନାନାଲତାକୁଟ୍ମଲିତା ନାନାଵନଗଣୋତ୍ଥିତା । ନାନାଗିରିତଟାରୂଢା ନାନାଚଲନିରନ୍ତରା
ବିଭିନ୍ନ ଲତାର କୁଡି ଫୁଟିଥିବା, ବିଭିନ୍ନ ଜଙ୍ଗଲର ଦଳରୁ ଉପଜିଥିବା, ବିଭିନ୍ନ ପାହାଡ଼ର ଉପତ୍ୟକାକୁ ଚଢ଼ିଥିବା, ଅନେକ ପାହାଡ଼ର ଶିଖର ସହ ସଂଯୁକ୍ତ ଏହି ଲତା।
ଜାତା ଚ ଜାଯମାନା ଚ ମ୍ରିଯମାଣା ତଥା ମୃତା । ଅନୁଚ୍ଛିନ୍ନା ତଥା ଚ୍ଛିନ୍ନା ନିତ୍ଯମ୍ ଅଚ୍ଛେଦିନୀ ତଥା
ଏହା ଜନ୍ମ ନେଇଛି, ଜନ୍ମ ନେଉଛି, ମରିଯାଉଛି ଏବଂ ମରିଗଲା, ଅଟୁଟ ଏବଂ ଭଙ୍ଗ ହୋଇଯାଉଛି, ସଦା ଅଭେଦ୍ୟ ଅଟୁଟ ରହିଛି।
ଅତୀତା ଵର୍ତମାନା ଚ ସତ୍ଯେଵାସତ୍ପଦାସ୍ପଦା । ନିତ୍ଯମ୍ ଅତ୍ଯନ୍ତତରୁଣା ନିତ୍ଯଂ ଶମମ୍ ଉପେଯୁଷୀ
ଏହା ଗତ ଏବଂ ବର୍ତ୍ତମାନ, ସତ୍ୟ ଏବଂ ଅସତ୍ୟ ଦୁଇଟି ଅଟୁଟ ଭାବରେ ଅଛି, ସଦା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଯୁବା ରହିଛି, ସଦା ଶାନ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରୁଛି।
ମହାଵିଷଲତୈଷା ହି ସଂସାରଵିଷମୂର୍ଛନାମ୍ । ଦଦାତି ରଭସା ଶ୍ଲିଷ୍ଟା ପରାମୃଷ୍ଟା ଵିନଶ୍ଯତି
ଏହି ମହା ବିଷ ଲତା ହେଉଛି ସଂସାରର ବିଷ ମୂର୍ଛନା ଦେଇଥାଏ; ଯେତେବେଳେ ଉତ୍ସାହରେ ଆଲିଙ୍ଗନ କରାଯାଏ, ଏହା ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ, କିନ୍ତୁ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ଧରାଯାଏ ତେବେ ଏହା ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ।
ସ୍ଫୀତେତୋ ଗଲିତେତଶ୍ ଚ ରୂଢେତସ୍ ସଂସ୍ଥିତାନ୍ଵ୍ ଇତଃ । ଇତୋ ଜଲମ୍ ଇତଶ୍ ଶୈଲା ଇତୋ ନାଗାସ୍ ସୁରା ଇତଃ
ଏଠି ବିସ୍ତାର ହୋଇଛି, ସେଠି ଗଳିଗଲା, ଅନ୍ୟଠି ଦୃଢ଼ ହୋଇ ରହିଛି । କେଉଁଠି ଜଳ, କେଉଁଠି ପାହାଡ଼, ଏଠି ସର୍ପ, ସେଠି ଦେବତା ।
ଇତଃ ପୃଥ୍ଵୀତ୍ଵମ୍ ଆଯାତା ତଥେତୋ ଦ୍ଯୁତଯା ସ୍ଥିତା । ଇତଶ୍ ଚନ୍ଦ୍ରାର୍କତାଂ ପ୍ରାପ୍ତା ତଥେତସ୍ ତାରକାକୃତିମ୍
ଏଠି ଭୂମିର ଆକାର ନେଇଛି, ସେଠି ଆଲୋକ ଭାବେ ରହିଛି । କେଉଁଠି ଚନ୍ଦ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟ ହୋଇଛି, ଅନ୍ୟଠି ତାରାର ଆକୃତି ନେଇଛି ।
ଇତସ୍ ତମ ଇତସ୍ ତେଜ ଇତଃ ଖମ୍ ଇତ ଉର୍ଵରା । ଇତଶ୍ ଶାସ୍ତ୍ରମ୍ ଇତୋ ଵେଦା ଇତୋ ଦ୍ଵଯଵିଵର୍ଜିତା
ଏଠି ଅନ୍ଧାର, ସେଠି ଆଲୋକ; ଏଠି ଆକାଶ, ସେଠି ଉର୍ବର ଜମି । କେଉଁଠି ଶାସ୍ତ୍ର, ଅନ୍ୟଠି ବେଦ; ଅନ୍ୟଠି ଦୁଇଟିରୁ ମୁକ୍ତ ।
ଇତଃ ପୁଣ୍ଯମ୍ ଇତଃ ପାପମ୍ ଇତସ୍ ସ୍ଥାଵରମୂଢତା । ଇତୋ ଜ୍ଞାନାତ୍ ପରିକ୍ଷୀଣା ପୀନେତୋ ଽଜ୍ଞାନଭାଵନାତ୍
ଏଠି ପୁଣ୍ୟ, ସେଠି ପାପ; ଏଠି ଜଡ଼ ଅବସ୍ଥା । କେଉଁଠି ଜ୍ଞାନରେ କମିଯାଉଛି, ଅନ୍ୟଠି ଅଜ୍ଞାନ ଚିନ୍ତାରେ ବଢ଼ିଯାଉଛି ।
ଇତଃ ପୁଣ୍ଯତପୋଦାନୈଃ କ୍ଷୀଯମାଣତଯା ସ୍ଥିତା । ଇତୋ ଯୋଗଵିଲାସେନ ନୂନଂ କ୍ଷଯମ୍ ଉପାଗତା
ଏଠାରେ ପୁଣ୍ୟ, ତପ, ଦାନ ଦ୍ୱାରା ଏହା ଦୀରେ-ଦୀରେ କମିଯାଉଛି; ଅନ୍ୟଠାରେ ଯୋଗର ଖେଳ ଦ୍ୱାରା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଏହା ଶେଷ ହୋଇଯାଉଛି।
କ୍ଵଚିତ୍ ଖଗତଯୋଡ୍ଡୀନା କ୍ଵଚିଦ୍ ଦେଵତଯା ସ୍ଥିତା । କ୍ଵଚିତ୍ ସ୍ଥାଣୁତଯା ରୂଢା କ୍ଵଚିତ୍ ପଵନତାଂ ଗତା
କେତେଠି ଏହା ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କର ଉଡାଣ ସହିତ ଉଡିଯାଉଛି; କେତେଠି ଦେବତା ଭାବରେ ରହିଯାଉଛି। କେତେଠି ଏହା ଦଣ୍ଡ ଭଳି ଅଟୁଟ ରହିଯାଉଛି; କେତେଠି ପବନ ଭଳି ହୋଇଯାଉଛି।
କ୍ଵଚିନ୍ ନରକସଂଲୀନା କ୍ଵଚିତ୍ ସ୍ଵର୍ଗନିଵାସିନୀ । କ୍ଵଚିତ୍ ସୁରପଦଂ ପ୍ରାପ୍ତା କ୍ଵଚିତ୍ କ୍ରିମିତଯା ସ୍ଥିତା
କେତେବେଳେ ଏହା ନରକରେ ଲିନ ହୋଇଯାଉଛି; କେତେବେଳେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ବସିଯାଉଛି। କେତେଠି ଦେବତା ପଦ ଲାଭ କରିଛି; କେତେଠି କୀଟ ଭଳି ରହିଯାଉଛି।
କ୍ଵଚିଦ୍ ଵିଷ୍ଣୁଃ କ୍ଵଚିଦ୍ ବ୍ରହ୍ମା କ୍ଵଚିଦ୍ ରୁଦ୍ରଃ କ୍ଵଚିଦ୍ ରଵିଃ । କ୍ଵଚିଦ୍ ଅଗ୍ନିଃ କ୍ଵଚିଦ୍ ଵାଯୁଃ କ୍ଵଚିଚ୍ ଚନ୍ଦ୍ରଃ କ୍ଵଚିଦ୍ ଯମଃ
କେତେଠି ଏହା ବିଷ୍ଣୁ, କେତେଠି ବ୍ରହ୍ମା, କେତେଠି ରୁଦ୍ର, କେତେଠି ରବି, କେତେଠି ଅଗ୍ନି, କେତେଠି ବାୟୁ, କେତେଠି ଚନ୍ଦ୍ର, କେତେଠି ଯମ ଭାବରେ ରହିଯାଉଛି।
ଯତ୍ କିଞ୍ଚନାଙ୍ଗ ଭୁଵନେଷୁ ମହାମହିମ୍ନା ଵ୍ଯାପ୍ତଂ ଜରତ୍ତୃଣଲଵତ୍ଵମ୍ ଉପାଗତଂ ଵା । ଦୃଶ୍ଯଂ ସ୍ଫୁରତ୍ତନୁ ହରାଦ୍ଯ୍ ଅପି ତାମ୍ ଅଵିଦ୍ଯାଂ ଵିଦ୍ଧି କ୍ଷଯାଯ ତଦତୀତତଯାତ୍ମଲାଭଃ
ପ୍ରଭୁ, ଏହି ବିଶ୍ୱରେ ଯେଉଁ କିଛି ବଡ଼ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟାପ୍ତ ଅଛି, କିମ୍ବା ପୁରୁଣା ହୋଇ ଶୁଷ୍କ ଘାସ ଭଳି ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିଛି, କିମ୍ବା ଦେଖାଯାଉଛି, କିମ୍ବା ଚମକୁଥିବା ଦେହ ଅଛି — ହର ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କର ଦେହ ସମେତ — ଏ ସବୁକୁ ଅଜ୍ଞାନ ଭାବିବା। ଏହାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ନିଜ ସ୍ୱରୂପ ପ୍ରାପ୍ତି ହେଉଛି ଏହି ଅଜ୍ଞାନର ଶେଷ।
ଆକାରଜାତମ୍ ଉଦିତଂ ଶୁଦ୍ଧଂ ହରିହରାଦ୍ଯ୍ ଅପି । ଅଵିଦ୍ଯୈଵେତ୍ଯ୍ ଅହଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ବ୍ରହ୍ମନ୍ ଭ୍ରମମ୍ ଇଵାଗତଃ
ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୁଁ ଶୁଣିଛି ଯେ ଯେଉଁ ଦେହ ଉପଜିଛି, ହର ଓ ହରିଙ୍କର ଦେହ ସମେତ, ସେଗୁଡିକ ଶୁଦ୍ଧ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଅଜ୍ଞାନ। ଏହା ଶୁଣି ମୋର ମନ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଇଛି।
ସଂଵେଦ୍ଯେନାପରାମୃଷ୍ଟଂ ଶାନ୍ତଂ ସର୍ଵାତ୍ମକଂ ଚ ଯତ୍ । ତତ୍ ସଚ୍ ଚିଦ୍ ଅପି ଚାଭାସମ୍ ଅସ୍ତୀହ କଲନୋଜ୍ଝିତମ୍
ଯାହା ଜଣାଯାଉଥିବା ଦ୍ୱାରା ଅସ୍ପର୍ଶିତ, ଶାନ୍ତ ଏବଂ ସମସ୍ତର ନିଜରୂପ, ଏହା ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ଜ୍ଞାନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଏକ ଭାସା ଭଳି ଦେଖାଯାଉଛି, ଏହା ସମସ୍ତ ଧାରଣାରୁ ମୁକ୍ତ।
ସମୁଦେତି ତତସ୍ ତସ୍ମାତ୍ କଲା କଲନରୂପିଣୀ । ଜଲାଦ୍ ଆଵର୍ତରୂପେଵ ସ୍ଫୁରଦ୍ରୂପତଯୋଦିତା
ସେହିଠାରୁ ଏକ ଶକ୍ତି ଉପଜିଥାଏ, ଯାହା ପ୍ରକାଶର ଆକାର ନେଇଥାଏ; ଏହା ଜଳରୁ ଉପଜିଥିବା ଘୁର୍ଣ୍ଣିର ଭଳି ଚମକୁଥିବା ଦେହରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ।
ସୂକ୍ଷ୍ମା ମଧ୍ଯା ତଥା ସ୍ଥୂଲା ଚେତି ସା କଲ୍ପ୍ଯତେ ତ୍ରିଧା । ପଶ୍ଚାନ୍ ମନସ୍ତ୍ଵଂ ଯାତେନ ସ୍ଵେନୈଵ ଵପୁଷା ପୁନଃ
ଏହାକୁ ତିନି ପ୍ରକାରରେ ବିଚାର କରାଯାଏ—ସୂକ୍ଷ୍ମ, ମଧ୍ୟମ ଏବଂ ଥୁଲ। ପରେ, ନିଜର ନିଜ ଗୁଣରେ, ଏହା ପୁନି ମନର ଅବସ୍ଥାକୁ ନେଇଥାଏ।
ତିସୃଷ୍ଵ୍ ଅଵସ୍ଥାସ୍ଵ୍ ଏତାସୁ ଭେଦତଃ କଲ୍ପିତାଭିଧା । ସତ୍ତ୍ଵଂ ରଜସ୍ ତମ ଇତି ସୈଷୈଵ ପ୍ରକୃତିସ୍ ସ୍ଫୁଟା
ଏହି ତିନି ଅବସ୍ଥାରେ, ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ନାମ ଦିଆଯାଇଛି—ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜସ୍ ଏବଂ ତମସ୍। ଏହି ହେଉଛି ଦେଖାଯାଉଥିବା ପ୍ରକୃତି।
ଅଵିଦ୍ଯାଂ ପ୍ରକୃତିଂ ଵିଦ୍ଧି ଗୁଣତ୍ରିତଯଧର୍ମିଣୀମ୍ । ଏଷୈଵ ସଂସୃତିର୍ ଜନ୍ତୋର୍ ଅସ୍ଯାଃ ପାରଂ ପରଂ ପଦମ୍
ଅଜ୍ଞାନକୁ ପ୍ରକୃତି ଭାବରେ ଜାଣ, ଯାହା ତିନି ଗୁଣର ଲକ୍ଷଣ ଧରିଥାଏ। ଏହି ହେଉଛି ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଜନ୍ମ ମୃତ୍ୟୁର ଚକ୍ର; ଏହାର ପାର ହେଉଛି ପରମ ପଦ।
ଅତ୍ରୈତେ ଯେ ତ୍ରଯଃ ପ୍ରୋକ୍ତା ଗୁଣାସ୍ ତେ ଽପି ତ୍ରିଧା ସ୍ମୃତାଃ । ସତ୍ତ୍ଵଂ ରଜସ୍ ତମ ଇତି ପ୍ରତ୍ଯେକଂ ଭିଦ୍ଯତେ ଗୁଣଃ
ଏଠାରେ ଯେଉଁ ତିନି ଗୁଣ କଥା ହେଲା, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ତିନି ପ୍ରକାରରେ ବିଭକ୍ତ। ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜସ୍ ଏବଂ ତମସ୍—ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗୁଣ ଆଉ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାଗରେ ଅଛି।
ନଵଧୈଵ ଵିଭକ୍ତେଯମ୍ ଅଵିଦ୍ଯା ଗୁଣଭେଦତଃ । ଯାଵତ୍ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଇଦଂ ଦୃଶ୍ଯମ୍ ଅନଯୈଵ ତଦ୍ ଆଶ୍ରିତମ୍
ଏହି ଅଜ୍ଞାନ ଗୁଣର ଭିନ୍ନତା ଅନୁଯାୟୀ ନଉ ପ୍ରକାରରେ ବିଭକ୍ତ। ଏଠାରେ ଯେଉଁ କିଛି ଦେଖାଯାଉଛି, ସେସବୁ କେବଳ ଏହି ଅଜ୍ଞାନ ଉପରେ ଭିତ୍ତି କରି ଅଛି।
ଋଷଯୋ ମୁନଯସ୍ ସିଦ୍ଧା ନାଗା ଵିଦ୍ଯାଧରାସ୍ ସୁରାଃ । ଇତି ଭାଗମ୍ ଅଵିଦ୍ଯାଯାସ୍ ସାତ୍ତ୍ଵିକଂ ଵିଦ୍ଧି ରାଘଵ
ଋଷି, ମୁନି, ସିଦ୍ଧ, ନାଗ, ବିଦ୍ୟାଧର ଓ ଦେବତାମାନେ— ରାଘବ, ଏହାମାନେ ଅଜ୍ଞାନର ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଅଂଶ ବୋଲି ଜାଣ।
ସାତ୍ତ୍ଵିକସ୍ଯାସ୍ଯ ଭାଗସ୍ଯ ନାଗା ଵିଦ୍ଯାଧରାସ୍ ତମଃ । ରଜସ୍ ତୁ ମୁନଯସ୍ ସାଧ୍ଯାସ୍ ସତ୍ତ୍ଵଂ ଦେଵା ହରାଦଯଃ
ଏହି ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଅଂଶ ମଧ୍ୟରେ, ନାଗ ଓ ବିଦ୍ୟାଧରମାନେ ତମସ ଗୁଣରେ, ମୁନି ଓ ସାଧ୍ୟମାନେ ରଜସ ଗୁଣରେ, ଦେବତାମାନେ ଯେପରିକି ହରି ଓ ହର, ସେମାନେ ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣରେ ଅଛନ୍ତି।
ସତ୍ତ୍ଵଜାତେ ଦେଵଯୋନାଵ୍ ଅଵିଦ୍ଯାପ୍ରକୃତେର୍ ଗୁଣେ । ନିର୍ମଲଂ ପଦମ୍ ଆଯାତଂ ସତ୍ତ୍ଵଂ ହରିହରାଦଯଃ
ଅଜ୍ଞାନର ସ୍ୱଭାବର ଗୁଣରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ସତ୍ତ୍ୱ ଜନ୍ମା ବିଭିନ୍ନ ଦେବ ଯୋନିରେ ଆସି, ସେମାନେ ନିର୍ମଳ ଦଶାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି—ଏମାନେ ହେଉଛନ୍ତି ହରି, ହର ଓ ଅନ୍ୟମାନେ।
ସାତ୍ତ୍ଵିକଃ ପ୍ରକୃତେର୍ ଭାଗୋ ରାମ ତଜ୍ଜ୍ଞୋ ହି ଯୋ ଭଵେତ୍ । ନ ପ୍ରମୁହ୍ଯତ୍ଯ୍ ଅସୌ ଭୂଯସ୍ ତେନାସୌ ମୁକ୍ତ ଉଚ୍ଯତେ
ହେ ରାମ, ପ୍ରକୃତିର ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଅଂଶକୁ ଯେଉଁଜଣ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଜଣାନ୍ତି, ସେ କେବେ ଭ୍ରମିତ ହେଉନାହିଁ। ଏହିପରି ଲୋକକୁ ମୁକ୍ତ ଭାବରେ ଗଣନା କରାଯାଏ।
ତେନ ରୁଦ୍ରାଦଯୋ ହ୍ଯ୍ ଏତେ ସତ୍ତ୍ଵଭାଗା ମହାମତେ । ତିଷ୍ଠନ୍ତି ମୁକ୍ତପୁରୁଷା ଯାଵଦ୍ଦେହଂ ଜଗତ୍ସ୍ଥିତୌ
ଏହିପରି, ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ, ରୁଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଅଂଶର ହୋଇ, ତାଙ୍କର ଶରୀର ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ଜଗତରେ ଅଛି, ସେମାନେ ମୁକ୍ତ ପୁରୁଷ ଭାବରେ ରହନ୍ତି।
ଯାଵଦ୍ଦେହଂ ମହାତ୍ମାନୋ ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତା ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତାଃ । ଵିଦେହମୁକ୍ତା ଦେହାନ୍ତେ ସ୍ଥାସ୍ଯନ୍ତି ପରମେଶ୍ଵରାଃ
ମହାତ୍ମାମାନେ ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶରୀର ଅଛି, ଜୀବନମୁକ୍ତ ଭାବରେ ରହନ୍ତି; ଶରୀର ଶେଷ ହେଲେ, ସେମାନେ ଦେହବିହୀନ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ପରମେଶ୍ୱର ଭାବରେ ବସିଥାନ୍ତି।
ଭାଗ ଏଷ ତ୍ଵ୍ ଅଵିଦ୍ଯାଯା ଏଵ ଵିଦ୍ଯାତ୍ଵମ୍ ଆଗତଃ । ବୀଜଂ ଫଲତ୍ଵମ୍ ଆଯାତି ଫଲମ୍ ଆଯାତି ବୀଜତାମ୍
ଅବିଦ୍ୟାର ଏହି ଅଂଶ ନିଜେ ଜ୍ଞାନର ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ; ବିଜ ଫଳ ହୋଇଯାଏ, ଫଳ ପୁଣି ବିଜ ହୋଇଯାଏ।
ଉଦେତ୍ଯ୍ ଅଵିଦ୍ଯା ଵିଦ୍ଯାଯାସ୍ ସଲିଲାଦ୍ ଇଵ ବୁଦ୍ବୁଦଃ । ଵିଦ୍ଯାଯାଂ ଲୀଯତେ ଽଵିଦ୍ଯା ପଯସୀଵ ହି ବୁଦ୍ବୁଦଃ
ଅଜ୍ଞାନ ଜ୍ଞାନରୁ ପାଣିର ଫୁଲା ଭଳି ଉପଜେ; ଏ ଅଜ୍ଞାନ ଜ୍ଞାନରେ ପାଣିର ଫୁଲା ଭଳି ମିଶିଯାଏ।
ପଯସ୍ତରଙ୍ଗଯୋର୍ ଦ୍ଵିତ୍ଵଭାଵନାଦ୍ ଏଵ ଭିନ୍ନତା । ଵିଦ୍ଯାଵିଦ୍ଯାଦୃଶୋର୍ ଭେଦଭାଵନାଦ୍ ଏଵ ଭିନ୍ନତା
ପାଣି ଓ ତାହାର ତରଙ୍ଗ ଭିନ୍ନ ଭାବ ଭଲି ଦୁଇଟି ଅଲଗା ଲାଗେ; ଏଭଳି ଜ୍ଞାନ ଓ ଅଜ୍ଞାନ ଭିନ୍ନ ଭାବ ଭଲି ଅଲଗା ଲାଗେ।