ବୃହତ୍ପର୍ଵତପର୍ଵାଢ୍ଯା ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡତ୍ଵକ୍ପରାଵୃତା । ଦେହଯଷ୍ଟିର୍ ଇଯଂ ଯସ୍ଯାସ୍ ତ୍ରିଲୋକୀ ଲୋକଲାସିନୀ
ଏହି ଦେହଟି, ଯାହାର ଆକୃତି ମହା ପାହାଡ଼ ରେ ଭରିଆ ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଖୋଲି ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ, ଏହି ଦେହ ଦ୍ୱାରା ତିନି ଲୋକ ଭକ୍ଷିତ ହୁଏ।
ସୁଖଂ ଦୁଃଖଂ ଭଵୋ ଭାଵୋ ଜ୍ଞାନମ୍ ଅଜ୍ଞାନମ୍ ଏଵ ଚ । ଅତ୍ରୈତାନ୍ଯ୍ ଉରୁଵୃତ୍ତାନି ମୂଲାନି ଚ ଫଲାନି ଚ
ସୁଖ, ଦୁଃଖ, ଅସ୍ତିତ୍ୱ, ଭାବନା, ଜ୍ଞାନ ଓ ଅଜ୍ଞାନ—ଏହି ସମସ୍ତ ଜିନିଷ ଏଠାରେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, ତାଙ୍କର ମୂଳ ଓ ଫଳ ସହିତ।
ସୁଖାଦ୍ ଅଵିଦ୍ଯୋଦେତ୍ଯ୍ ଉଚ୍ଚୈସ୍ ତଦ୍ ଏଵାନ୍ତେ ପ୍ରଯଚ୍ଛତି । ଦୁଃଖାଦ୍ ଅଵିଦ୍ଯୋଦେତ୍ଯ୍ ଉଚ୍ଚୈସ୍ ତଦ୍ ଏଵାନ୍ତେ ଫଲତ୍ଯ୍ ଅଲମ୍
ସୁଖରୁ ଅଜ୍ଞାନ ଉଚ୍ଚ ଭାବରେ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ ଏବଂ ଶେଷରେ ସେହି ସୁଖକୁ ଦେଇଥାଏ; ଦୁଃଖରୁ ଅଜ୍ଞାନ ଉଚ୍ଚ ଭାବରେ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ ଏବଂ ଶେଷରେ ନିଜ ଫଳ ଦେଇଥାଏ।
ଭଵାଦ୍ ଅଵିଦ୍ଯୋଦେତ୍ଯ୍ ଏଷା ତମ୍ ଏଵ ଫଲତି ସ୍ଫୁଟମ୍ । ଭାଵାତ୍ ସତ୍ତାମ୍ ଅଵାପ୍ନୋତି ତମ୍ ଏଵ ଫଲତି କ୍ଷଣାତ୍
ଅସ୍ତିତ୍ୱରୁ ଅଜ୍ଞାନ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ ଏବଂ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ନିଜ ଫଳ ଦେଇଥାଏ; ଭାବନାରୁ ଏହା ଅସ୍ତିତ୍ୱକୁ ପାଇଥାଏ ଏବଂ ତୁରନ୍ତ ନିଜ ଫଳ ଦେଇଥାଏ।
ଅଜ୍ଞାନାଦ୍ ଵୃଦ୍ଧିମ୍ ଆଯାତି ତଦ୍ ଏଵାସ୍ଯାଃ ଫଲଂ ସ୍ମୃତମ୍ । ଜ୍ଞାନେନ ଯାତି ସଂଵିତ୍ତିଂ ତଦ୍ ଏଵାନ୍ତେ ପ୍ରଯଚ୍ଛତି
ଅଜ୍ଞାନରୁ ଏହା ବୃଦ୍ଧି ପାଏ, ଏହି ବୃଦ୍ଧିକୁ ଏହାର ଫଳ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ; ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଏହା ସଚେତନତାକୁ ପାଏ, ଏହି ସଚେତନତା ଶେଷରେ ଏହି ଫଳକୁ ଦେଇଥାଏ।
ନାନାଵିଧୋଲ୍ଲାସଵତୀ ଵାସନାମୋଦଦାଯିନୀ । ଘନପ୍ରଵାଲପଟଲା ତନୁର୍ ଅସ୍ଯା ଵିଜୃମ୍ଭତେ
ଏହାର ଦେହ ନାନା ପ୍ରକାର ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଇଚ୍ଛାର ସୁଗନ୍ଧ ଦେଇଥାଏ; ଏହା ଘନ ଶାଖା ଓ ପତ୍ରର ଦଳ ପରି ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ।
ଦିଵସଵ୍ଯୂହକୁସୁମା ଯାମିନୀଲୋଲଷଟ୍ପଦା । ଅଜସ୍ରଂ ସ୍ପନ୍ଦମାନୈଷା ପ୍ରପତଦ୍ଭୂତପଲ୍ଲଵା
ଏହା ଦିନର ଫୁଲ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ରାତିର ଅସ୍ଥିର ମଧୁମକୁରା ଦ୍ୱାରା ଚଳିତ; ସଦା କମ୍ପିତ ଏହି ଦେହ, ପଡୁଥିବା ଜୀବ ଅଙ୍କୁର ଦ୍ୱାରା ଭରିଯାଏ।
ଆଗତ୍ଯାଗତ୍ଯ ତରସା ଵିଵେକକରିଣା କ୍ଵଚିତ୍ । ଵିଧୂଯତେ ଧୂତରଜଃପ୍ରସରା ପୁନର୍ ଏତି ଚ
କେବେ କେବେ ବିବେକ ତ୍ୱରିତ ଆସି ଯାଇଥିବାରୁ, ଏହା ହଲିଯାଏ, ଏହାର ଧୂଳି ଚାଲିଯାଏ; ତଥାପି ପୁନି ଏହା ଫେରି ଆସେ।
ଜାଯମାନପ୍ରଵାଲାଢ୍ଯା ସଞ୍ଜାତାଙ୍କୁରଦନ୍ତୁରା । ସର୍ଵର୍ତୁକୁସୁମୋପେତା ସମଗ୍ରରସଶାଲିନୀ
ନୂତନ ଅଙ୍କୁର ଓ ପ୍ରବଳାରେ ଭରିପୂର୍ଣ୍ଣ, ଉଦୟମାନ କୁଳି ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଋତୁର ଫୁଲ ରେ ରଙ୍ଗିତ, ସମସ୍ତ ରସରେ ପ୍ରଚୁର।
ଜନ୍ମପର୍ଵାଲିନୀରନ୍ଧ୍ରା ଵିନାଶଚ୍ଛିଦ୍ରଦଦ୍ରୁଲା । ଭୋଗାଭୋଗରସାପୂର୍ଣା ଵିଚାରୈକଘୁଣକ୍ଷତା
ଜନ୍ମ ଓ ନଶ୍ୱରତାର ଖୋଳ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କର ଦେହ ଭିନ୍ନ, ନାଶର ଫାଟ ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନିତ, ଭୋଗ ଓ ଅଭୋଗର ରସରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, କିନ୍ତୁ ଚିନ୍ତାର କୀଟ ଦ୍ୱାରା ଏକା ଆହତ।
ଵିକସନ୍ତ୍ଯଃ ପ୍ରତିଦିନଂ ଚନ୍ଦ୍ରାର୍କାଵଲଯୋ ହି ଯାଃ । ଵ୍ଯୋମ୍ନି ଵାତଵିଲୋଲାନି ପୁଷ୍ପାଣ୍ଯ୍ ଅସ୍ଯାଃ କିଲାଙ୍ଗ ତାଃ
ପ୍ରତିଦିନ ଫୁଟୁଥିବା ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଗତି, ଏହି ତାଙ୍କର ଫୁଲ, ଆକାଶରେ ପବନ ଦ୍ୱାରା ଉଡୁଥିବା।
ଅସ୍ଯାଃ ପ୍ରସ୍ଫୁରିତାକାରାଃ କୋରକତ୍ଵମ୍ ଉପାଗତାଃ । ପୂରିତାକାଶକୋଶା ଯାସ୍ ତାରକା ରଘୁନନ୍ଦନ
ତାଙ୍କର ଚମକୁଥିବା ଆକୃତିଗୁଡିକ କୁଳି ହୋଇଯାଇଛି; ଆକାଶକୁ ପୂରଣ କରୁଥିବା ଯେଉଁଗୁଡିକ, ରଘୁବଂଶୀ, ସେଗୁଡିକ ହେଉଛି ତାରା।
ଚନ୍ଦ୍ରାର୍କଦହନାଲୋକା ଅସ୍ଯାସ୍ ତତ୍ କୌସୁମଂ ରଜଃ । ଅନେନେଯଂ ହି ଗୌରାଙ୍ଗୀ ସ୍ତ୍ରୀଵଚ୍ ଚେତାଂସି କର୍ଷତି
ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅଗ୍ନିର ଆଲୋକ ହେଉଛି ଏହାର ପୁଷ୍ପର ରେଣୁ; ଏହି ଆଲୋକ ଦ୍ୱାରା, ହେ ଗୋରା ଚମଡ଼ ଥିବା, ସେ ନାରୀମାନଙ୍କର ମନକୁ ଆକର୍ଷିତ କରେ।
ମନୋମାତଙ୍ଗଵଲିତା ସଙ୍କଲ୍ପକଲକୋକିଲା । ଇନ୍ଦ୍ରିଯଵ୍ଯାଲଶବଲା ତୃଷ୍ଣାତ୍ଵଗୁପରଞ୍ଜିତା
ମନର ହାତୀ ଦ୍ୱାରା ଏହା ଉପସ୍ଥାପିତ, କଳ୍ପନାର କୋଇଲି ଏହାର ଖେଳ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ସାପ ଦ୍ୱାରା ଏହା ଚିହ୍ନିତ, ତୃଷ୍ଣାର ରଙ୍ଗରେ ଏହା ରଙ୍ଗିତ।
ନୀଲାକାଶତମାଲାଙ୍ଗସଂଶ୍ରଯେଣୋନ୍ନତିଂ ଗତା । ରୋଦସୀଜାନୁସୁସ୍ତମ୍ଭା ଭୁଵନୋଦ୍ଯାନଭୂସ୍ଥିତା
ନୀଳ ଆକାଶର ମାଳା ଭଳି ବିସ୍ତୃତିରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇ ଏହା ମହାନତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛି; ପୃଥିବୀ ଓ ଆକାଶର ଦୁଇଟି ଦଣ୍ଡ ଉପରେ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ, ଏହା ଜଗତର ଉଦ୍ୟାନରେ ଅବସ୍ଥିତ।
ଅଧୋବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡଖଣ୍ଡେନ ସ୍ଵାଲଵାଲେନ ଜାଲିନା । ଵିହିତାଶେଷଜଲଧିଜଲକ୍ଷୀରାଦିସେଚନା
ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ତଳ ଅଂଶ ଏହାର ମୂଳ ଭାଗ ହେବା ସହ, ସୂକ୍ଷ୍ମ କେଶର ଜାଲ ଦ୍ୱାରା, ସେ ସମସ୍ତ ସାଗର, ଜଳ ଓ ଦୁଧ ଆଦିକୁ ସିଞ୍ଚନ କରିବାର ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିଛି।
ତ୍ରଯୀଵିଲୋଲଭ୍ରମରା ରମଣୀପୁଷ୍ପରଞ୍ଜିତା । ଚିତ୍ସ୍ପନ୍ଦଵାତଵଲିତା କ୍ରିଯାଵିପୁଲପତ୍ତ୍ରିକା
ତିନି ବେଦର ମଧୁମକୁଡି ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ଆନନ୍ଦର ଫୁଲରେ ରଙ୍ଗିତ, ଚେତନାର ପବନରେ ହଲି, କାର୍ଯ୍ୟର ଅନେକ ପତ୍ର ଧରିଥିବା।
କୁକର୍ମାଜଗରଵ୍ଯାପ୍ତା ସ୍ଵର୍ଗଶ୍ରୀପୁଷ୍ପମଣ୍ଡପା । ଜୀଵଜୀଵକନୀରନ୍ଧ୍ରା ନାନାମୋଦମଦପ୍ରଦା
ମନ୍ଦ କାର୍ଯ୍ୟର ସାପରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ସ୍ୱର୍ଗର ଶ୍ରୀ ଓ ଫୁଲର ମଣ୍ଡପ ରହିଥିବା, ଜୀବ ଓ ଜୀବିକାର ଗୁହାରେ ବିଦ୍ରୁତ, ବିଭିନ୍ନ ଆନନ୍ଦ ଓ ମଦ ଦେଇଥିବା।
ନାନାରସମଯୀ ଚିତ୍ରା ନାନାକୁସୁମହାସିନୀ । ନାନାଫଲାଵଲିଵ୍ଯାପ୍ତା ନାନାଵର୍ଣଵିକାସିନୀ
ବିଭିନ୍ନ ରସରେ ଭରିଥିବା, ଅଦ୍ଭୁତ ଦେଖାଯାଉଥିବା, ଅନେକ ଫୁଲରେ ଫୁଟିଥିବା, ଅନେକ ଫଳର ଗୁଛରେ ଢାକିଥିବା, ଅନେକ ରଙ୍ଗରେ ଚମକିଥିବା।
ନାନାଲଵାଲଵଲଯା ନାନାଵିହଗଧାରିଣୀ । ନାନାପରାଗପରୁଷା ନାନାଭ୍ରଲଵଲାଞ୍ଛିତା
ବିଭିନ୍ନ ଲତାର ଘେରା, ବିଭିନ୍ନ ପକ୍ଷୀରେ ରହିଥିବା, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ପରାଗରେ କଠିନ, ବିଭିନ୍ନ ମଧୁମକୁଡିର ଝୁଣ୍ଡରେ ଚିହ୍ନିତ।
ନାନାଲତାକୁଟ୍ମଲିତା ନାନାଵନଗଣୋତ୍ଥିତା । ନାନାଗିରିତଟାରୂଢା ନାନାଚଲନିରନ୍ତରା
ବିଭିନ୍ନ ଲତାର କୁଡି ଫୁଟିଥିବା, ବିଭିନ୍ନ ଜଙ୍ଗଲର ଦଳରୁ ଉପଜିଥିବା, ବିଭିନ୍ନ ପାହାଡ଼ର ଉପତ୍ୟକାକୁ ଚଢ଼ିଥିବା, ଅନେକ ପାହାଡ଼ର ଶିଖର ସହ ସଂଯୁକ୍ତ ଏହି ଲତା।
ଜାତା ଚ ଜାଯମାନା ଚ ମ୍ରିଯମାଣା ତଥା ମୃତା । ଅନୁଚ୍ଛିନ୍ନା ତଥା ଚ୍ଛିନ୍ନା ନିତ୍ଯମ୍ ଅଚ୍ଛେଦିନୀ ତଥା
ଏହା ଜନ୍ମ ନେଇଛି, ଜନ୍ମ ନେଉଛି, ମରିଯାଉଛି ଏବଂ ମରିଗଲା, ଅଟୁଟ ଏବଂ ଭଙ୍ଗ ହୋଇଯାଉଛି, ସଦା ଅଭେଦ୍ୟ ଅଟୁଟ ରହିଛି।
ଅତୀତା ଵର୍ତମାନା ଚ ସତ୍ଯେଵାସତ୍ପଦାସ୍ପଦା । ନିତ୍ଯମ୍ ଅତ୍ଯନ୍ତତରୁଣା ନିତ୍ଯଂ ଶମମ୍ ଉପେଯୁଷୀ
ଏହା ଗତ ଏବଂ ବର୍ତ୍ତମାନ, ସତ୍ୟ ଏବଂ ଅସତ୍ୟ ଦୁଇଟି ଅଟୁଟ ଭାବରେ ଅଛି, ସଦା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଯୁବା ରହିଛି, ସଦା ଶାନ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରୁଛି।
ମହାଵିଷଲତୈଷା ହି ସଂସାରଵିଷମୂର୍ଛନାମ୍ । ଦଦାତି ରଭସା ଶ୍ଲିଷ୍ଟା ପରାମୃଷ୍ଟା ଵିନଶ୍ଯତି
ଏହି ମହା ବିଷ ଲତା ହେଉଛି ସଂସାରର ବିଷ ମୂର୍ଛନା ଦେଇଥାଏ; ଯେତେବେଳେ ଉତ୍ସାହରେ ଆଲିଙ୍ଗନ କରାଯାଏ, ଏହା ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ, କିନ୍ତୁ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ଧରାଯାଏ ତେବେ ଏହା ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ।
ସ୍ଫୀତେତୋ ଗଲିତେତଶ୍ ଚ ରୂଢେତସ୍ ସଂସ୍ଥିତାନ୍ଵ୍ ଇତଃ । ଇତୋ ଜଲମ୍ ଇତଶ୍ ଶୈଲା ଇତୋ ନାଗାସ୍ ସୁରା ଇତଃ
ଏଠି ବିସ୍ତାର ହୋଇଛି, ସେଠି ଗଳିଗଲା, ଅନ୍ୟଠି ଦୃଢ଼ ହୋଇ ରହିଛି । କେଉଁଠି ଜଳ, କେଉଁଠି ପାହାଡ଼, ଏଠି ସର୍ପ, ସେଠି ଦେବତା ।
ଇତଃ ପୃଥ୍ଵୀତ୍ଵମ୍ ଆଯାତା ତଥେତୋ ଦ୍ଯୁତଯା ସ୍ଥିତା । ଇତଶ୍ ଚନ୍ଦ୍ରାର୍କତାଂ ପ୍ରାପ୍ତା ତଥେତସ୍ ତାରକାକୃତିମ୍
ଏଠି ଭୂମିର ଆକାର ନେଇଛି, ସେଠି ଆଲୋକ ଭାବେ ରହିଛି । କେଉଁଠି ଚନ୍ଦ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟ ହୋଇଛି, ଅନ୍ୟଠି ତାରାର ଆକୃତି ନେଇଛି ।
ଇତସ୍ ତମ ଇତସ୍ ତେଜ ଇତଃ ଖମ୍ ଇତ ଉର୍ଵରା । ଇତଶ୍ ଶାସ୍ତ୍ରମ୍ ଇତୋ ଵେଦା ଇତୋ ଦ୍ଵଯଵିଵର୍ଜିତା
ଏଠି ଅନ୍ଧାର, ସେଠି ଆଲୋକ; ଏଠି ଆକାଶ, ସେଠି ଉର୍ବର ଜମି । କେଉଁଠି ଶାସ୍ତ୍ର, ଅନ୍ୟଠି ବେଦ; ଅନ୍ୟଠି ଦୁଇଟିରୁ ମୁକ୍ତ ।
ଇତଃ ପୁଣ୍ଯମ୍ ଇତଃ ପାପମ୍ ଇତସ୍ ସ୍ଥାଵରମୂଢତା । ଇତୋ ଜ୍ଞାନାତ୍ ପରିକ୍ଷୀଣା ପୀନେତୋ ଽଜ୍ଞାନଭାଵନାତ୍
ଏଠି ପୁଣ୍ୟ, ସେଠି ପାପ; ଏଠି ଜଡ଼ ଅବସ୍ଥା । କେଉଁଠି ଜ୍ଞାନରେ କମିଯାଉଛି, ଅନ୍ୟଠି ଅଜ୍ଞାନ ଚିନ୍ତାରେ ବଢ଼ିଯାଉଛି ।
ଇତଃ ପୁଣ୍ଯତପୋଦାନୈଃ କ୍ଷୀଯମାଣତଯା ସ୍ଥିତା । ଇତୋ ଯୋଗଵିଲାସେନ ନୂନଂ କ୍ଷଯମ୍ ଉପାଗତା
ଏଠାରେ ପୁଣ୍ୟ, ତପ, ଦାନ ଦ୍ୱାରା ଏହା ଦୀରେ-ଦୀରେ କମିଯାଉଛି; ଅନ୍ୟଠାରେ ଯୋଗର ଖେଳ ଦ୍ୱାରା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଏହା ଶେଷ ହୋଇଯାଉଛି।
କ୍ଵଚିତ୍ ଖଗତଯୋଡ୍ଡୀନା କ୍ଵଚିଦ୍ ଦେଵତଯା ସ୍ଥିତା । କ୍ଵଚିତ୍ ସ୍ଥାଣୁତଯା ରୂଢା କ୍ଵଚିତ୍ ପଵନତାଂ ଗତା
କେତେଠି ଏହା ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କର ଉଡାଣ ସହିତ ଉଡିଯାଉଛି; କେତେଠି ଦେବତା ଭାବରେ ରହିଯାଉଛି। କେତେଠି ଏହା ଦଣ୍ଡ ଭଳି ଅଟୁଟ ରହିଯାଉଛି; କେତେଠି ପବନ ଭଳି ହୋଇଯାଉଛି।