କ୍ଷଣାଦିକଲ୍ପପର୍ଯନ୍ତସ୍ ତେଜସ୍ତିମିରରଞ୍ଜନାତ୍ । କାଲେନ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଆଲକ୍ଷ୍ଯସ୍ ସ୍ଵକାଯ ଉରରୀକୃତଃ
ଏକ କ୍ଷଣରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଏକ କଳ୍ପ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଆଲୋକ ଓ ଅନ୍ଧକାରର ଖେଳରେ, ସମୟ କେବଳ ହଳୁକ ଭାବେ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ, ନିଜ ଦେହକୁ ବିଶ୍ରାମ ଦେଇ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ।
ଶୀତଵାତାତପପ୍ରୌଢାଃ ପ୍ରୋଲ୍ଲସତ୍ପୁଷ୍ପଦୀପ୍ତଯଃ । ଫଲପ୍ରଦାଶ୍ ଚରନ୍ତୀହ କାଲଖେ ଷଡୃତୁଗ୍ରହାଃ
ଏଠାରେ ଛଅ ଋତୁର ଗ୍ରହମାନେ, ଠଣ୍ଡ, ପବନ ଓ ତାପରେ ପକା, ଫୁଲରେ ଝଲମଲ କରୁଥିବା, ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ଫଳ ଦେଇ ଘୁଞ୍ଚିଘୁଞ୍ଚି ଚାଲିଯାନ୍ତି।
ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡଭୈକ୍ଷଭାଣ୍ଡେ ଽସୌ କାଲୀ ଭଗଵତୀ କ୍ରିଯା । ସ୍ଵଯଂ ଦତ୍ତ୍ଵୈଵ ଦତ୍ତ୍ଵୈଵ ଭୂତଭିକ୍ଷାଂ ଜିଘୃକ୍ଷତି
ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ନାମକ ପାତ୍ରରେ, କାଳୀ ଭଗବତୀ ନାମକ ଦିବ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ, ନିଜେ ପୁନିପୁନି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଦାନ କରି, ସେମାନେକୁ ଆପଣ ନିଜେ ଧରିବାକୁ ଚାହେ।
ପଯଃପଟଲଵିଶ୍ରାନ୍ତତ୍ରୈଲୋକ୍ଯାମ୍ଭୋଜକୋଟରେ । କରୋତି ଘୁଙ୍ଘୁମଂ ଭୂରି ଭୂତଭ୍ରମରପେଟକଃ
ତିନି ଲୋକର ପଦ୍ମ ଗୁହାରେ, ଦୁଧର ତରଙ୍ଗ ଉପରେ ବିଶ୍ରାମ କରୁଥିବା, ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ମହାମଣ୍ଡଳ, ମୂହା ଝୁଣ୍କାର ଦେଇ ଶବ୍ଦ କରେ।
ତିମିରାନୀଲକଵରୀ ଅର୍କେନ୍ଦୁଚପଲେକ୍ଷଣା । ବ୍ରହ୍ମୋପେନ୍ଦ୍ରହରେନ୍ଦ୍ରାଦିଧରାଗିରିଵରାଙ୍ଗିକା
ତାଙ୍କର କେଶ ଗାଢ଼ ନୀଳ ଅନ୍ଧାର ଭଳି, ଚକ୍ଷୁ ରବି-ଚନ୍ଦ୍ର ଭଳି ଝଲମଲାଏ, ତାଙ୍କର ଅଙ୍ଗ ଶ୍ରୀବ୍ରହ୍ମା, ଇନ୍ଦ୍ର, ହରି ଓ ପର୍ବତମାନଙ୍କର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାରେ ଶୋଭିତ।
ବ୍ରହ୍ମତତ୍ତ୍ଵୈକପିତୃକା ଲମ୍ବମାନପଯୋଧରା । ଚିଚ୍ଛକ୍ତିମାତୃକା ସ୍ଥୂଲା ତରଲା ଘନଚାପଲା
ତାଙ୍କର ପିତା ଏକମାତ୍ର ବ୍ରହ୍ମତତ୍ତ୍ୱ, ତାଙ୍କର ସ୍ତନ ଭରିଆ ଓ ଝୁଲିଛି, ସେ ଚେତନାଶକ୍ତିର ମାଆ, ଦେହ ମୋଟା, ଚଞ୍ଚଳ ଓ ଅତି କ୍ରିୟାଶୀଳ।
ତାରକାଜାଲଦଶନା ସନ୍ଧ୍ଯାରୁଣତରାଧରା । ସମସ୍ତପଦ୍ମିନୀହସ୍ତା ଶତକ୍ରତୁପୁରାନନା
ତାଙ୍କର ଦାନ୍ତ ତାରାମାଳା ଭଳି, ଓଠ ସଂଧ୍ୟା ରଙ୍ଗ ଠାରୁ ଅଧିକ ଲାଲ, ହାତରେ ସମସ୍ତ ପଦ୍ମ ଧରିଛନ୍ତି, ମୁହଁ ଶତବାର ଯଜ୍ଞ ହୋଇଥିବା ସହର ଭଳି।
ସପ୍ତାବ୍ଧିମୁକ୍ତାଲତିକା ନୀଲାମ୍ବରପରାଵୃତା । ଜମ୍ବୁଦ୍ଵୀପମହାନାଭିର୍ ଵନଶ୍ରୀରୋମରାଜିକା
ସେ ସାତ ସମୁଦ୍ରର ମୁକ୍ତା ମାଳା, ଗାଢ଼ ନୀଳ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର ନାଭି ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପର ବଡ଼ କେନ୍ଦ୍ର, ଦେହର ରୋମ ଅଟବୀର ଶୋଭା।
ଭୂତ୍ଵା ଭୂତ୍ଵା ଵିନଶ୍ଯନ୍ତୀ ତ୍ରିଲୋକୀଵୃଦ୍ଧକାମିନୀ । ଅସକୃଜ୍ ଜାଯତେ ନଷ୍ଟା ଭୂରିଵିଭ୍ରମକାରିଣୀ
ତିନି ଜଗତର ପୁରୁଣିଆ ବେଶ୍ୟା ପୁଣିପୁଣି ଜନ୍ମ ନେଇ ଓ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ; ସେ ଅନେକ ଥର ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ ଓ ହାରାଯାଏ, ଏହିଭଳି ଅନେକ ଭ୍ରମର କାରଣ ହୁଏ।
ମଗ୍ନମ୍ ଅନ୍ଯୈର୍ ଅଥୋନ୍ମଗ୍ନଂ ଭୀମେ କାଲମହାର୍ଣଵେ । ପ୍ରତିକଲ୍ପକ୍ଷଣଂ କ୍ଷୀଣୈର୍ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡସ୍ଫୁଟବୁଦ୍ବୁଦୈଃ
ଭୟଙ୍କର କାଳ ସମୁଦ୍ରରେ କେବେ ଡୁବିଯାଏ, କେବେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉପରକୁ ଆସେ; ପ୍ରତ୍ୟେକ କଳ୍ପର ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ, ଶୁଷ୍କ ହୋଇଯାଇଥିବା ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଫୁଟିଯାଉଥିବା ବୁଲିବୁଲି ଭଳି।
କାଲାଗାଧସରସ୍ଯାଂ ତୁ ସ୍ଥିତ୍ଵା ସ୍ଥିତ୍ଵା ପୁନଃ ପୁନଃ । କଲ୍ପମାତ୍ରନିମେଷେଣ ଡୀନଂ ସଂସାରସାରସୈଃ
ଅପାର କାଳ ସରୋବରରେ ପୁଣିପୁଣି ରହି, କେବଳ ଏକ କଳ୍ପର ଦୃଷ୍ଟିପାତରେ ସେ ସଂସାରର ସାର ହରାଇଦିଏ।
ଉତ୍ପତ୍ଯୋତ୍ପତ୍ଯ ନାଶିନ୍ଯସ୍ ସନ୍ତତାସ୍ ସୃଷ୍ଟିଵିଦ୍ଯୁତଃ । କାଲମେଘେ ସ୍ଫୁରନ୍ତ୍ଯ୍ ଏତାଶ୍ ଚିତ୍ପ୍ରକାଶମନୋରମାଃ
ଉଠିଉଠି ନଷ୍ଟ ହେଉଥିବା ଏହି ସୃଷ୍ଟିର ଅଗଣିତ ବିଜୁଳି କାଳ ମେଘ ଭିତରେ ଚମକୁଛି, ଚେତନାର ଆଲୋକରେ ମନୋହର ହେଉଛି।
ପ୍ରଧ୍ଵନଦ୍ଭୂତଵିହଗାଃ ପତନ୍ତ୍ଯ୍ ଅଵିରତଦ୍ରୁତାଃ । କାଲତାଲାତ୍ କିଲୋତ୍ତାଲାଦ୍ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡଫଲପାଲଯଃ
ଗଜଗଜ ଧ୍ୱନିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ପକ୍ଷୀମାନେ ଅତି ତ୍ୱରିତ ଓ ନିରନ୍ତର ଉଡ଼ିଯାନ୍ତି; ସମୟର ତାଳ ଓ ବାୟୁର ଜୋରରୁ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଫଳର ରକ୍ଷକମାନେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଅନ୍ତି।
ଉନ୍ମେଷକୃତଵୈରିଞ୍ଚସୃଷ୍ଟଯୋ ଦେଵନାଯକାଃ । ନିମେଷକୃତସଂହାରାସ୍ ସନ୍ତି କେଚନ କୁତ୍ରଚିତ୍
ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟି ଖୋଲିବା ସହିତ ତାଙ୍କର ସୃଷ୍ଟି, ଦେବତାମାନେ ନେତୃତ୍ୱ କରନ୍ତି; ଚକୁ ବନ୍ଦ ହେଲେ କେତେକ ସ୍ଥାନରେ ବିନାଶ ଘଟେ।
ନିମେଷୋନ୍ମେଷସଙ୍କ୍ଷୀଣକଲ୍ପଜାଲାସ୍ ସହସ୍ରଶଃ । ରୁଦ୍ରାଃ କେଚନ ଵିଦ୍ଯନ୍ତେ କସ୍ମିଂଶ୍ଚିତ୍ ପରମେ ପୁରେ
ଚକୁ ଖୋଲିବା ଓ ବନ୍ଦ ହେବାରେ ଅନେକ କଳ୍ପ ଲୁଚିଯାନ୍ତି; କିଛି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ନଗରରେ କିଛି ରୁଦ୍ର ଅଛନ୍ତି।
ତେ ଽପି ଯସ୍ଯ ନିମେଷେଣ ଭଵନ୍ତି ନ ଭଵନ୍ତି ଵା । ତାଦୃଶୋ ଽପ୍ଯ୍ ଅସ୍ତି ଦେଵେଶୋ ହ୍ଯ୍ ଅନନ୍ତେଯଂ କ୍ରିଯାସ୍ଥିତିଃ
ଏହି ସବୁ ଯାହାଙ୍କର ଚକୁ ଝପକାରେ ହେଉଛି କିମ୍ବା ନଷ୍ଟ ହେଉଛି, ସେମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଏକ ଦେବତାଙ୍କ ମହାପ୍ରଭୁ ଅଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଅନନ୍ତ।
ଅନନ୍ତସଙ୍କଲ୍ପମଯେ ଶୂନ୍ଯେ ଚ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପଦେ । ନ ସମ୍ଭଵନ୍ତି କା ନାମ ଶକ୍ତଯଶ୍ ଚିତ୍ରଯୁକ୍ତଯଃ
ଅନନ୍ତ ଇଚ୍ଛାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ଶୂନ୍ୟ ଥିବା ବ୍ରହ୍ମର ଅବସ୍ଥାରେ, କେଉଁ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଶକ୍ତିଗୁଡ଼ିକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବା ସମ୍ଭବ?
ଏଵମ୍ ଅକ୍ଷୀଣସଙ୍କଲ୍ପକଲ୍ପାର୍ଥଭରଭାସ୍ଵରା । ଜାଗତୀ କଲନା ଯେଯଂ ତଦ୍ ଅଜ୍ଞାନଵିଜୃମ୍ଭିତମ୍
ଏଭଳି ଅନେକ ଇଚ୍ଛା ଓ କଳ୍ପନାର ଭାରରେ ଚମକୁଥିବା ଏହି ସଂସାର ଏକ ଅଜ୍ଞାନର ବିସ୍ତାର ଅଟେ।
ଯତ୍ ସମ୍ପଦୋ ଯଦ୍ ଉତ ସନ୍ତତମ୍ ଆପଦଶ୍ ଚ ଯଦ୍ ବାଲ୍ଯଯୌଵନଜରାମରଣୋପତାପାଃ । ଯନ୍ ମଜ୍ଜନଂ ଚ ସୁଖଦୁଃଖପରମ୍ପରାଭିର୍ ଅଜ୍ଞାନତୀଵ୍ରତିମିରସ୍ଯ ଵିଭୂତଯସ୍ ତାଃ
ଯେଉଁ ସମ୍ପଦ, ଯେଉଁ ନିରନ୍ତର ଦୁଃଖ, ଶିଶୁ, ଯୁବକ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ ମୃତ୍ୟୁର କଷ୍ଟ, ଆନନ୍ଦ ଓ ଦୁଃଖର ଶୃଙ୍ଖଳାରେ ଡୁବିବା—ଏସବୁ ଅଜ୍ଞାନର ଗଭୀର ଅନ୍ଧାରର ପ୍ରକାଶ।
ସଂସାରଵନଷଣ୍ଡେ ଽସ୍ମିଂଶ୍ ଚିତ୍ପର୍ଵତତଟସ୍ଥିତେ । କୀଦୃଶୀ ଖଲ୍ଵ୍ ଅଵିଦ୍ଯାଖ୍ଯା ଲତା ଵିକସିତା ତତା
ଏହି ସଂସାରର ଜଙ୍ଗଲରେ, ଚେତନା ପାହାଡ଼ର ଢାଳରେ, ଅଜ୍ଞାନ ନାମକ ଲତା କେମିତି ଫୁଲି ଚାରିପାଖରେ ପ୍ରସାରିତ ହୋଇଛି?
ବୃହତ୍ପର୍ଵତପର୍ଵାଢ୍ଯା ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡତ୍ଵକ୍ପରାଵୃତା । ଦେହଯଷ୍ଟିର୍ ଇଯଂ ଯସ୍ଯାସ୍ ତ୍ରିଲୋକୀ ଲୋକଲାସିନୀ
ଏହି ଦେହଟି, ଯାହାର ଆକୃତି ମହା ପାହାଡ଼ ରେ ଭରିଆ ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଖୋଲି ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ, ଏହି ଦେହ ଦ୍ୱାରା ତିନି ଲୋକ ଭକ୍ଷିତ ହୁଏ।
ସୁଖଂ ଦୁଃଖଂ ଭଵୋ ଭାଵୋ ଜ୍ଞାନମ୍ ଅଜ୍ଞାନମ୍ ଏଵ ଚ । ଅତ୍ରୈତାନ୍ଯ୍ ଉରୁଵୃତ୍ତାନି ମୂଲାନି ଚ ଫଲାନି ଚ
ସୁଖ, ଦୁଃଖ, ଅସ୍ତିତ୍ୱ, ଭାବନା, ଜ୍ଞାନ ଓ ଅଜ୍ଞାନ—ଏହି ସମସ୍ତ ଜିନିଷ ଏଠାରେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, ତାଙ୍କର ମୂଳ ଓ ଫଳ ସହିତ।
ସୁଖାଦ୍ ଅଵିଦ୍ଯୋଦେତ୍ଯ୍ ଉଚ୍ଚୈସ୍ ତଦ୍ ଏଵାନ୍ତେ ପ୍ରଯଚ୍ଛତି । ଦୁଃଖାଦ୍ ଅଵିଦ୍ଯୋଦେତ୍ଯ୍ ଉଚ୍ଚୈସ୍ ତଦ୍ ଏଵାନ୍ତେ ଫଲତ୍ଯ୍ ଅଲମ୍
ସୁଖରୁ ଅଜ୍ଞାନ ଉଚ୍ଚ ଭାବରେ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ ଏବଂ ଶେଷରେ ସେହି ସୁଖକୁ ଦେଇଥାଏ; ଦୁଃଖରୁ ଅଜ୍ଞାନ ଉଚ୍ଚ ଭାବରେ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ ଏବଂ ଶେଷରେ ନିଜ ଫଳ ଦେଇଥାଏ।
ଭଵାଦ୍ ଅଵିଦ୍ଯୋଦେତ୍ଯ୍ ଏଷା ତମ୍ ଏଵ ଫଲତି ସ୍ଫୁଟମ୍ । ଭାଵାତ୍ ସତ୍ତାମ୍ ଅଵାପ୍ନୋତି ତମ୍ ଏଵ ଫଲତି କ୍ଷଣାତ୍
ଅସ୍ତିତ୍ୱରୁ ଅଜ୍ଞାନ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ ଏବଂ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ନିଜ ଫଳ ଦେଇଥାଏ; ଭାବନାରୁ ଏହା ଅସ୍ତିତ୍ୱକୁ ପାଇଥାଏ ଏବଂ ତୁରନ୍ତ ନିଜ ଫଳ ଦେଇଥାଏ।
ଅଜ୍ଞାନାଦ୍ ଵୃଦ୍ଧିମ୍ ଆଯାତି ତଦ୍ ଏଵାସ୍ଯାଃ ଫଲଂ ସ୍ମୃତମ୍ । ଜ୍ଞାନେନ ଯାତି ସଂଵିତ୍ତିଂ ତଦ୍ ଏଵାନ୍ତେ ପ୍ରଯଚ୍ଛତି
ଅଜ୍ଞାନରୁ ଏହା ବୃଦ୍ଧି ପାଏ, ଏହି ବୃଦ୍ଧିକୁ ଏହାର ଫଳ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ; ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଏହା ସଚେତନତାକୁ ପାଏ, ଏହି ସଚେତନତା ଶେଷରେ ଏହି ଫଳକୁ ଦେଇଥାଏ।
ନାନାଵିଧୋଲ୍ଲାସଵତୀ ଵାସନାମୋଦଦାଯିନୀ । ଘନପ୍ରଵାଲପଟଲା ତନୁର୍ ଅସ୍ଯା ଵିଜୃମ୍ଭତେ
ଏହାର ଦେହ ନାନା ପ୍ରକାର ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଇଚ୍ଛାର ସୁଗନ୍ଧ ଦେଇଥାଏ; ଏହା ଘନ ଶାଖା ଓ ପତ୍ରର ଦଳ ପରି ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ।
ଦିଵସଵ୍ଯୂହକୁସୁମା ଯାମିନୀଲୋଲଷଟ୍ପଦା । ଅଜସ୍ରଂ ସ୍ପନ୍ଦମାନୈଷା ପ୍ରପତଦ୍ଭୂତପଲ୍ଲଵା
ଏହା ଦିନର ଫୁଲ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ରାତିର ଅସ୍ଥିର ମଧୁମକୁରା ଦ୍ୱାରା ଚଳିତ; ସଦା କମ୍ପିତ ଏହି ଦେହ, ପଡୁଥିବା ଜୀବ ଅଙ୍କୁର ଦ୍ୱାରା ଭରିଯାଏ।
ଆଗତ୍ଯାଗତ୍ଯ ତରସା ଵିଵେକକରିଣା କ୍ଵଚିତ୍ । ଵିଧୂଯତେ ଧୂତରଜଃପ୍ରସରା ପୁନର୍ ଏତି ଚ
କେବେ କେବେ ବିବେକ ତ୍ୱରିତ ଆସି ଯାଇଥିବାରୁ, ଏହା ହଲିଯାଏ, ଏହାର ଧୂଳି ଚାଲିଯାଏ; ତଥାପି ପୁନି ଏହା ଫେରି ଆସେ।
ଜାଯମାନପ୍ରଵାଲାଢ୍ଯା ସଞ୍ଜାତାଙ୍କୁରଦନ୍ତୁରା । ସର୍ଵର୍ତୁକୁସୁମୋପେତା ସମଗ୍ରରସଶାଲିନୀ
ନୂତନ ଅଙ୍କୁର ଓ ପ୍ରବଳାରେ ଭରିପୂର୍ଣ୍ଣ, ଉଦୟମାନ କୁଳି ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଋତୁର ଫୁଲ ରେ ରଙ୍ଗିତ, ସମସ୍ତ ରସରେ ପ୍ରଚୁର।
ଜନ୍ମପର୍ଵାଲିନୀରନ୍ଧ୍ରା ଵିନାଶଚ୍ଛିଦ୍ରଦଦ୍ରୁଲା । ଭୋଗାଭୋଗରସାପୂର୍ଣା ଵିଚାରୈକଘୁଣକ୍ଷତା
ଜନ୍ମ ଓ ନଶ୍ୱରତାର ଖୋଳ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କର ଦେହ ଭିନ୍ନ, ନାଶର ଫାଟ ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନିତ, ଭୋଗ ଓ ଅଭୋଗର ରସରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, କିନ୍ତୁ ଚିନ୍ତାର କୀଟ ଦ୍ୱାରା ଏକା ଆହତ।