ଆପାତମାତ୍ରମଧୁରତ୍ଵମ୍ ଅନର୍ଥଵତ୍ତ୍ଵମ୍ ଆଦ୍ଯନ୍ତଵତ୍ତ୍ଵମ୍ ଅଖିଲସ୍ଥିତିଭଙ୍ଗୁରତ୍ଵମ୍ । ଅଜ୍ଞାନଶାଖିନ ଇତି ପ୍ରସୃତାନି ରାମ ନାନାକୃତୀନି ଵିପୁଲାନି ଫଲାନ୍ଯ୍ ଅମୂନି
ହେ ରାମ, ଅଜ୍ଞାନର ଏହି ବିଭିନ୍ନ ଓ ବହୁଳ ଫଳଗୁଡ଼ିକ, ଆରମ୍ଭରେ ମାତ୍ର ମିଠା ଲାଗେ, ମୂଲ୍ୟହୀନ, ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ ଥାଏ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ଅସ୍ଥିରତା ରହିଥାଏ।
ଯନ୍ ମୁକ୍ତାଵଲିତା ରତ୍ନଭୂଷିତା ଭାନ୍ତି ଯୋଷିତଃ । ମଦେନ୍ଦାଵ୍ ଉଦିତେ କ୍ଷୁବ୍ଧକାମକ୍ଷୀରାର୍ଣଵୋର୍ମଯଃ
ମୁକ୍ତା ମାଳା ଓ ରତ୍ନ ଭୂଷଣ ପିନ୍ଧିଥିବା ମହିଳାମାନେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଉଛନ୍ତି, ମଦମାତା ଚନ୍ଦ୍ର ଉଦୟ ହେଲେ, କାମନାର ସମୁଦ୍ର ତରଙ୍ଗ ଭଳି ତାଙ୍କର ଆକାଂକ୍ଷା ବଢ଼ିଯାଏ।
ସୌଵର୍ଣାମ୍ଭୋଜକୋଶସ୍ଥଲୋଲାଲିପଟଲଶ୍ରିଯମ୍ । ଧାରଯନ୍ତି ଦୃଶସ୍ ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ କପୋଲଦଲଦୋଲିତାଃ
ନାରୀମାନଙ୍କର ଗାଲ ଯେତେବେଳେ ହଲକା ହଲକା ହେବାରେ ଡାହାଣ ବା ବାମକୁ ଘୁଞ୍ଚିଯାଏ, ସେଠାରେ ସୁନା ରଙ୍ଗର ପଦ୍ମ ଉପରେ ମଧୁମକ୍ଷୀମାନେ ଘୁରିବାର ଦୃଶ୍ୟ ଯେପରି ଶୋଭା ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ରୂପ ଦେଖାଯାଏ।
ଉଦ୍ଯାନଵନଷଣ୍ଡେଷୁ ଭୂମୌ କୃତପଦା ମଧୌ । ହୃଦ୍ଯାସ୍ ସୁମନସୋ ଭାନ୍ତି ହାସା ଇଵ ମନୋଭୁଵଃ
ବସନ୍ତ ଋତୁରେ ଉଦ୍ୟାନ, ଉପବନ ଓ ଅରଣ୍ୟରେ ଯେଉଁଠାରେ ନାରୀମାନେ ପଦ ରଖିଛନ୍ତି, ସେଠାରେ ସୁନ୍ଦର ଫୁଲମାନେ ଫୁଟିଯାଏ, ଯେପରି ମନମୋହନଙ୍କର ହସ ଦେଖାଯାଏ।
କ୍ରଵ୍ଯାଦଗୃଧ୍ରଗୋମାଯୁକୌଲେଯକଵଲାଙ୍ଗିକାଃ । ସ୍ତ୍ରିଯସ୍ ସମୁପମୀଯନ୍ତେ ଚନ୍ଦ୍ରଚନ୍ଦନପଙ୍କଜୈଃ
ନାରୀମାନେ କେବେ କେବେ ଗିଧ, ଶିଆଳ ଓ ଜଙ୍ଗଲୀ କୁକୁରଙ୍କ ଦେହ ସହିତ ତୁଳନା କରାଯାନ୍ତି, ଆଉ କେବେ କେବେ ଚନ୍ଦ୍ରମା, ଚନ୍ଦନ ଓ ପଦ୍ମ ସହିତ ମଧ୍ୟ।
ସୌଵର୍ଣକଲଶାମ୍ଭୋଜକୋରକୋତ୍ତୁଙ୍ଗଲିଙ୍ଗଵତ୍ । ଦୃଶ୍ଯତେ ସ୍ତ୍ରୀସ୍ତନଶ୍ରେଣୀ ରକ୍ତପ୍ରତିସମୁଦ୍ଗିକା
ନାରୀମାନଙ୍କର ଷଣ୍ଡା ଷଣ୍ଡା ଅଂଶ ଓ ଲାଲ ଟିପ୍ ପରି ଥିବା ଛାତିମାନେ ସୁନାର କଳଶ, ପଦ୍ମ କୁଢ଼ି ଓ କୁସୁମ ମୁଣ୍ଡି ପରି ଦେଖାଯାନ୍ତି।
ରସାଯନେନ୍ଦୁନିଷ୍ଷ୍ଯନ୍ଦମଧୁବିମ୍ବାସଵଦ୍ରଵୈଃ । ଓଷ୍ଠାଭିଧୋ ମାଂସଲଵୋ ଲାଲାକ୍ତ ଉପମୀଯତେ
ଓଠ ଯେଉଁଥିରେ ମାଂସ ଥାଏ, ତାହାକୁ ମଧୁର ରସ, ଚନ୍ଦ୍ରମାର ଅମୃତ ଧାରା କିମ୍ବା ମଧୁ ଓ ମଦର ଝରଣା ସହିତ ତୁଳନା କରାଯାଏ।
ଶଲ୍ମଲ୍ଯଷ୍ଠୀଲିକାକାରା ଭୁଜାଃ କ୍ରୂରାସ୍ଥିଶଙ୍କଵଃ । ବାହୂବାହୁ ଲତାଶବ୍ଦୈର୍ ଵର୍ଣ୍ଯନ୍ତେ କଵିଭିଶ୍ ଶୁଭୈଃ
ଶାଲମଳି ଗଛର କାଢ଼ିର କାଠି ଭଳି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଏବଂ କଠୋର ହେଉଥିବା ବାହୁକୁ କବିମାନେ ଶୁଭ୍ର ଶବ୍ଦରେ ବାହୁ ଲତା ଭଳି ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି।
କଦଲୀସ୍ତମ୍ଭସମ୍ଭାରସୁନ୍ଦରୀ ସୁନ୍ଦରୀରତା । ଊରୁଶୋଭୋଦିତାନଙ୍ଗତୋରଣଶ୍ରୀର୍ ଵିରାଜତେ
କଦଳୀ ଗଛର ଥୁପ ଭଳି ମନୋହର ଜଘନ୍ନ, ସୁନ୍ଦରୀଙ୍କର ଆକର୍ଷଣ ଜଗାଇ ନୂପୁର ଦ୍ୱାର ଭଳି ଚମକୁଛି।
ଆପାତମାତ୍ରମଧୁରା ମଧ୍ଯେ ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵାନୁପାତିନୀ । ଶୀଘ୍ରାଵସାନଵିରସା ଲକ୍ଷ୍ମୀର୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅଭିଵାଞ୍ଛ୍ଯତେ
ଭୋଗ ଦେଖିବାକୁ ମାତ୍ର ମିଠା ଲାଗେ, ମଧ୍ୟରେ ଯୋଗ ହେଲେ ବିରୋଧ ଆସେ; ଏହା ଶୀଘ୍ର ଶେଷ ହୋଇଯାଏ, ସ୍ୱାଦ ହରାଇ ଯାଏ, ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ଆଶା କରନ୍ତି ନାହିଁ।
ସମୁପୈତି ମତିର୍ ଦୁଃଖଂ ଦୁଃଖଂ ଚ ଶତଶାଖତାମ୍ । ଦୁଃଖଶାଖାସୁ ଜାଯନ୍ତେ ନାନାକର୍ମଫଲଶ୍ରିଯଃ
ମନ ଦୁଃଖକୁ ପାଇଯାଏ, ଏହି ଦୁଃଖ ଶଂଖା ଶଂଖା ଶାଖାରେ ବିଭାଜିତ ହୁଏ; ଦୁଃଖର ଏହି ଶାଖାଗୁଡିକରେ ନାନା କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ବଦ୍ଧଜାଲଘନାକାରାଃ କାରାର୍ଥମ୍ ଇଵ ରଜ୍ଜଵଃ । ଵୀରୁଧଃ ପ୍ରାଵୃଷୀଵାଶାଃ ପ୍ରତାନଗହନସ୍ଥିତାଃ
ଇଛାଗୁଡିକ ଦୃଢ଼ ଜାଲ ଭଳି ରସିରେ ବାନ୍ଧି ରଖିଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଏ, ଏହା ଦୃଢ଼ ବନ୍ଧନ ପାଇଁ ଅଛି; ବର୍ଷା ଋତୁର ଲତା ଭଳି, ଏହି ଇଛାଗୁଡିକ ଗୁଛା ଗୁଛା ଆକାରରେ ଜଡି ରହିଥାନ୍ତି।
ସାରତାଂ ମୋହମିହିକା କାର୍ଯାକାର୍ଯଵିକାରିଣୀ । ଯମୁନା ପ୍ରାଵୃଷୀଵୈତି ତିମିରଶ୍ଯାମଲାଚିରମ୍
ମୂଢତାର କୁହୁଡି, ଯାହାର କିଛି ମୂଲ୍ୟ ନାହିଁ ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟ ଅକାର୍ଯ୍ୟର ଧାରଣାକୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରେ, ଶୀଘ୍ର ଏକ ଅନ୍ଧାର ବର୍ଷା ଯମୁନା ଭଳି ହୋଇଯାଏ।
କଟୂକୃତାନ୍ତଃକରଣୋ ନାନାକାରଵିକାରଦଃ । ସ୍ଵଦତେ ଵିଗତସ୍ନେହଂ ଜନ୍ମପ୍ରତିଵିଷାରସଃ
ଅନ୍ତଃକରଣ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଏବଂ କଢ଼ା ହୋଇଯାଇ, ନାନା ଆକାର ଏବଂ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦେଇଥାଏ; ଏହା ପ୍ରେମ ହୀନ ଜନ୍ମର ସ୍ୱାଦକୁ ଅନୁଭବ କରେ।
ଵ୍ଯାଧୂତଜର୍ଜରାଜୀର୍ଣଜନତାପର୍ଣରାଜଯଃ । ସ୍ଵକର୍ମପଵନା ଵାନ୍ତି ନାନାକନକରେଣଵଃ
ଏହି ଜଗତରେ ବୟସରେ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା, ଦୁଃଖରେ ଦୁଃଖିତ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ନିଜ କର୍ମର ପବନ ଏମିତି ଉଡାଇ ନେଇଯାଏ, ଯେପରି ହେଲା ତାଙ୍କର ସୁନା ଧୂଳି ଚାରିପାଖରେ ବିକି ଯାଏ।
କାଲଃ କଵଲିତାନନ୍ତଜଗତ୍ପକ୍ଵଫଲୋ ଽପ୍ଯ୍ ଅଯମ୍ । ଘସ୍ମରାପାରଜଠରଃ କଲ୍ପୈର୍ ଅପି ନ ତୃପ୍ଯତି
ଏହି କାଳ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଏବଂ ପକା ଫଳକୁ ଗିଳିଯାଏ, ତାହାର ଅପାର ଭୁକ୍କୁ ମଧ୍ୟ କେବେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଏନାହିଁ, ଅନେକ ଯୁଗ ବିତିଗଲେ ମଧ୍ୟ।
ମୋହମାରୁତପା ମତ୍ତାସ୍ ତ୍ଵରାଵିଷଵିକାରିଣଃ । ସ୍ଫୁରନ୍ତୀହାହଯଶ୍ ଚିତ୍ତବିଲେ ବଲଵଦାପଦଃ
ମନର ଗହ୍ୱରେ ମୋହର ବାତାସରେ ମତ୍ତ, ତ୍ୱରାର ବିଷରେ ବଦଳିଯାଇଥିବା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବିପଦଗୁଡ଼ିକ ଅଶ୍ୱମାନେ ଦୌଡ଼ିବା ପରି ଉଠିଯାନ୍ତି।
ଚିନ୍ତାପିଶାଚ୍ଯୋପହତା ଵିଵେକେନ୍ଦୂଦଯଂ ଵିନା । ତମସୈଵ ନିରାଲୋକା ଯାତି ଯୌଵନଯାମିନୀ
ବିବେକର ଚନ୍ଦ୍ର ଉଦୟ ନହେଲେ, ଯୁବନର ରାତି ଚିନ୍ତାର ଦୂତୀ ଦ୍ୱାରା ପୀଡ଼ିତ ଅନ୍ଧକାରରେ କଟିଯାଏ।
ଜିହ୍ଵା ଜର୍ଜରତାମ୍ ଏତି ପ୍ରାକୃତାନୁନଯଜ୍ଵରୈଃ । ପଦ୍ମକୋଟରକୋଣସ୍ଥମ୍ ଅପି ପତ୍ତ୍ରଂ ହିମୈର୍ ଇଵ
ଅସାଧୁ ଆସ୍ୱାଦନର ଆଗ୍ରହ ଜ୍ୱରରେ ଜିହ୍ୱା ଦୁର୍ବଳ ଓ ଅସ୍ୱସ୍ଥ ହୋଇଯାଏ, ଯେପରି ଏକ ମାନ୍ଦାର ଫୁଲର ଗୋଟିଏ ପତ୍ର ତାହାର ଗୁଛର କୋଣରେ ପଡି ଥଣ୍ଡାରେ ଶୁଷ୍କ ହୋଇଯାଏ।
ଦୁଃଖଜୀଵମହାଷ୍ଠୀଲଃ କଷ୍ଟକଣ୍ଟକସଙ୍କଟଃ । ସହସ୍ରଶାଖତାଂ ଯାତି ଦାରିଦ୍ର୍ଯଦୃଢଶଲ୍ମଲିଃ
ଦୁଃଖରେ ଭରିଥିବା ଏହି ଜୀବନ ଏକ ବଡ଼ ଦଳା ଦଣ୍ଡ ଭଳି କଠିନ ଓ କାଠିଆ ହୋଇଯାଏ, ଯାହା ଦାରିଦ୍ର୍ୟରେ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଗଢ଼ିଯାଇ ହଜାର ଶାଖା ହୋଇ ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ।
ଅନ୍ତଶ୍ଶୂନ୍ଯୋନ୍ନତଧ୍ଵସ୍ତଚିତ୍ତଚୈତ୍ଯକୃତାଲଯଃ । ଯାଚ୍ଞାବହୁଲଯାମିନ୍ଯାଂ ଲୋଭୋଲୂକୋ ଵିଵଲ୍ଗତି
ଭିତରେ ଶୂନ୍ୟ ଓ ଉଚ୍ଚ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଚିନ୍ତାର ଅସ୍ଥିରତା ଦ୍ୱାରା ମନର ମନ୍ଦିର ଭଙ୍ଗ୍ରସ୍ତ ହୋଇଯାଏ; ଭିକ୍ଷା ଭରା ରାତିରେ ଲୋଭର ପେଚା ଆନନ୍ଦରେ ଘୁରିବାକୁ ଲାଗେ।
ପୂର୍ଵଂ ଗୃହୀତ୍ଵା କର୍ଣାଭ୍ଯାଂ ସ୍ଫୁରନ୍ତମ୍ ଅଭିତଶ୍ ଚିରମ୍ । ଜରାଜର୍ଜରମାର୍ଜାରୀ ଯୌଵନାଖୁଂ ନିକୃନ୍ତତି
ପ୍ରଥମେ କାନ ଦ୍ୱାରା ଧରି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କମ୍ପିତ କରି, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାର ବିଲେଇ ଯୌବନର ଉଣ୍ଡୁକୁ କାଟି ଦିଏ।
ନିସ୍ସାରା କ୍ରମଶଃ କ୍ରାନ୍ତଧରାଧରସମୁନ୍ନତିଃ । ଦିଣ୍ଡୀରପିଣ୍ଡିକେଵେଯଂ ସୃଷ୍ଟିର୍ ଆଯାତି ପୁଷ୍ଟତାମ୍
ଏହି ସୃଷ୍ଟି, ଯେଉଁଠାରେ କିଛି ଦ୍ରବ୍ୟ ନାହିଁ, ଦୀରେ-ଦୀରେ ଉଠିବା ଓ ପଡିବାରେ ମାଟିର ଗୋଲା ଭଳି ଫୁଲିଯାଏ ଓ ସୁସ୍ଥିରତାକୁ ପାଏ, ଦେଖିବାକୁ ଭରିଆ ଲାଗେ ।
ଆଭାସପୁଷ୍ପଧଵଲା ଜଗତ୍ପଲ୍ଲଵଶାଲିନୀ । ସତ୍ତାଲତା ଵିକସିତା ଧର୍ମାର୍ଥଫଲଧାରିଣୀ
ଏହି ଜଗତର ଅସ୍ତିତ୍ୱର ଲତା ଫୁଲିଯାଇଛି, ଦେଖିବାକୁ ଫୁଲ ଭଳି ଧଳା ଆଭା ଓ ନୂତନ କଳି ଦେଖାଯାଏ, ଏହା ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥର ଫଳକୁ ଧାରଣ କରିଛି ।
ସୁରାଚଲମହାସ୍ଥୂଣଂ ଚନ୍ଦ୍ରସୂର୍ଯଗଵାକ୍ଷକମ୍ । ଗଗନାଚ୍ଛାଦନଂ ଚାରୁ ଧ୍ରିଯତେ ତ୍ରିଜଗଦ୍ଗୃହମ୍
ତିନି ଜଗତର ଘରଟିଏ ଦେବ ପାହାଡ଼ର ମହା ଥାମରେ ଭରିଆ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ଏହାର ଜାଲି ଭଳି ଜନେଲା, ଆକାଶ ଏହାର ସୁନ୍ଦର ଛାଦ ଭଳି ରହିଛି ।
ସଂସାରସରସି ସ୍ଫାରେ ଚରନ୍ତି ପ୍ରାଣଷଟ୍ପଦାଃ । ଶରୀରପୁଷ୍କରେଷ୍ଵ୍ ଅନ୍ତଶ୍ ଚିଦ୍ରୂପରସପାଯିନଃ
ବିଶାଳ ସଂସାର ଝିଲିରେ ଜୀବନର ଛଅ ପ୍ରକାର ପ୍ରାଣ ବନ୍ଦା ଚାଲିଯାନ୍ତି, ଶରୀରର ପଦ୍ମ ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଚେତନାର ରସ ପିଇନ୍ତି ।
ନଭୋମାର୍ଗମହାନୀଲକୁଟ୍ଟିମେ କାନ୍ତିଶାଲିନୀ । ଭୁଵନାଵଵରସ୍ଯାନ୍ତସ୍ ସ୍ଫୁରତ୍ଯ୍ ଆଦିତ୍ଯଦୀପିକା
ନୀଳ ଆକାଶର ବଡ଼ ମଞ୍ଚରେ, ନିମ୍ନ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ପ୍ରଭା ଦୀପର ଭଳି ଆଲୋକିତ ହୁଏ।
ଆଶାତନ୍ତୁନିବଦ୍ଧାଙ୍ଗୀ ଜନତାଜୀର୍ଣପକ୍ଷିଣୀ । ସ୍ଵଵାସନାଶଲାକାନ୍ତେ ନିବଦ୍ଧେନ୍ଦ୍ରିଯପଞ୍ଜରେ
ଆଶାର ସୂତାରେ ଗଠିତ ଦେହ, ମନୁଷ୍ୟର ବୃଦ୍ଧ ପକ୍ଷୀ ନିଜ ଇଚ୍ଛାର ଖୋଲି ଭିତରେ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କ ପଞ୍ଜରେ ବନ୍ଦୀ ହୋଇ ରହିଛି।
ଅନାରତପତଜ୍ଜାତଭୂତପର୍ଣପରମ୍ପରା । ସ୍ପନ୍ଦତେ ଽଜଗରାମୃଷ୍ଟା ସଂସୃତିଵ୍ରତତିଶ୍ ଚିରମ୍
ସୂର୍ଯ୍ୟର ତାପରେ ସଦା ଜଳିଯାଉଥିବା ପତ୍ରମାଳା ପରି, ଜୀବମାନଙ୍କର ଶୃଙ୍ଖଳା ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କମ୍ପିତ ହୁଏ, ବିନାଶର ସର୍ପ ଛୁଇଁନଥିବାବେଳେ।
ପୃଷ୍ଠେ କତିପଯଂ କାଲମ୍ ଅଦୃଷ୍ଟାଃ କାଲଜାଲିନା । ଅଧଃକୃତୋଗ୍ରନରକପଙ୍କାଶ୍ ଶଙ୍କୋଜ୍ଝିତାଃ କ୍ଷଣମ୍
କିଛି ଲୋକ କିଛି ସମୟ ପାଇଁ କାଳର ଜାଲର ପଛେ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଲୁଚି ରହନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଶୀଘ୍ରେ ତଳକୁ ଗଭୀର ନରକର କାଦିରେ ପଡ଼ି, ଏକାଏକି ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାନ୍ତି।