ତେନ ଯସ୍ ସଙ୍ଗମସ୍ ସ ସ୍ଯାତ୍ ସ୍ଥାଣୁନାପି ହି ଜଙ୍ଗଲେ । ତଦର୍ଥଂ ଯତ୍ କୃତଂ କିଞ୍ଚିତ୍ ତଦ୍ ଵ୍ଯୋମ ଲଗୁଡୈର୍ ହତମ୍
ଏହିପରି ଜଣେ ଅନ୍ୟଜନ ସହିତ ଯେଉଁ ସମ୍ପର୍କ ହୁଏ, ସେ ଜଣେ ଜଙ୍ଗଲରେ ଗଛ ସହିତ ମିଶିବା ପରି। ଏହା ପାଇଁ ଯେଉଁ କିଛି କାମ କରାଯାଏ, ସେ ଆକାଶକୁ ଶଳା ଦେଇ ପିଟିବା ପରି ଅର୍ଥହୀନ।
ତସ୍ମିନ୍ ଯଦ୍ ଅଧମେ ଦତ୍ତଂ ତତ୍ ତ୍ଯକ୍ତଂ କ୍ଲିନ୍ନକର୍ଦମେ । ତେନ ସାର୍ଧଂ କଥା ଯାସ୍ ତତ୍ କୌଲେଯାହ୍ଵାନମ୍ ଅଧ୍ଵରେ
ଏପରି ନିମ୍ନଜନଙ୍କୁ ଯେଉଁ କିଛି ଦିଆଯାଏ, ସେ କାଦାରେ ପକାଇ ଛାଡିଦେବା ପରି। ସେମାନଙ୍କ ସହିତ କଥା ହେବା, ଅନର୍ଥକ ଯଜ୍ଞ ପରି ଅର୍ଥହୀନ।
ଅଜ୍ଞତ୍ଵମ୍ ଆପଦାଂ ନିଷ୍ଠା କା ହି ନାପଦ୍ ଅଜାନତଃ । ଇଯଂ ସଂସାରସରଣିର୍ ଵହତ୍ଯ୍ ଅଜ୍ଞପ୍ରସାଦତଃ
ଅଜ୍ଞାନ ହେଉଛି ସମସ୍ତ ଦୁଃଖର ମୂଳ। ଯେଉଁଠି ଅଜ୍ଞାନ ନାହିଁ, ସେଠି କେଉଁ ଦୁର୍ଘଟନା ହେବ? ଏହି ସଂସାରର ଚାଲିବା ଅଜ୍ଞାନର କୃପାରେ ହୁଏ।
ଅଜ୍ଞସ୍ଯୋଗ୍ରାଣି ଦୁଃଖାନି ସୁଖାନ୍ଯ୍ ଅପି ଦୃଢାନି ଚ । ପୁନଃ ପୁନଃ ପ୍ରଵର୍ତନ୍ତେ ଯୁଗଂ ପ୍ରତ୍ଯ୍ ଅଚଲା ଇଵ
ଅଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ପାଇଁ ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖ ଓ ଦୃଢ଼ ସୁଖ ବାରମ୍ବାର ଆସିଥାଏ, ଯେପରି ଯୁଗ ଚକ୍ର ଅଟୁଟ ଭାବେ ଚାଲିଥାଏ।
ଶରୀରଧନଦାରାଦାଵ୍ ଆସ୍ଥାଂ ସମନୁବଧ୍ନତଃ । ଇଦଂ ଦୁର୍ଦୁଃଖମ୍ ଅଜ୍ଞସ୍ଯ ନ କଦାଚନ ଶାମ୍ଯତି
ଅଜ୍ଞ ଲୋକ ଯେଉଁଠି ଦେହ, ଧନ, ଜୀବନ ସାଥୀ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜିନିଷରେ ଆସକ୍ତ ରହେ, ସେଠି ଗଭୀର ଦୁଃଖ କେବେ ଶାନ୍ତି ହୁଏ ନାହିଁ।
ଅନାତ୍ମନି ଶଵେ ଦେହେ ଆତ୍ମଭାଵମ୍ ଉପେଯୁଷଃ । ଅସଦ୍ବୋଧମଯୀ ମାଯା କଥଂ ନାମ ଵିନଶ୍ଯତି
ଯେଉଁଠି ଜଣେ ମୃତ ଦେହକୁ ନିଜ ଆତ୍ମା ବୋଲି ଭାବେ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଭ୍ରମ ଓ ଅସତ୍ୟ ବୁଝିବାର ମାୟା କେବେ ନଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ।
ଦୁର୍ଭାଵଖର୍ଵିତଧିଯୋ ଵସ୍ତୁନ୍ଯ୍ ଅନ୍ଧସ୍ଯ ଦୁର୍ମତେଃ । ଅଵସ୍ତୁନି ସନେତ୍ରସ୍ଯ ଲୁଠତଶ୍ ଚ ପଦେ ପଦେ
ଯେଉଁଠି ଜଣେ ଅନ୍ଧ ଓ ଭ୍ରମିତ ମନ ଥିବା ଲୋକ ଭୁଲ ଧାରଣାରେ ଏକାଉଁ ଚିନ୍ତା କରେ, ସେଉଁଠି ସତ୍ୟ କିମ୍ବା ଭ୍ରମ ଭିତରେ ପ୍ରତି ପଦେ ପଦେ ଦୁଃଖ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ।
ଵିଷମ୍ ଉତ୍ପଦ୍ଯତେ ଚନ୍ଦ୍ରାଦ୍ ଆମୋଦଃ କୁସୁମାଦ୍ ଇଵ । କଣ୍ଟକଶ୍ ଚୈଵ ପଯସୋ ଦୂର୍ଵାଙ୍କୁର ଇଵ ସ୍ଥଲାତ୍
ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ରରୁ ସୁଗନ୍ଧ, ଫୁଲରୁ ଗନ୍ଧ, ପାଣିରୁ କଣ୍ଟା ଓ ଶୁଷ୍କ ଭୂମିରୁ ଦୁର୍ବା ଅଙ୍କୁର ଉପଜେ, ସେପରି ଦୁଃଖ ଓ ବିପଦ ଉପଜେ।
ଦେହଶଲ୍ମଲିଭୋଗିନ୍ଯୋ ମନୋମାତଙ୍ଗଶୃଙ୍ଖଲାଃ । ଅଜ୍ଞସ୍ଯାଶାଃ ପ୍ରସୂଯନ୍ତେ ସୁଵୃଷ୍ଟେଷ୍ଵ୍ ଇଵ ଶାଲଯଃ
ଅଜ୍ଞ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଇଚ୍ଛାଗୁଡିକ ଦେହର ଶାଲମଳୀ ଲତା ଓ ମନର ହାତୀର ଶୃଙ୍ଖଳା ପରି ବାନ୍ଧି ରଖିଥାଏ; ସେଗୁଡିକ ଭଲ ଜଳ ମିଳିଥିବା ଧାନ ଫସଲ ପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ନରକଶ୍ରୀର୍ ଅନାତ୍ମଜ୍ଞଂ ଦୁଷ୍କୃତଵ୍ଯାଲପାଲିତା । ପରିପାଲଯତି ପ୍ରୀତା ମଯୂରୀ ଵାରିଦଂ ଯଥା
ଆତ୍ମା ଅଜ୍ଞ ଲୋକଙ୍କୁ ନରକର ଶୋଭା, ଦୁଷ୍କର୍ମର ସାପ ଦ୍ୱାରା ରକ୍ଷିତ, ଏକ ମୟୂରୀ ମେଘକୁ ଭଲପାଇ ସେଇପରି ସ୍ନେହରେ ରକ୍ଷା କରେ।
ନେତ୍ରଲୋଲାଲିନୀଲୋଲା ସ୍ଫୁରିତାଧରପଲ୍ଲଵା । ମୂର୍ଖାର୍ଥମ୍ ଏଵ ଵିକସତ୍ଯ୍ ଅଙ୍ଗନାଵିଷଵଲ୍ଲରୀ
ଚଞ୍ଚଳ ଚକ୍ଷୁ ଓ କମ୍ପିତ ଅଧର ଥିବା ନାରୀର ବିଷାକ୍ତ ଲତା କେବଳ ମୂର୍ଖ ପାଇଁ ଫୁଟେ।
ଅଜ୍ଞଵାରିଧିହୃଦ୍ଭୂମାଵ୍ ଏଵ ଵେପଥୁପଲ୍ଲଵଃ । ଵର୍ଧତେ ଽପଗତଚ୍ଛାଯୋ ରାଗଵିଦ୍ରୁମଦୁର୍ଦ୍ରୁମଃ
ଅଜ୍ଞତାର ସମୁଦ୍ରର ହୃଦୟ ମାଟିରେ ଅତି ଉତ୍ସାହ ଭର୍ତ୍ତି ପ୍ରେମର ଗଛ, ଛାୟା ହାରାଇ, ଭୟଙ୍କର ପ୍ରବାଳ ଦୃମ ପରି ବଢ଼ିଯାଏ।
ତନୁଚ୍ଛଦଲସଦ୍ଧୂମଶ୍ ଶସ୍ତ୍ରଜ୍ଵାଲୋ ଭଟୋଲ୍ମୁକଃ । ଜ୍ଵଲତି ଦ୍ଵେଷଦାଵୋ ଽଜ୍ଞହୃନ୍ମରୌ କୋପତାପଦଃ
ଦେହର ଚମଡ଼ ଭିତରେ ହଳକା ଧୂଆଁ, ଅସ୍ତ୍ରର ଆଗ, ଘୃଣାର ଦହନ, ଏବଂ କ୍ରୋଧର ତାପ ଅଜ୍ଞାନର ମରୁଭୂମିରେ ହୃଦୟକୁ ଜଳାଇ ଦେଇଥାଏ।
ଅଜ୍ଞମାତ୍ସର୍ଯସରସି ପରାପଵଦନଚ୍ଛଦା । ଈର୍ଷ୍ଯାକମଲିନୀ ଚିନ୍ତାଷଟ୍ପଦୀ ଵିକସତ୍ଯ୍ ଅଲମ୍
ଅଜ୍ଞାନ ଏବଂ ଇର୍ଷ୍ୟାର ଝିଲିରେ, ଅନ୍ୟମାନେ ଦେଇଥିବା ନିନ୍ଦାର ଆବରଣ ତଳେ, ଇର୍ଷ୍ୟାର ପଦ୍ମ ଫୁଟିଯାଏ ଏବଂ ଚିନ୍ତାର ମହୁ ଭଲଭାବେ ବଢ଼ିଯାଏ।
ପ୍ରତିଜନ୍ମ ପ୍ରକୃଷ୍ଟୋଗ୍ରଦୁଃଖକଲ୍ଲୋଲସମ୍ଭ୍ରମଃ । ଜଡମ୍ ଏଵ ସମଭ୍ଯେତି ପୁନର୍ମରଣଵାଡଵଃ
ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜନ୍ମରେ ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖର ତରଙ୍ଗ ଉତ୍ପାତ ହୁଏ; ମୂଢ଼ ମନେ ମାତ୍ର ମୃତ୍ୟୁର ଆଗ ଆଉଥରେ ଆସିପହଁଚେ।
ଜନ୍ମବାଲ୍ଯଂ ଧ୍ରୁଵଂ ଯାତି ଯୌଵନଂ ଯୁଵତା ଜରାମ୍ । ଜରା ମରଣମ୍ ଅଭ୍ଯେତି ମୂଢସ୍ଯୈଵ ପୁନଃ ପୁନଃ
ଜନ୍ମ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଶିଶୁ ଅବସ୍ଥାକୁ, ତାପରେ ଯୁବା ଅବସ୍ଥାକୁ, ଏବଂ ପରେ ବୃଦ୍ଧା ଅବସ୍ଥାକୁ ନେଇଯାଏ; ବୃଦ୍ଧା ଅବସ୍ଥା ମୃତ୍ୟୁକୁ ନେଇଯାଏ, ଏବଂ ମୂଢ଼ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଚକ୍ର ଆବାର ଆବାର ଚାଲିଥାଏ।
ଜଗଜ୍ଜୀର୍ଣାରଘଟ୍ଟେ ଽସ୍ମିନ୍ ରଜ୍ଜ୍ଵା ସଂସୃତିରୂପଯା । ମଜ୍ଜନୋନ୍ମଜ୍ଜନୈର୍ ଅଜ୍ଞା ଯନ୍ତ୍ରେ ଶକଲତାଂ ଗତାଃ
ଏହି ଜଗତ ଜୀର୍ଣ୍ଣତାର ଘସାଘସିରେ ଖଣ୍ଡଖଣ୍ଡ ହୋଇଯାଏ, ଜନ୍ମମୃତ୍ୟୁର ଦୌଡ଼ରେ ଅଜ୍ଞାନ ଲୋକମାନେ କେବେ ଡୁବନ୍ତି, କେବେ ଉଠନ୍ତି, ଏହି ଜୀବନର ଯନ୍ତ୍ରରେ ଚୁର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାନ୍ତି।
ଯଦ୍ ଏଵ ଗୋଷ୍ପଦାଦୂରଂ ଜ୍ଞଧିଯଃ ପେଲଵଂ ଜଗତ୍ । ତଦ୍ ଏଵାପାରପର୍ଯନ୍ତମ୍ ଅଗାଧମ୍ ଅମହାତ୍ମନଃ
ଯେଉଁଠି ଜଣେ ସ୍ପଷ୍ଟ ବୁଝିବା ଲୋକ ପାଇଁ ଏହି ସଂସାର କେବଳ ଗାଈର ପଦଚିହ୍ନ ଭଳି ଚୋଟ ଲାଗେ, ସେଠି ଅଳ୍ପ ମନର ଲୋକ ପାଇଁ ଏହା ଅପାର ଓ ଅଗାଧ ଲାଗେ।
ଧିଯୋ ଽଦୃଶ ଇଵାଜ୍ଞସ୍ଯ ଚିଦ୍ଵ୍ଯୋମୋଦରକୋଟରାତ୍ । ନ ପ୍ରଯାନ୍ତ୍ଯ୍ ଅପରଂ ପାରଂ ଵିହଙ୍ଗ୍ଯଃ ପଞ୍ଜରାଦ୍ ଇଵ
ଅଜ୍ଞାନୀଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି ଏମିତି ଅଦୃଶ୍ୟ ପକ୍ଷୀ ପରି, ଯେଉଁମାନେ ଚେତନା ଆକାଶର ଗୁହାରେ ଅଟକି ରହିଯାନ୍ତି, ସେମାନେ କେବେ ମୁକ୍ତିର ପାରକୁ ପହଞ୍ଚିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ଯେପରି ଖଞ୍ଚା ଭିତରେ ପକ୍ଷୀ ବାହାରିପାରେ ନାହିଁ।
ଭାଵମାତ୍ରପରାଵୃତ୍ତ୍ଯା ଵାସନାମାତ୍ରନାଭଯଃ । ସ୍ପଷ୍ଟୀକର୍ତୁଂ ନ ଶକ୍ଯନ୍ତେ ଜନ୍ମଚକ୍ରସ୍ଯ ନେମଯଃ
ମନର ଭାବକୁ ଦୂର କରିଦେଲେ କିମ୍ବା କେବଳ ଅଭିନିବେଶର ସୂତ୍ର ରହିଲେ, ଜନ୍ମର ଚକ୍ରର ଆଢ଼ିଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଦେଖିହେବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
ଅଜ୍ଞେନେନ୍ଦ୍ରିଯଶଯ୍ଯାର୍ଥଂ ରାଗାସୃଗରୁଣା ତନୁଃ । ସଂସାରାରଣ୍ଯ ଆସ୍ତୀର୍ଣା ପୁନର୍ ଆମିଷପିଣ୍ଡଵତ୍
ଅଜ୍ଞାନ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସୁଖ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତିର ବିଷରେ ଏହି ଦେହ ଚଳିତ ହୁଏ, ଏହା ସଂସାରର ଜଙ୍ଗଲରେ ଏକ ଚାରା ଦଳିର ଭଳି ପଡ଼ି ରହିଛି।
ଭୂତଶୈଲମଯୀ ସୃଷ୍ଟିର୍ ମୃନ୍ମାଂସଲଵମାତ୍ରିକା । ମୋହାତ୍ ସଂଲକ୍ଷ୍ଯତେ ଚିତ୍ତପଦାର୍ଥାନର୍ଥରଞ୍ଜନା
ଏହି ସୃଷ୍ଟି ପଞ୍ଚଭୂତର ପାହାଡ଼ ଭଳି, କେବଳ ମାଟି, ମାଂସ ଓ ହାଡ଼ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ; ମୋହରେ ଏହାକୁ ଦେଖାଯାଏ, ଯାହା ଚିତ୍ତକୁ ବିଷୟ ଓ ଦୁଃଖର ରଙ୍ଗରେ ରଙ୍ଗାଏ।
ଜଯତ୍ଯ୍ ଅନଲ୍ପସଙ୍କଲ୍ପକଲ୍ପନାକଲ୍ପପାଦପଃ । ଅଜ୍ଞାନାଂ ପ୍ରସୃତା ଯସ୍ମାଜ୍ ଜଗତ୍ପର୍ଣପରମ୍ପରାଃ
ଅନେକ ଧାରଣା ଓ କଳ୍ପନାର ଶାଖା-ପ୍ରଶାଖା ଥିବା କଳ୍ପନାର ବୃକ୍ଷ ବିଜୟୀ; ଯାହାଠାରୁ ଅଜ୍ଞାନର ପତ୍ର ଭଳି ସଂସାରର ଅନେକ ଘଟଣା ପ୍ରସରିଛି।
ଯସ୍ମିଂସ୍ ତିଷ୍ଠନ୍ତି ରାଜନ୍ତେ ଲସନ୍ତି ଵିଲସନ୍ତି ଚ । ଵିଚିତ୍ରରଚନୋପେତା ଭୂରିଭୋଗଵିହଙ୍ଗମାଃ
ଏହି ବୃକ୍ଷରେ ଅନେକ ଭୋଗର ପକ୍ଷୀ ଅନେକ ଆକୃତିରେ ରହିଛନ୍ତି, ଚମକୁଛନ୍ତି, ଖେଳୁଛନ୍ତି ଓ ରଙ୍ଗିନ ରୂପରେ ଭାସି ଉଠୁଛନ୍ତି।
ଯତ୍ର ଜନ୍ମାନି ପର୍ଵାଣି କର୍ମଜାଲଂ ଚ କୋରକାଃ । ଫଲାନି ପୁଣ୍ଯପାପାନି ମଞ୍ଜର୍ଯୋ ଵିଭଵଶ୍ରିଯଃ
ଏଠାରେ ଜନ୍ମଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି ଗଠି, କର୍ମର ଜାଳ ହେଉଛି କୁଡ଼ି, ଫଳ ହେଉଛି ପୁଣ୍ୟ ଓ ପାପ, ଏବଂ ମଞ୍ଜରୀ ହେଉଛି ଧନ ଓ ସମୃଦ୍ଧି।
ଅଜ୍ଞାନେନ୍ଦୂଦଯାଦ୍ ଏତା ଯୋଷିଦୋଷଧଯସ୍ ସ୍ଫୁଟମ୍ । ସଂସାରଵନଷଣ୍ଡେ ଽସ୍ମିନ୍ ପରାଂ ଶୋଭାମ୍ ଉପାଗତାଃ
ଅଜ୍ଞାନର ଚନ୍ଦ୍ର ଉଦୟ ହେବା ସହିତ, ଏହି ଜନନୀମାନେ ଓ ଔଷଧିମାନେ ସଂସାରର ଜଙ୍ଗଲ ମଧ୍ୟରେ ଅଦ୍ଭୁତ ସୌନ୍ଦର୍ୟ ପାଇଛନ୍ତି।
ଘନଜାଡ୍ଯଃ କଲାପୂର୍ଣସ୍ ତମଃକାଲକୃତୋଦଯଃ । ଶୂନ୍ଯୋଦିତାତ୍ମା ଦୋଷେଶୋ ଜଯତ୍ଯ୍ ଅଜ୍ଞାନଚନ୍ଦ୍ରମାଃ
ଘନ ଅଜ୍ଞାନ, ଅନ୍ଧାରରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ରାତି ସମୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଶୂନ୍ୟ ଆକାଶରେ ଉଦିତ, ଦୋଷର ମାଲିକ ଅଜ୍ଞାନର ଚନ୍ଦ୍ର ବିଜୟୀ ହୁଏ।
ଅଜ୍ଞାନେନ୍ଦୋଃ ପ୍ରସାଦେନ ଵାସନାମୃତଶାଲିନା । ତର୍ପିତାଶାଚକୋରେଣ ଚିତ୍ତରତ୍ନରସୈଷିଣା
ଅଜ୍ଞାନର ଚନ୍ଦ୍ରର କୃପାରେ, ଇଚ୍ଛାର ଚକୋର ପକ୍ଷୀ, ଭାବନାର ଅମୃତ ପାଇବାକୁ ଚାହିଁ, ମନର ରତ୍ନର ସାରରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଏ।
ରାଜହଂସଵିଲାସିନ୍ଯଃ ପ୍ରାଲେଯଶିଶିରାଙ୍ଗିକାଃ । ଭାନ୍ତି କାନ୍ତାକୁମୁଦ୍ଵତ୍ଯୋ ଲୋଲଲୋଚନଷଟ୍ପଦାଃ
ରାଜହଂସମାନ ଶୋଭାବନ୍ତୀ, ତୁଷାର ପରି ଶୀତଳ ଦେହ ଥିବା ସେମାନେ, ଚଞ୍ଚଳ ଦୃଷ୍ଟି ମଧୁମକ୍ଷିକା ପରି ହୋଇ, ଚନ୍ଦ୍ରକାନ୍ତି କୁମୁଦ ଫୁଲ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି।
ଧମ୍ମିଲ୍ଲତିମିରୋଲ୍ଲାସା ଯତ୍ ପ୍ରପାଣ୍ଡୁପଯୋଧରାଃ । ରାମାରଜନ୍ଯୋ ରାଜନ୍ତେ ତନ୍ ମୌର୍ଖ୍ଯେନ୍ଦୁଵିଜୃମ୍ଭିତମ୍
ଉଚ୍ଚ ଜୁଡା ଓ ଶୋଭାୟମାନ କେଶ, ହଳକା ରଙ୍ଗର ଛାତି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୋଇ ରହିଛି, ରାଜବଂଶୀ ମହିଳାମାନେ ମୂର୍ଖତାର ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣରେ ତାଙ୍କର ରୂପ ମାନେ ପ୍ରକାଶିତ ହେଉଛି।