କଥଂ ସ୍ଥୂଲୋ ଽଣୁରୂପସ୍ ସ୍ଯାଦ୍ ଅଣୁସ୍ ସ୍ଥୂଲଃ କଥଂ ଭଵେତ୍ । ଏକୋଦଯେ ଦ୍ଵିତୀଯସ୍ଯ ନ ସତ୍ତା ଦିନରାତ୍ରିଵତ୍
ଯେପରି ଦିନ ଓ ରାତି ଏକସাথে ରହିପାରିନାହିଁ, ଏହିପରି ଦେହର ଭାରି ଅଂଶ କେବେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ହୋଇପାରିବ ନାହିଁ, ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅଂଶ କେବେ ଭାରି ହୋଇପାରିବ ନାହିଁ । ଏକଟି ଆସିଲେ, ଅନ୍ୟଟି ଅନୁପସ୍ଥିତ ହୁଏ ।
ଜ୍ଞାନଂ ନାଜ୍ଞାନତାମ୍ ଏତି ଚ୍ଛାଯା ନାଯାତି ତାପତାମ୍ । ସଦ୍ ବ୍ରହ୍ମ ନାସଦ୍ ଭଵତି ଵିଚିତ୍ରାସ୍ଵ୍ ଅପି ଦୃଷ୍ଟିଷୁ
ଜ୍ଞାନ କେବେ ଅଜ୍ଞାନ ହୋଇପାରିବ ନାହିଁ, ଛାୟା କେବେ ତାପ ହୋଇପାରିବ ନାହିଁ । ସତ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମ କେବେ ଅସତ୍ୟ ହୋଇପାରିବ ନାହିଁ, ଯେପରି ଦୃଷ୍ଟି ଯେତେ ଭିନ୍ନ ହେଉ ।
ମନାଗ୍ ଅପି ନ ସଂଶ୍ଲେଷସ୍ ସର୍ଵଗସ୍ଯାପି ଦେହିନଃ । ଦେହେନ ଦେହଗସ୍ଯାପି କମଲସ୍ଯେଵ ଵାରିଣା
ଦେହରେ ରହୁଥିବା ଆତ୍ମା ସହ ଦେହର କେବେ ଅତି ସାନା ମିଶଣ ହୋଇନାହିଁ, ଯେପରି ଅଳି ଜଳ ଭିତରେ ରହିଲେ ମଧୁ ଫୁଲ ଜଳ ସହ ମିଶିନାହିଁ ।
ମନାଗ୍ ଅପି ନ ସଂଶ୍ଲେଷୋ ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଦେହସତ୍ତଯା । ତଦ୍ଗତସ୍ଯାପ୍ଯ୍ ଅତଦ୍ଵୃତ୍ତେର୍ ଅମ୍ବରସ୍ଯେଵ ଵାଯୁନା
ବ୍ରହ୍ମ ଓ ଦେହର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ମଧ୍ୟରେ କେବେ ଅତି ସାନା ମିଶଣ ହୋଇନାହିଁ, ଯେପରି ଆକାଶ ଓ ପବନ ମଧ୍ୟରେ କେବେ ମିଶଣ ହୋଇନାହିଁ ।
ଭଵତ୍ଯ୍ ଆତ୍ମନି ନୋ କିଞ୍ଚିନ୍ ନାସତୋ ଦେହକସ୍ଯ ଚ । ତଦ୍ ରାଘଵ ମୁଧୈଵୈଷ ସୁଖଦୁଃଖଭ୍ରମଃ କୁତଃ
ଆତ୍ମାରେ କିଛି ଘଟେ ନାହିଁ, ଏହି ଅସତ୍ୟ ଦେହରେ ମଧ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ; ଏହି ଦୁଃଖ-ସୁଖର ଭ୍ରମ ଏକଦମ ଅନ୍ୟଥା, ରାଘବ, ଏହାର କୌଣସି ଆଧାର ନାହିଁ।
ଜରାମରଣମ୍ ଆପଚ୍ ଚ ସୁଖଦୁଃଖେ ଭଵାଭଵୌ । ମନାଗ୍ ଅପି ନ ସନ୍ତୀହ ନିର୍ଵାଣୋ ନିର୍ଵୃତୋ ଭଵ
ବୃଦ୍ଧାପ୍ୟ, ମୃତ୍ୟୁ, ସୁଖ-ଦୁଃଖ, ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ନାସ୍ତିତ୍ୱ—ଏହି ସବୁ କିଛି ଏଠାରେ ଦ୍ରୋପରି ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; ମୁକ୍ତ ହେଉ, ଶାନ୍ତ ହେଉ।
ସ୍ଥିତୋ ଦେହତଯାତ୍ଯୁଚ୍ଚୈଃ ପାତୋତ୍ପାତମଯୋ ଭ୍ରମଃ । ଦୃଶ୍ଯତେ କେଵଲଂ ବ୍ରହ୍ମଣ୍ଯ୍ ଅପ୍ସୁ ଵୀଚିତଯା ଯଥା
ଦେହର ଆକାରରେ ଉତ୍ତାନ-ପତନର ଭ୍ରମ ଦେଖାଯାଏ, ଏହା କେବଳ ବ୍ରହ୍ମରେ ଦେଖାଯାଏ; ଯେପରି ଜଳରେ ତରଙ୍ଗ ଦେଖାଯାଏ।
ଆତ୍ମସତ୍ତୋପଜୀଵିତ୍ଵାଦ୍ ଆତ୍ମା ସମ୍ଭଵତୀହ ହି । ଦେହଯନ୍ତ୍ରଂ ପଯସ୍ସତ୍ତାମାତ୍ରାଦ୍ ଊର୍ମିର୍ ଇଵୋତ୍ଥିତମ୍
ଆତ୍ମା ଅସ୍ତିତ୍ୱର ଆଧାର ହେବାରୁ, ଏଠାରେ ଆତ୍ମା ଏକା ଦେଖାଯାଏ; ଦେହ ଯନ୍ତ୍ର, ଜଳର ଉପସ୍ଥିତିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ତରଙ୍ଗ ପରି, କେବଳ ଏହି ଆତ୍ମାର ଉପସ୍ଥିତିରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ।
ଆଧାରସ୍ପନ୍ଦନେନାଙ୍ଗ ଯଥା କ୍ଷୋଭଭଵାଭଵାଃ । ସୂର୍ଯାଦେଃ ପ୍ରତିବିମ୍ବସ୍ଯ ତଥା ଦେହେନ ଦେହିନଃ
ପ୍ରିୟ, ଯେପରି ଆଧାରର କମ୍ପନରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟର ପ୍ରତିବିମ୍ବର ଉତ୍ପାଦନ ଓ ନାଶ ହୁଏ, ସେପରି ଦେହ ଦ୍ୱାରା ଦେହୀର ଅନୁଭୂତି ଉପଜେ।
ସମ୍ଯଗ୍ଦୃଷ୍ଟେ ଯଥାଭୂତେ ଵସ୍ତୁନ୍ଯ୍ ଆତ୍ମନି ଜାଯତେ । ସ୍ଥିତିର୍ ଦେହମଯୋ ଽଜ୍ଞାନଵିଭ୍ରମୋ ଲଯମ୍ ଏତି ଚ
ଯେତେବେଳେ ଆତ୍ମାର ସଠିକ୍ ସ୍ୱରୂପକୁ ଠିକ୍ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, ତେବେ ଦେହ ସହ ଜଡିତ ଅଜ୍ଞାନର ଭ୍ରମ ଶେଷ ହୁଏ।
ଦେହଦେହଵତୋର୍ ଜ୍ଞାନାଦ୍ ଯଥାଭୂତୈତଯୋସ୍ ସ୍ଥିତିଃ । ସତ୍ତାସତ୍ତାତ୍ମିକୋଦେତି ଦୀପାଦ୍ ଇଵ ପଦାର୍ଥଯୋଃ
ଦେହ ଓ ଦେହୀର ସଠିକ୍ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କର ଏକାସ୍ଥିତି ନିଶ୍ଚିତ ହୁଏ; ଦୀପର ଅବସ୍ଥା ରହିଲେ ଯେପରି ବସ୍ତୁର ଅସ୍ତି ଓ ନାସ୍ତି ଭାବ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଏମାନେ ଅନୁଭୂତି କରନ୍ତି।
ଅସମ୍ଯଗ୍ଜ୍ଞାନିନୋ ଯେ ହି ସ୍ଵାଵର୍ତପରିଵର୍ତନୈଃ । ଅନ୍ତଶ୍ଶୂନ୍ଯାସ୍ ସ୍ଫୁରନ୍ତୀହ ତେ ମୋହାର୍ଜୁନଵାଯଵଃ
ଯେମାନେ ଠିକ୍ ଜ୍ଞାନ ନାହିଁ, ସେମାନେ ନିଜର ଘୂର୍ଣ୍ଣାରେ ଫସି ଅନ୍ତରରେ ଶୂନ୍ୟ ଓ ଅସ୍ଥିର ରହନ୍ତି, ମୋହର ଜଙ୍ଗଲରେ ପବନ ପରି।
ଅପର୍ଯାଲୋଚିତାତ୍ମାର୍ଥମ୍ ଅପରାମୃଷ୍ଟସଂଵିଦଃ । ସ୍ପନ୍ଦନ୍ତେ ଵେଷ୍ଟିତୋନ୍ମୁକ୍ତତୃଣଵନ୍ ମୂଢବୁଦ୍ଧଯଃ
ଯେମାନେ ଆତ୍ମାର ଅର୍ଥକୁ ଭଲଭାବେ ଚିନ୍ତା କରିନାହାନ୍ତି, ଯେମାନଙ୍କର ଜ୍ଞାନ ଅସ୍ପର୍ଶିତ, ସେମାନେ ଅନ୍ୟମନା ହୋଇ, ଚାଲିଥିବା ତୃଣ ଭଳି ଏକାଏକି ଏଠୁ ଉଠି ଏଠୁ ଯାଉଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର ମନ ଭ୍ରମିତ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଥାଏ।
ଅନାସ୍ଵାଦିତଚିତ୍ତତ୍ତ୍ଵଂ ଜଡାସ୍ ସୂତ୍ରୈସ୍ ସ୍ଵଵାଯୁଭିଃ । ଯନ୍ତ୍ରଵଚ୍ ଚୋଦିତାକ୍ରାନ୍ତା ନଟନ୍ତି ପ୍ରସ୍ଫୁରନ୍ତି ଚ
ଯେମାନେ ଚିତ୍ତର ସତ୍ୟକୁ ଅନୁଭବ କରିନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ଜଡ ଅବସ୍ଥାରେ ନିଜ ଶ୍ୱାସର ଝଂପରେ ଏକାଏକି ଚଳିଥାନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ତାଣିବା ତାଣି ଦେଖିବା ପୁତୁଳି ଭଳି, ସେମାନେ ନାଚନ୍ତି ଏବଂ ଉଡନ୍ତି।
ତୃଣକାଷ୍ଠାଦିକଂ ସର୍ଵମ୍ ଆହରନ୍ତି ତ୍ଯଜନ୍ତି ଚ । ସଶବ୍ଦସ୍ପର୍ଶରୂପାଦ୍ଯାସ୍ ତରଙ୍ଗତରଲାଙ୍ଗକାଃ
ସେମାନେ ତୃଣ, କାଠ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜିନିଷ ଏଉଁ ନେଇଥାନ୍ତି ଏବଂ ଛାଡିଦିଅନ୍ତି; ଏହି ଚଞ୍ଚଳ ଦେହଧାରୀଗୁଡିକ ସବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ, ରୂପ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅନୁଭୂତିରେ ତରଙ୍ଗ ଭଳି ଉଠି ଅପସାରିଯାନ୍ତି।
ଜଡାସ୍ ସନ୍ତସ୍ ସ୍ଫୁରଦ୍ରୂପା ଭୃଶଂ ସ୍ଫାରରସାରଵାଃ । ସଵିହାରାଗମାପାଯା ମହୌଘା ଇଵ ଦୁର୍ଧିଯଃ
ଯଦିଓ ସେମାନେ ଜଡ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛନ୍ତି, ତଥାପି ତାଙ୍କର ଦେହ ଚମକିଥାଏ, ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ରସ ଓ ସାରରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ; ଆସିବା ଯିବା ମଧ୍ୟରେ, ଏହି ଭ୍ରମିତ ମନ ଥିବା ଲୋକମାନେ ଭାରି ବଢ଼ିଥିବା ବନ୍ଧା ଭଳି।
ସର୍ଵେଷାମ୍ ଏଵ ଚୈତେଷାଂ ସ୍ଥିତୈଵୈଷା ଚିଦ୍ ଅଵ୍ଯଯା । କିଂ ତ୍ଵ୍ ଅବୋଧଵଶାଦ୍ ଅସ୍ଯାଃ ପରାଂ କୃପଣତାଂ ଗତାଃ
ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ଅବିନାଶୀ ଚେତନା ସଦା ବିଦ୍ୟମାନ ଅଛି; କିନ୍ତୁ ଅଜ୍ଞତାର କାରଣରୁ ଏହା ବହୁତ ଦୁଃଖ ଏବଂ ଦୟନୀୟତାରେ ପଡ଼ିଯାଇଛି।
ଶ୍ଵାସସନ୍ତତଯୋ ହ୍ଯ୍ ଅଜ୍ଞାଲ୍ ଲୋହକାରଦୃତେର୍ ଇଵ । ସ୍ପନ୍ଦମାତ୍ରାର୍ଥମ୍ ଏଵାଶୁ ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ନାର୍ଥକାରିଣଃ
ଅଜ୍ଞମାନଙ୍କର ନିରନ୍ତର ଶ୍ୱାସଗତି କେବଳ ଏକ ଚଳାପାଳା ଭଳି ଦେଖାଯାଏ, ଯେପରିକି ଲୋହା କାମ କରୁଥିବା ଲୋହାକାରର ହାଉଡ଼ିର ଚଳାପାଳା; ଏହାର କୌଣସି ତଥାପି ଉପକାର ନାହିଁ।
ତର୍ଜନୋଦ୍ଗର୍ଜନଂ ମୂଢାଦ୍ ଧନୁର୍ଦଣ୍ଡଗୁଣାଦ୍ ଇଵ । ଶ୍ରୂଯତେ ମାରଣାଯୈଵ ଚିଦ୍ବୋଧପରିଵର୍ଜିତମ୍
ମୂଢ଼ ଲୋକଙ୍କର ତାଡ଼ି ଓ ଚିତ୍କାର, ଚେତନା ନଥିବା ଦେହରୁ ଆସିଥିବା, କେବଳ ନାସକ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଶୁଣାଯାଏ; ଧନୁ, ଦଣ୍ଡ ଓ ତାରର ଶବ୍ଦ ଭଳି।
ଫଲଲାଭୋ ଽପି ଯୋ ମୂଢାତ୍ ତଦ୍ ଅରଣ୍ଯତରୋର୍ ଇଵ । ତସ୍ମିନ୍ ଵିଶ୍ରମଣଂ ଯତ୍ ତଚ୍ ଛିଲାଫଲହକେ ଯଥା
ମୂଢ଼ ଲୋକଙ୍କର ଲାଭିଥିବା ଫଳ ମଧ୍ୟ ଜଙ୍ଗଲ ଗଛର ଫଳ ଭଳି; ଏହାରେ ବିଶ୍ରାମ କରିବା ଏକ ପଥର ଫଳରେ ଆଶ୍ରୟ କରିବା ପରି।
ତେନ ଯସ୍ ସଙ୍ଗମସ୍ ସ ସ୍ଯାତ୍ ସ୍ଥାଣୁନାପି ହି ଜଙ୍ଗଲେ । ତଦର୍ଥଂ ଯତ୍ କୃତଂ କିଞ୍ଚିତ୍ ତଦ୍ ଵ୍ଯୋମ ଲଗୁଡୈର୍ ହତମ୍
ଏହିପରି ଜଣେ ଅନ୍ୟଜନ ସହିତ ଯେଉଁ ସମ୍ପର୍କ ହୁଏ, ସେ ଜଣେ ଜଙ୍ଗଲରେ ଗଛ ସହିତ ମିଶିବା ପରି। ଏହା ପାଇଁ ଯେଉଁ କିଛି କାମ କରାଯାଏ, ସେ ଆକାଶକୁ ଶଳା ଦେଇ ପିଟିବା ପରି ଅର୍ଥହୀନ।
ତସ୍ମିନ୍ ଯଦ୍ ଅଧମେ ଦତ୍ତଂ ତତ୍ ତ୍ଯକ୍ତଂ କ୍ଲିନ୍ନକର୍ଦମେ । ତେନ ସାର୍ଧଂ କଥା ଯାସ୍ ତତ୍ କୌଲେଯାହ୍ଵାନମ୍ ଅଧ୍ଵରେ
ଏପରି ନିମ୍ନଜନଙ୍କୁ ଯେଉଁ କିଛି ଦିଆଯାଏ, ସେ କାଦାରେ ପକାଇ ଛାଡିଦେବା ପରି। ସେମାନଙ୍କ ସହିତ କଥା ହେବା, ଅନର୍ଥକ ଯଜ୍ଞ ପରି ଅର୍ଥହୀନ।
ଅଜ୍ଞତ୍ଵମ୍ ଆପଦାଂ ନିଷ୍ଠା କା ହି ନାପଦ୍ ଅଜାନତଃ । ଇଯଂ ସଂସାରସରଣିର୍ ଵହତ୍ଯ୍ ଅଜ୍ଞପ୍ରସାଦତଃ
ଅଜ୍ଞାନ ହେଉଛି ସମସ୍ତ ଦୁଃଖର ମୂଳ। ଯେଉଁଠି ଅଜ୍ଞାନ ନାହିଁ, ସେଠି କେଉଁ ଦୁର୍ଘଟନା ହେବ? ଏହି ସଂସାରର ଚାଲିବା ଅଜ୍ଞାନର କୃପାରେ ହୁଏ।
ଅଜ୍ଞସ୍ଯୋଗ୍ରାଣି ଦୁଃଖାନି ସୁଖାନ୍ଯ୍ ଅପି ଦୃଢାନି ଚ । ପୁନଃ ପୁନଃ ପ୍ରଵର୍ତନ୍ତେ ଯୁଗଂ ପ୍ରତ୍ଯ୍ ଅଚଲା ଇଵ
ଅଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ପାଇଁ ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖ ଓ ଦୃଢ଼ ସୁଖ ବାରମ୍ବାର ଆସିଥାଏ, ଯେପରି ଯୁଗ ଚକ୍ର ଅଟୁଟ ଭାବେ ଚାଲିଥାଏ।
ଶରୀରଧନଦାରାଦାଵ୍ ଆସ୍ଥାଂ ସମନୁବଧ୍ନତଃ । ଇଦଂ ଦୁର୍ଦୁଃଖମ୍ ଅଜ୍ଞସ୍ଯ ନ କଦାଚନ ଶାମ୍ଯତି
ଅଜ୍ଞ ଲୋକ ଯେଉଁଠି ଦେହ, ଧନ, ଜୀବନ ସାଥୀ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜିନିଷରେ ଆସକ୍ତ ରହେ, ସେଠି ଗଭୀର ଦୁଃଖ କେବେ ଶାନ୍ତି ହୁଏ ନାହିଁ।
ଅନାତ୍ମନି ଶଵେ ଦେହେ ଆତ୍ମଭାଵମ୍ ଉପେଯୁଷଃ । ଅସଦ୍ବୋଧମଯୀ ମାଯା କଥଂ ନାମ ଵିନଶ୍ଯତି
ଯେଉଁଠି ଜଣେ ମୃତ ଦେହକୁ ନିଜ ଆତ୍ମା ବୋଲି ଭାବେ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଭ୍ରମ ଓ ଅସତ୍ୟ ବୁଝିବାର ମାୟା କେବେ ନଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ।
ଦୁର୍ଭାଵଖର୍ଵିତଧିଯୋ ଵସ୍ତୁନ୍ଯ୍ ଅନ୍ଧସ୍ଯ ଦୁର୍ମତେଃ । ଅଵସ୍ତୁନି ସନେତ୍ରସ୍ଯ ଲୁଠତଶ୍ ଚ ପଦେ ପଦେ
ଯେଉଁଠି ଜଣେ ଅନ୍ଧ ଓ ଭ୍ରମିତ ମନ ଥିବା ଲୋକ ଭୁଲ ଧାରଣାରେ ଏକାଉଁ ଚିନ୍ତା କରେ, ସେଉଁଠି ସତ୍ୟ କିମ୍ବା ଭ୍ରମ ଭିତରେ ପ୍ରତି ପଦେ ପଦେ ଦୁଃଖ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ।
ଵିଷମ୍ ଉତ୍ପଦ୍ଯତେ ଚନ୍ଦ୍ରାଦ୍ ଆମୋଦଃ କୁସୁମାଦ୍ ଇଵ । କଣ୍ଟକଶ୍ ଚୈଵ ପଯସୋ ଦୂର୍ଵାଙ୍କୁର ଇଵ ସ୍ଥଲାତ୍
ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ରରୁ ସୁଗନ୍ଧ, ଫୁଲରୁ ଗନ୍ଧ, ପାଣିରୁ କଣ୍ଟା ଓ ଶୁଷ୍କ ଭୂମିରୁ ଦୁର୍ବା ଅଙ୍କୁର ଉପଜେ, ସେପରି ଦୁଃଖ ଓ ବିପଦ ଉପଜେ।
ଦେହଶଲ୍ମଲିଭୋଗିନ୍ଯୋ ମନୋମାତଙ୍ଗଶୃଙ୍ଖଲାଃ । ଅଜ୍ଞସ୍ଯାଶାଃ ପ୍ରସୂଯନ୍ତେ ସୁଵୃଷ୍ଟେଷ୍ଵ୍ ଇଵ ଶାଲଯଃ
ଅଜ୍ଞ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଇଚ୍ଛାଗୁଡିକ ଦେହର ଶାଲମଳୀ ଲତା ଓ ମନର ହାତୀର ଶୃଙ୍ଖଳା ପରି ବାନ୍ଧି ରଖିଥାଏ; ସେଗୁଡିକ ଭଲ ଜଳ ମିଳିଥିବା ଧାନ ଫସଲ ପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ନରକଶ୍ରୀର୍ ଅନାତ୍ମଜ୍ଞଂ ଦୁଷ୍କୃତଵ୍ଯାଲପାଲିତା । ପରିପାଲଯତି ପ୍ରୀତା ମଯୂରୀ ଵାରିଦଂ ଯଥା
ଆତ୍ମା ଅଜ୍ଞ ଲୋକଙ୍କୁ ନରକର ଶୋଭା, ଦୁଷ୍କର୍ମର ସାପ ଦ୍ୱାରା ରକ୍ଷିତ, ଏକ ମୟୂରୀ ମେଘକୁ ଭଲପାଇ ସେଇପରି ସ୍ନେହରେ ରକ୍ଷା କରେ।