ପରାର୍ଥଂ ସ୍ଫୁରତୋ ଯସ୍ଯ ନ ସ୍ତୁତିର୍ ନିନ୍ଦନାଦ୍ ଋତେ । ସ ଦେହୀ ଦେହଦୁଃଖୌଘମ୍ ଆଦତ୍ତେ କେନ ହେତୁନା
ଯାହାର ଜ୍ଞାନ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଉଜାଗର ହୁଏ, ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କିମ୍ବା ନିନ୍ଦା ଛଡ଼ା ଦେହର ଦୁଃଖ ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ କୌଣସି କାରଣ ନାହିଁ।
ନାତ୍ମା ଶରୀରସମ୍ବଦ୍ଧଶ୍ ଶରୀରମ୍ ଅପି ନାତ୍ମନି । ମିଥୋ ଵିଲକ୍ଷଣେ ଏତେ ପ୍ରକାଶତମସୀ ଯଥା
ଆତ୍ମା ଦେହ ସହିତ ବାନ୍ଧି ନୁହେଁ, ଦେହ ମଧ୍ୟ ଆତ୍ମାରେ ନୁହେଁ; ଏହି ଦୁଇଟି ଏକାପର ଭିନ୍ନ, ଯେପରି ଆଲୋକ ଓ ଅନ୍ଧାର।
ସର୍ଵୈର୍ ଭାଵଵିକାରୈସ୍ ତୁ ନିତ୍ଯମୁକ୍ତୋ ଽସ୍ତ୍ଯ୍ ଅଲେପକଃ । ନାତ୍ମାସ୍ତମ୍ ଏତି ଭଗଵାନ୍ ନ ଚୋଦେତି ସଦୋଦିତଃ
ସମସ୍ତ ଭାବ ପରିବର୍ତ୍ତନରୁ ସ୍ୱୟଂ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଓ ଅସ୍ପର୍ଶ ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି; ଏହି ପବିତ୍ର ଆତ୍ମା କେବେ ଅସ୍ତମିତ ହୁଅନ୍ତିନି, କେବେ ଉଦୟ ହୁଅନ୍ତିନି; ସେ ସଦା ପ୍ରକାଶିତ ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି।
ଜଡସ୍ଯାଜ୍ଞସ୍ଯ ତୁଚ୍ଛସ୍ଯ କୃତଘ୍ନସ୍ଯ ଵିନାଶିନଃ । ଶରୀରକୋପଲସ୍ଯାସ୍ଯ ଯଦ୍ ଭଵତ୍ଯ୍ ଅସ୍ତୁ ତତ୍ ତଥା
ଏହି ଦେହ ଜଡ, ଅଜ୍ଞ, ନିର୍ମୂଳ, ଅକୃତଜ୍ଞ, ନଶ୍ୱର; ଏହାରେ ଯାହା କିଛି ଘଟେ, ତାହା ହେଉ।
ନ ଚାସ୍ଯ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଭଵତି ପୃଥଗ୍ ଆତ୍ମନ୍ଯ୍ ଅଵେକ୍ଷିତେ । ଜଡସ୍ଯାସତ୍ସ୍ଵରୂପସ୍ଯ କିମ୍ ଇଵାଙ୍ଗୋପପଦ୍ଯତେ
ଏହି ଦେହ ଜଡ ଓ ଅସତ୍ତ୍ୱ ହେବାରୁ, ଆତ୍ମାରୁ ଅଲଗା ଭାବରେ ଦେଖିଲେ, କିଛି ମଧ୍ୟ ଏହାରେ ନାହିଁ; ଏପରି ଅସତ୍ତ୍ୱ ଦେହ ପାଇଁ କଣ ଘଟିପାରିବ?
ନିପୁଣାଯାଵବୋଧାଯ ଯତ୍ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ତତ୍ ପୁନଃ ପୁନଃ । ଭଙ୍ଗିଭିଃ ପ୍ରଵିଚିତ୍ରାଭୀ ରାଘଵେଦଂ ପ୍ରବୋଧ୍ଯତେ
ସୂକ୍ଷ୍ମ ବୁଝିବା ପାଇଁ, ଯାହା କହାଯାଇଛି, ତାହା ପୁନିପୁନି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଉଦାହରଣ ଦ୍ୱାରା ରାଘବ, ତୁମକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଉଛି।
ଯଦି ଦେହଗୁଣାନ୍ ଆତ୍ମା ଗୃହ୍ଣାତି ପରମାର୍ଥତଃ । ନାଦତ୍ତେ ତତ୍ କଥଂ ତସ୍ମାଜ୍ ଜଡତାଂ ଶଵରୂପିଣଃ
ଯଦି ଆତ୍ମା ଶରୀରର ଗୁଣଗୁଡିକୁ ସତ୍ୟରେ ଗ୍ରହଣ କରେ, ତେବେ ଏହା କିପରି ମୃତ ଦେହର ଜଡତାକୁ ଗ୍ରହଣ କରେନାହିଁ?
ଯଦି ଵାତ୍ମଗୁଣାନ୍ ଦେହୋ ଗୃହ୍ଣାତି ପରମାର୍ଥତଃ । ନାଦତ୍ତେ ତତ୍ କଥଂ ଚୈତ୍ତଂ ଚିନ୍ମଯତ୍ଵଂ ସଦୋଦିତମ୍
ଯଦି ଶରୀର ଆତ୍ମାର ଗୁଣଗୁଡିକୁ ସତ୍ୟରେ ଗ୍ରହଣ କରେ, ତେବେ ଏହା କିପରି ସଦା ପ୍ରକାଶିତ ଚେତନାର ଗୁଣକୁ ଅନୁଭବ କରେନାହିଁ?
ଯଯୋର୍ ଏକପରିଜ୍ଞାନେ ଜଡତୈଵାପରେ ସ୍ଥିତା । ତଯୋଃ କୀଦୃଗ୍ଵିଧା ବ୍ରୂତ ସମାନସୁଖଦୁଃଖତା
ଯେଉଁ ଦୁଇଟିର ଏକର ଜ୍ଞାନରେ ଅନ୍ୟଟିର ଜଡତା ଅଟୁଟ ରହିଛି, ତେବେ ଦୁଇଁଜଣ ସମାନ ଆନନ୍ଦ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି ବୋଲି କିପରି କୁହିବେ?
ଯୌ ସମୌ ସମକର୍ମାଣୌ ନ କଦାଚନ ତୌ କଥମ୍ । ଦ୍ଵାଵ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅସନ୍ତାଵ୍ ଅନ୍ଯୋଽନ୍ଯଂ କଥଂ ସମ୍ବନ୍ଧମ୍ ଏଷ୍ଯତଃ
ଯଦି ଦୁଇଁଜଣ ସମାନ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି ଏବଂ ସମାନ ନିଷ୍କ୍ରିୟ ଅଛନ୍ତି, ତେବେ ଦୁଇଁଟି ଅସତ୍ତା କିପରି ପରସ୍ପର ସମ୍ପର୍କ ଗଠନ କରିପାରିବେ?
କଥଂ ସ୍ଥୂଲୋ ଽଣୁରୂପସ୍ ସ୍ଯାଦ୍ ଅଣୁସ୍ ସ୍ଥୂଲଃ କଥଂ ଭଵେତ୍ । ଏକୋଦଯେ ଦ୍ଵିତୀଯସ୍ଯ ନ ସତ୍ତା ଦିନରାତ୍ରିଵତ୍
ଯେପରି ଦିନ ଓ ରାତି ଏକସাথে ରହିପାରିନାହିଁ, ଏହିପରି ଦେହର ଭାରି ଅଂଶ କେବେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ହୋଇପାରିବ ନାହିଁ, ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅଂଶ କେବେ ଭାରି ହୋଇପାରିବ ନାହିଁ । ଏକଟି ଆସିଲେ, ଅନ୍ୟଟି ଅନୁପସ୍ଥିତ ହୁଏ ।
ଜ୍ଞାନଂ ନାଜ୍ଞାନତାମ୍ ଏତି ଚ୍ଛାଯା ନାଯାତି ତାପତାମ୍ । ସଦ୍ ବ୍ରହ୍ମ ନାସଦ୍ ଭଵତି ଵିଚିତ୍ରାସ୍ଵ୍ ଅପି ଦୃଷ୍ଟିଷୁ
ଜ୍ଞାନ କେବେ ଅଜ୍ଞାନ ହୋଇପାରିବ ନାହିଁ, ଛାୟା କେବେ ତାପ ହୋଇପାରିବ ନାହିଁ । ସତ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମ କେବେ ଅସତ୍ୟ ହୋଇପାରିବ ନାହିଁ, ଯେପରି ଦୃଷ୍ଟି ଯେତେ ଭିନ୍ନ ହେଉ ।
ମନାଗ୍ ଅପି ନ ସଂଶ୍ଲେଷସ୍ ସର୍ଵଗସ୍ଯାପି ଦେହିନଃ । ଦେହେନ ଦେହଗସ୍ଯାପି କମଲସ୍ଯେଵ ଵାରିଣା
ଦେହରେ ରହୁଥିବା ଆତ୍ମା ସହ ଦେହର କେବେ ଅତି ସାନା ମିଶଣ ହୋଇନାହିଁ, ଯେପରି ଅଳି ଜଳ ଭିତରେ ରହିଲେ ମଧୁ ଫୁଲ ଜଳ ସହ ମିଶିନାହିଁ ।
ମନାଗ୍ ଅପି ନ ସଂଶ୍ଲେଷୋ ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଦେହସତ୍ତଯା । ତଦ୍ଗତସ୍ଯାପ୍ଯ୍ ଅତଦ୍ଵୃତ୍ତେର୍ ଅମ୍ବରସ୍ଯେଵ ଵାଯୁନା
ବ୍ରହ୍ମ ଓ ଦେହର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ମଧ୍ୟରେ କେବେ ଅତି ସାନା ମିଶଣ ହୋଇନାହିଁ, ଯେପରି ଆକାଶ ଓ ପବନ ମଧ୍ୟରେ କେବେ ମିଶଣ ହୋଇନାହିଁ ।
ଭଵତ୍ଯ୍ ଆତ୍ମନି ନୋ କିଞ୍ଚିନ୍ ନାସତୋ ଦେହକସ୍ଯ ଚ । ତଦ୍ ରାଘଵ ମୁଧୈଵୈଷ ସୁଖଦୁଃଖଭ୍ରମଃ କୁତଃ
ଆତ୍ମାରେ କିଛି ଘଟେ ନାହିଁ, ଏହି ଅସତ୍ୟ ଦେହରେ ମଧ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ; ଏହି ଦୁଃଖ-ସୁଖର ଭ୍ରମ ଏକଦମ ଅନ୍ୟଥା, ରାଘବ, ଏହାର କୌଣସି ଆଧାର ନାହିଁ।
ଜରାମରଣମ୍ ଆପଚ୍ ଚ ସୁଖଦୁଃଖେ ଭଵାଭଵୌ । ମନାଗ୍ ଅପି ନ ସନ୍ତୀହ ନିର୍ଵାଣୋ ନିର୍ଵୃତୋ ଭଵ
ବୃଦ୍ଧାପ୍ୟ, ମୃତ୍ୟୁ, ସୁଖ-ଦୁଃଖ, ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ନାସ୍ତିତ୍ୱ—ଏହି ସବୁ କିଛି ଏଠାରେ ଦ୍ରୋପରି ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; ମୁକ୍ତ ହେଉ, ଶାନ୍ତ ହେଉ।
ସ୍ଥିତୋ ଦେହତଯାତ୍ଯୁଚ୍ଚୈଃ ପାତୋତ୍ପାତମଯୋ ଭ୍ରମଃ । ଦୃଶ୍ଯତେ କେଵଲଂ ବ୍ରହ୍ମଣ୍ଯ୍ ଅପ୍ସୁ ଵୀଚିତଯା ଯଥା
ଦେହର ଆକାରରେ ଉତ୍ତାନ-ପତନର ଭ୍ରମ ଦେଖାଯାଏ, ଏହା କେବଳ ବ୍ରହ୍ମରେ ଦେଖାଯାଏ; ଯେପରି ଜଳରେ ତରଙ୍ଗ ଦେଖାଯାଏ।
ଆତ୍ମସତ୍ତୋପଜୀଵିତ୍ଵାଦ୍ ଆତ୍ମା ସମ୍ଭଵତୀହ ହି । ଦେହଯନ୍ତ୍ରଂ ପଯସ୍ସତ୍ତାମାତ୍ରାଦ୍ ଊର୍ମିର୍ ଇଵୋତ୍ଥିତମ୍
ଆତ୍ମା ଅସ୍ତିତ୍ୱର ଆଧାର ହେବାରୁ, ଏଠାରେ ଆତ୍ମା ଏକା ଦେଖାଯାଏ; ଦେହ ଯନ୍ତ୍ର, ଜଳର ଉପସ୍ଥିତିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ତରଙ୍ଗ ପରି, କେବଳ ଏହି ଆତ୍ମାର ଉପସ୍ଥିତିରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ।
ଆଧାରସ୍ପନ୍ଦନେନାଙ୍ଗ ଯଥା କ୍ଷୋଭଭଵାଭଵାଃ । ସୂର୍ଯାଦେଃ ପ୍ରତିବିମ୍ବସ୍ଯ ତଥା ଦେହେନ ଦେହିନଃ
ପ୍ରିୟ, ଯେପରି ଆଧାରର କମ୍ପନରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟର ପ୍ରତିବିମ୍ବର ଉତ୍ପାଦନ ଓ ନାଶ ହୁଏ, ସେପରି ଦେହ ଦ୍ୱାରା ଦେହୀର ଅନୁଭୂତି ଉପଜେ।
ସମ୍ଯଗ୍ଦୃଷ୍ଟେ ଯଥାଭୂତେ ଵସ୍ତୁନ୍ଯ୍ ଆତ୍ମନି ଜାଯତେ । ସ୍ଥିତିର୍ ଦେହମଯୋ ଽଜ୍ଞାନଵିଭ୍ରମୋ ଲଯମ୍ ଏତି ଚ
ଯେତେବେଳେ ଆତ୍ମାର ସଠିକ୍ ସ୍ୱରୂପକୁ ଠିକ୍ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, ତେବେ ଦେହ ସହ ଜଡିତ ଅଜ୍ଞାନର ଭ୍ରମ ଶେଷ ହୁଏ।
ଦେହଦେହଵତୋର୍ ଜ୍ଞାନାଦ୍ ଯଥାଭୂତୈତଯୋସ୍ ସ୍ଥିତିଃ । ସତ୍ତାସତ୍ତାତ୍ମିକୋଦେତି ଦୀପାଦ୍ ଇଵ ପଦାର୍ଥଯୋଃ
ଦେହ ଓ ଦେହୀର ସଠିକ୍ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କର ଏକାସ୍ଥିତି ନିଶ୍ଚିତ ହୁଏ; ଦୀପର ଅବସ୍ଥା ରହିଲେ ଯେପରି ବସ୍ତୁର ଅସ୍ତି ଓ ନାସ୍ତି ଭାବ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଏମାନେ ଅନୁଭୂତି କରନ୍ତି।
ଅସମ୍ଯଗ୍ଜ୍ଞାନିନୋ ଯେ ହି ସ୍ଵାଵର୍ତପରିଵର୍ତନୈଃ । ଅନ୍ତଶ୍ଶୂନ୍ଯାସ୍ ସ୍ଫୁରନ୍ତୀହ ତେ ମୋହାର୍ଜୁନଵାଯଵଃ
ଯେମାନେ ଠିକ୍ ଜ୍ଞାନ ନାହିଁ, ସେମାନେ ନିଜର ଘୂର୍ଣ୍ଣାରେ ଫସି ଅନ୍ତରରେ ଶୂନ୍ୟ ଓ ଅସ୍ଥିର ରହନ୍ତି, ମୋହର ଜଙ୍ଗଲରେ ପବନ ପରି।
ଅପର୍ଯାଲୋଚିତାତ୍ମାର୍ଥମ୍ ଅପରାମୃଷ୍ଟସଂଵିଦଃ । ସ୍ପନ୍ଦନ୍ତେ ଵେଷ୍ଟିତୋନ୍ମୁକ୍ତତୃଣଵନ୍ ମୂଢବୁଦ୍ଧଯଃ
ଯେମାନେ ଆତ୍ମାର ଅର୍ଥକୁ ଭଲଭାବେ ଚିନ୍ତା କରିନାହାନ୍ତି, ଯେମାନଙ୍କର ଜ୍ଞାନ ଅସ୍ପର୍ଶିତ, ସେମାନେ ଅନ୍ୟମନା ହୋଇ, ଚାଲିଥିବା ତୃଣ ଭଳି ଏକାଏକି ଏଠୁ ଉଠି ଏଠୁ ଯାଉଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର ମନ ଭ୍ରମିତ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଥାଏ।
ଅନାସ୍ଵାଦିତଚିତ୍ତତ୍ତ୍ଵଂ ଜଡାସ୍ ସୂତ୍ରୈସ୍ ସ୍ଵଵାଯୁଭିଃ । ଯନ୍ତ୍ରଵଚ୍ ଚୋଦିତାକ୍ରାନ୍ତା ନଟନ୍ତି ପ୍ରସ୍ଫୁରନ୍ତି ଚ
ଯେମାନେ ଚିତ୍ତର ସତ୍ୟକୁ ଅନୁଭବ କରିନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ଜଡ ଅବସ୍ଥାରେ ନିଜ ଶ୍ୱାସର ଝଂପରେ ଏକାଏକି ଚଳିଥାନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ତାଣିବା ତାଣି ଦେଖିବା ପୁତୁଳି ଭଳି, ସେମାନେ ନାଚନ୍ତି ଏବଂ ଉଡନ୍ତି।
ତୃଣକାଷ୍ଠାଦିକଂ ସର୍ଵମ୍ ଆହରନ୍ତି ତ୍ଯଜନ୍ତି ଚ । ସଶବ୍ଦସ୍ପର୍ଶରୂପାଦ୍ଯାସ୍ ତରଙ୍ଗତରଲାଙ୍ଗକାଃ
ସେମାନେ ତୃଣ, କାଠ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜିନିଷ ଏଉଁ ନେଇଥାନ୍ତି ଏବଂ ଛାଡିଦିଅନ୍ତି; ଏହି ଚଞ୍ଚଳ ଦେହଧାରୀଗୁଡିକ ସବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ, ରୂପ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅନୁଭୂତିରେ ତରଙ୍ଗ ଭଳି ଉଠି ଅପସାରିଯାନ୍ତି।
ଜଡାସ୍ ସନ୍ତସ୍ ସ୍ଫୁରଦ୍ରୂପା ଭୃଶଂ ସ୍ଫାରରସାରଵାଃ । ସଵିହାରାଗମାପାଯା ମହୌଘା ଇଵ ଦୁର୍ଧିଯଃ
ଯଦିଓ ସେମାନେ ଜଡ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛନ୍ତି, ତଥାପି ତାଙ୍କର ଦେହ ଚମକିଥାଏ, ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ରସ ଓ ସାରରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ; ଆସିବା ଯିବା ମଧ୍ୟରେ, ଏହି ଭ୍ରମିତ ମନ ଥିବା ଲୋକମାନେ ଭାରି ବଢ଼ିଥିବା ବନ୍ଧା ଭଳି।
ସର୍ଵେଷାମ୍ ଏଵ ଚୈତେଷାଂ ସ୍ଥିତୈଵୈଷା ଚିଦ୍ ଅଵ୍ଯଯା । କିଂ ତ୍ଵ୍ ଅବୋଧଵଶାଦ୍ ଅସ୍ଯାଃ ପରାଂ କୃପଣତାଂ ଗତାଃ
ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ଅବିନାଶୀ ଚେତନା ସଦା ବିଦ୍ୟମାନ ଅଛି; କିନ୍ତୁ ଅଜ୍ଞତାର କାରଣରୁ ଏହା ବହୁତ ଦୁଃଖ ଏବଂ ଦୟନୀୟତାରେ ପଡ଼ିଯାଇଛି।
ଶ୍ଵାସସନ୍ତତଯୋ ହ୍ଯ୍ ଅଜ୍ଞାଲ୍ ଲୋହକାରଦୃତେର୍ ଇଵ । ସ୍ପନ୍ଦମାତ୍ରାର୍ଥମ୍ ଏଵାଶୁ ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ନାର୍ଥକାରିଣଃ
ଅଜ୍ଞମାନଙ୍କର ନିରନ୍ତର ଶ୍ୱାସଗତି କେବଳ ଏକ ଚଳାପାଳା ଭଳି ଦେଖାଯାଏ, ଯେପରିକି ଲୋହା କାମ କରୁଥିବା ଲୋହାକାରର ହାଉଡ଼ିର ଚଳାପାଳା; ଏହାର କୌଣସି ତଥାପି ଉପକାର ନାହିଁ।
ତର୍ଜନୋଦ୍ଗର୍ଜନଂ ମୂଢାଦ୍ ଧନୁର୍ଦଣ୍ଡଗୁଣାଦ୍ ଇଵ । ଶ୍ରୂଯତେ ମାରଣାଯୈଵ ଚିଦ୍ବୋଧପରିଵର୍ଜିତମ୍
ମୂଢ଼ ଲୋକଙ୍କର ତାଡ଼ି ଓ ଚିତ୍କାର, ଚେତନା ନଥିବା ଦେହରୁ ଆସିଥିବା, କେବଳ ନାସକ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଶୁଣାଯାଏ; ଧନୁ, ଦଣ୍ଡ ଓ ତାରର ଶବ୍ଦ ଭଳି।
ଫଲଲାଭୋ ଽପି ଯୋ ମୂଢାତ୍ ତଦ୍ ଅରଣ୍ଯତରୋର୍ ଇଵ । ତସ୍ମିନ୍ ଵିଶ୍ରମଣଂ ଯତ୍ ତଚ୍ ଛିଲାଫଲହକେ ଯଥା
ମୂଢ଼ ଲୋକଙ୍କର ଲାଭିଥିବା ଫଳ ମଧ୍ୟ ଜଙ୍ଗଲ ଗଛର ଫଳ ଭଳି; ଏହାରେ ବିଶ୍ରାମ କରିବା ଏକ ପଥର ଫଳରେ ଆଶ୍ରୟ କରିବା ପରି।