ସର୍ଵମ୍ ଆତ୍ମୈଵ ସର୍ଵତ୍ର ସର୍ଵଦା ଭାଵିତାକୃତିଃ । ଇଦମ୍ ଅନ୍ଯଦ୍ ଇଦଂ ଚାନ୍ଯଦ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଅସତ୍କଲନାଃ କୁତଃ
ସବୁଠି, ସବୁବେଳେ, ସମସ୍ତ ଆକୃତିରେ ଆତ୍ମା ଏକାଟିଏ ପ୍ରକାଶିତ ଅଛି; ଏଠାରେ 'ଏହା ଅଲଗା', 'ସେହି ଅନ୍ୟ' ଭଳି ଭ୍ରମ କିପରି ହେବ?
କୋ ଽଭୂଵଂ ପ୍ରାଗ୍ ଅହଂ ତାଦୃକ୍ ତୃଷ୍ଣାନିଗଡଯନ୍ତ୍ରିତଃ । ଅନ୍ତରାତ୍ମାନମ୍ ଏଵେତି ଵିହସାମି ଵିକାସଵାନ୍
ପୂର୍ବେ ମୁଁ କିଏ ଥିଲି—ତାହା ଅତି ଆଶାର ଶୃଙ୍ଖଳାରେ ବାନ୍ଧି ରହିଥିଲି; ଏବେ ମୁଁ ମନର ଆତ୍ମାକୁ ଜଣାଇ, ମନରେ ଫୁଲି ହସୁଛି।
ଆମ୍ ଇଦାନୀଂ ସ୍ମୃତଂ ସମ୍ଯଙ୍ ମଯୈଷ ସ କିଲାସ୍ମ୍ଯ୍ ଅଜଃ । ଯସ୍ ତ୍ଵଦ୍ଵାଗମୃତାପୂରସ୍ନାନେନାଯମ୍ ଅହଂ ସ୍ଥିତଃ
ହଁ, ଏବେ ମୁଁ ସଠିକ୍ ଭାବରେ ସ୍ମରଣ କରିପାରିଛି: ମୁଁ ସେହି ଅଜନ୍ମା; ତୁମର ଅମୃତ ସମ ଶବ୍ଦର ସ୍ନାନରେ, ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ମୁଁ ଦୃଢ଼ ହୋଇ ରହିଛି।
ଅହୋ ନୁ ଵିତତାଂ ଭୂମିମ୍ ଅଧିରୂଢୋ ଽସ୍ମି ପାଵନୀମ୍ । ଇହସ୍ଥ ଏଵ ଯତ୍ରାର୍କୋ ନଃ ପାତାଲମ୍ ଇଵାସ୍ଥିତଃ
ଆହା, ମୁଁ ଏହି ବିଶାଳ ଶୁଦ୍ଧ ଭୂମିକୁ ଉପରେ ଚଢ଼ିଛି; ଏଠାରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆମ ପାଇଁ ଏକ ପାତାଳରେ ଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଉଛି।
ମହ୍ଯଂ ସତ୍ତାମ୍ ଉପେତାଯ ଵ୍ଯପେତାଯ ଭଵାର୍ଣଵାତ୍ । ନମୋ ନିତ୍ଯନମସ୍ଯାଯ ଜଯାମ୍ଯ୍ ଆତ୍ମାତ୍ମନାତ୍ମନି
ମୁଁ ସଦା ପୂଜନୀୟ ଏବଂ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିବା, ଭବସାଗରରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇଥିବା ମହାତ୍ମାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରେ। ଆତ୍ମାରେ, ଆତ୍ମା ଦ୍ୱାରା, ଆତ୍ମା ଭିତରେ ମୁଁ ବିଜୟୀ ହେଉଛି।
ଅନୁଭଵଵଶତୋ ହୃଦବ୍ଜକୋଶେ ସ୍ଫୁଟମ୍ ଅଲିତାଂ ସମୁପାଗତେନ ନାଥ । ତଵ ଵରଵଚସେହ ଵୀତଶୋକାଂ ଚିରମ୍ ଉଦିତାଂ ସ୍ଵଦଶାମ୍ ଉପାଗତୋ ଽସ୍ମି
ଏହି ଅନୁଭବର ଶକ୍ତିରେ, ହୃଦୟର ପଦ୍ମକୋଶକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ତୁମର ଉତ୍ତମ ଉପଦେଶ ଦ୍ୱାରା, ମୁଁ ଦୀର୍ଘକାଳ ଧରି ଦୁଃଖରହିତ ଏବଂ ନିଜ ସ୍ୱଭାବକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛି।
ଭୂଯ ଏଵ ମହାବାହୋ ଶୃଣୁ ମେ ପରମଂ ଵଚଃ । ଯତ୍ ତେ ଽହଂ ପ୍ରୀଯମାଣାଯ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ହିତକାମ୍ଯଯା
ପୁନିଥରେ, ମହାବାହୁ, ମୋର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଉପଦେଶକୁ ଶୁଣ। ମୁଁ ତୋର ମଙ୍ଗଳ ଚାହିଁ, ସ୍ନେହରେ ଏହି କଥା କହିବି।
ବୋଧମ୍ ଅଭ୍ଯୁପଗମ୍ଯାପି ଶୃଣୁ ବୋଧଵିଵୃଦ୍ଧଯେ । ଭଵେଦ୍ ଅଲ୍ପପ୍ରବୁଦ୍ଧାନାମ୍ ଅପି ନିର୍ଦୁଃଖତା ଯଥା
ବୁଝିପାରିଲେ ମଧ୍ୟ, ଜ୍ଞାନ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ଏହି କଥାକୁ ଶୁଣ। ଯେପରି, ଅଳ୍ପ ଜାଗୃତ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ ହେଇପାରିବେ।
ଯସ୍ଯାଜ୍ଞାତାତ୍ମନୋ ଽଜ୍ଞସ୍ଯ ଦେହ ଏଵାତ୍ମଭାଵନା । ଉଦିତାର୍ତିଂ ରୁଷେଵାକ୍ଷରିପଵୋ ଽଭିଭଵନ୍ତି ତମ୍
ଯେଉଁ ଜଣେ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ଜାଣିନାହାନ୍ତି ଏବଂ ଦେହକୁ ଆତ୍ମା ଭାବିଥାନ୍ତି, ସେଠି ଦୁଃଖ ଉପଜେଇଥାଏ ଏବଂ ଶତ୍ରୁମାନେ ଯେପରି ଆକ୍ରମଣ କରନ୍ତି, ଏହି ଦୁଃଖ ଓ ରୋଷ ତାଙ୍କୁ ଅଧିକ୍ରମ କରିଯାନ୍ତି।
ଯସ୍ଯ ଜ୍ଞାତାତ୍ମନୋ ଜ୍ଞସ୍ଯ ସତ୍ଯେ ସ୍ଵାତ୍ମନି ସଂସ୍ଥିତିଃ । ତୁଷ୍ଟ୍ଯେଵ ଚାକ୍ଷସୁହୃଦୋ ନ ଘ୍ନନ୍ତି ତମ୍ ଅନିନ୍ଦିତମ୍
ଯେଉଁ ଜଣେ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ଜାଣିଛନ୍ତି ଏବଂ ସତ୍ୟରେ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ବସିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ମିତ୍ର ପରି ହୋଇଥାନ୍ତି, ତେଁ ନିର୍ମଳ ହୋଇଥିବାରୁ କୌଣସି କ୍ଷତି ହୁଏନାହିଁ।
ପରାର୍ଥଂ ସ୍ଫୁରତୋ ଯସ୍ଯ ନ ସ୍ତୁତିର୍ ନିନ୍ଦନାଦ୍ ଋତେ । ସ ଦେହୀ ଦେହଦୁଃଖୌଘମ୍ ଆଦତ୍ତେ କେନ ହେତୁନା
ଯାହାର ଜ୍ଞାନ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଉଜାଗର ହୁଏ, ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କିମ୍ବା ନିନ୍ଦା ଛଡ଼ା ଦେହର ଦୁଃଖ ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ କୌଣସି କାରଣ ନାହିଁ।
ନାତ୍ମା ଶରୀରସମ୍ବଦ୍ଧଶ୍ ଶରୀରମ୍ ଅପି ନାତ୍ମନି । ମିଥୋ ଵିଲକ୍ଷଣେ ଏତେ ପ୍ରକାଶତମସୀ ଯଥା
ଆତ୍ମା ଦେହ ସହିତ ବାନ୍ଧି ନୁହେଁ, ଦେହ ମଧ୍ୟ ଆତ୍ମାରେ ନୁହେଁ; ଏହି ଦୁଇଟି ଏକାପର ଭିନ୍ନ, ଯେପରି ଆଲୋକ ଓ ଅନ୍ଧାର।
ସର୍ଵୈର୍ ଭାଵଵିକାରୈସ୍ ତୁ ନିତ୍ଯମୁକ୍ତୋ ଽସ୍ତ୍ଯ୍ ଅଲେପକଃ । ନାତ୍ମାସ୍ତମ୍ ଏତି ଭଗଵାନ୍ ନ ଚୋଦେତି ସଦୋଦିତଃ
ସମସ୍ତ ଭାବ ପରିବର୍ତ୍ତନରୁ ସ୍ୱୟଂ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଓ ଅସ୍ପର୍ଶ ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି; ଏହି ପବିତ୍ର ଆତ୍ମା କେବେ ଅସ୍ତମିତ ହୁଅନ୍ତିନି, କେବେ ଉଦୟ ହୁଅନ୍ତିନି; ସେ ସଦା ପ୍ରକାଶିତ ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି।
ଜଡସ୍ଯାଜ୍ଞସ୍ଯ ତୁଚ୍ଛସ୍ଯ କୃତଘ୍ନସ୍ଯ ଵିନାଶିନଃ । ଶରୀରକୋପଲସ୍ଯାସ୍ଯ ଯଦ୍ ଭଵତ୍ଯ୍ ଅସ୍ତୁ ତତ୍ ତଥା
ଏହି ଦେହ ଜଡ, ଅଜ୍ଞ, ନିର୍ମୂଳ, ଅକୃତଜ୍ଞ, ନଶ୍ୱର; ଏହାରେ ଯାହା କିଛି ଘଟେ, ତାହା ହେଉ।
ନ ଚାସ୍ଯ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଭଵତି ପୃଥଗ୍ ଆତ୍ମନ୍ଯ୍ ଅଵେକ୍ଷିତେ । ଜଡସ୍ଯାସତ୍ସ୍ଵରୂପସ୍ଯ କିମ୍ ଇଵାଙ୍ଗୋପପଦ୍ଯତେ
ଏହି ଦେହ ଜଡ ଓ ଅସତ୍ତ୍ୱ ହେବାରୁ, ଆତ୍ମାରୁ ଅଲଗା ଭାବରେ ଦେଖିଲେ, କିଛି ମଧ୍ୟ ଏହାରେ ନାହିଁ; ଏପରି ଅସତ୍ତ୍ୱ ଦେହ ପାଇଁ କଣ ଘଟିପାରିବ?
ନିପୁଣାଯାଵବୋଧାଯ ଯତ୍ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ତତ୍ ପୁନଃ ପୁନଃ । ଭଙ୍ଗିଭିଃ ପ୍ରଵିଚିତ୍ରାଭୀ ରାଘଵେଦଂ ପ୍ରବୋଧ୍ଯତେ
ସୂକ୍ଷ୍ମ ବୁଝିବା ପାଇଁ, ଯାହା କହାଯାଇଛି, ତାହା ପୁନିପୁନି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଉଦାହରଣ ଦ୍ୱାରା ରାଘବ, ତୁମକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଉଛି।
ଯଦି ଦେହଗୁଣାନ୍ ଆତ୍ମା ଗୃହ୍ଣାତି ପରମାର୍ଥତଃ । ନାଦତ୍ତେ ତତ୍ କଥଂ ତସ୍ମାଜ୍ ଜଡତାଂ ଶଵରୂପିଣଃ
ଯଦି ଆତ୍ମା ଶରୀରର ଗୁଣଗୁଡିକୁ ସତ୍ୟରେ ଗ୍ରହଣ କରେ, ତେବେ ଏହା କିପରି ମୃତ ଦେହର ଜଡତାକୁ ଗ୍ରହଣ କରେନାହିଁ?
ଯଦି ଵାତ୍ମଗୁଣାନ୍ ଦେହୋ ଗୃହ୍ଣାତି ପରମାର୍ଥତଃ । ନାଦତ୍ତେ ତତ୍ କଥଂ ଚୈତ୍ତଂ ଚିନ୍ମଯତ୍ଵଂ ସଦୋଦିତମ୍
ଯଦି ଶରୀର ଆତ୍ମାର ଗୁଣଗୁଡିକୁ ସତ୍ୟରେ ଗ୍ରହଣ କରେ, ତେବେ ଏହା କିପରି ସଦା ପ୍ରକାଶିତ ଚେତନାର ଗୁଣକୁ ଅନୁଭବ କରେନାହିଁ?
ଯଯୋର୍ ଏକପରିଜ୍ଞାନେ ଜଡତୈଵାପରେ ସ୍ଥିତା । ତଯୋଃ କୀଦୃଗ୍ଵିଧା ବ୍ରୂତ ସମାନସୁଖଦୁଃଖତା
ଯେଉଁ ଦୁଇଟିର ଏକର ଜ୍ଞାନରେ ଅନ୍ୟଟିର ଜଡତା ଅଟୁଟ ରହିଛି, ତେବେ ଦୁଇଁଜଣ ସମାନ ଆନନ୍ଦ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି ବୋଲି କିପରି କୁହିବେ?
ଯୌ ସମୌ ସମକର୍ମାଣୌ ନ କଦାଚନ ତୌ କଥମ୍ । ଦ୍ଵାଵ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅସନ୍ତାଵ୍ ଅନ୍ଯୋଽନ୍ଯଂ କଥଂ ସମ୍ବନ୍ଧମ୍ ଏଷ୍ଯତଃ
ଯଦି ଦୁଇଁଜଣ ସମାନ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି ଏବଂ ସମାନ ନିଷ୍କ୍ରିୟ ଅଛନ୍ତି, ତେବେ ଦୁଇଁଟି ଅସତ୍ତା କିପରି ପରସ୍ପର ସମ୍ପର୍କ ଗଠନ କରିପାରିବେ?
କଥଂ ସ୍ଥୂଲୋ ଽଣୁରୂପସ୍ ସ୍ଯାଦ୍ ଅଣୁସ୍ ସ୍ଥୂଲଃ କଥଂ ଭଵେତ୍ । ଏକୋଦଯେ ଦ୍ଵିତୀଯସ୍ଯ ନ ସତ୍ତା ଦିନରାତ୍ରିଵତ୍
ଯେପରି ଦିନ ଓ ରାତି ଏକସাথে ରହିପାରିନାହିଁ, ଏହିପରି ଦେହର ଭାରି ଅଂଶ କେବେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ହୋଇପାରିବ ନାହିଁ, ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅଂଶ କେବେ ଭାରି ହୋଇପାରିବ ନାହିଁ । ଏକଟି ଆସିଲେ, ଅନ୍ୟଟି ଅନୁପସ୍ଥିତ ହୁଏ ।
ଜ୍ଞାନଂ ନାଜ୍ଞାନତାମ୍ ଏତି ଚ୍ଛାଯା ନାଯାତି ତାପତାମ୍ । ସଦ୍ ବ୍ରହ୍ମ ନାସଦ୍ ଭଵତି ଵିଚିତ୍ରାସ୍ଵ୍ ଅପି ଦୃଷ୍ଟିଷୁ
ଜ୍ଞାନ କେବେ ଅଜ୍ଞାନ ହୋଇପାରିବ ନାହିଁ, ଛାୟା କେବେ ତାପ ହୋଇପାରିବ ନାହିଁ । ସତ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମ କେବେ ଅସତ୍ୟ ହୋଇପାରିବ ନାହିଁ, ଯେପରି ଦୃଷ୍ଟି ଯେତେ ଭିନ୍ନ ହେଉ ।
ମନାଗ୍ ଅପି ନ ସଂଶ୍ଲେଷସ୍ ସର୍ଵଗସ୍ଯାପି ଦେହିନଃ । ଦେହେନ ଦେହଗସ୍ଯାପି କମଲସ୍ଯେଵ ଵାରିଣା
ଦେହରେ ରହୁଥିବା ଆତ୍ମା ସହ ଦେହର କେବେ ଅତି ସାନା ମିଶଣ ହୋଇନାହିଁ, ଯେପରି ଅଳି ଜଳ ଭିତରେ ରହିଲେ ମଧୁ ଫୁଲ ଜଳ ସହ ମିଶିନାହିଁ ।
ମନାଗ୍ ଅପି ନ ସଂଶ୍ଲେଷୋ ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଦେହସତ୍ତଯା । ତଦ୍ଗତସ୍ଯାପ୍ଯ୍ ଅତଦ୍ଵୃତ୍ତେର୍ ଅମ୍ବରସ୍ଯେଵ ଵାଯୁନା
ବ୍ରହ୍ମ ଓ ଦେହର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ମଧ୍ୟରେ କେବେ ଅତି ସାନା ମିଶଣ ହୋଇନାହିଁ, ଯେପରି ଆକାଶ ଓ ପବନ ମଧ୍ୟରେ କେବେ ମିଶଣ ହୋଇନାହିଁ ।
ଭଵତ୍ଯ୍ ଆତ୍ମନି ନୋ କିଞ୍ଚିନ୍ ନାସତୋ ଦେହକସ୍ଯ ଚ । ତଦ୍ ରାଘଵ ମୁଧୈଵୈଷ ସୁଖଦୁଃଖଭ୍ରମଃ କୁତଃ
ଆତ୍ମାରେ କିଛି ଘଟେ ନାହିଁ, ଏହି ଅସତ୍ୟ ଦେହରେ ମଧ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ; ଏହି ଦୁଃଖ-ସୁଖର ଭ୍ରମ ଏକଦମ ଅନ୍ୟଥା, ରାଘବ, ଏହାର କୌଣସି ଆଧାର ନାହିଁ।
ଜରାମରଣମ୍ ଆପଚ୍ ଚ ସୁଖଦୁଃଖେ ଭଵାଭଵୌ । ମନାଗ୍ ଅପି ନ ସନ୍ତୀହ ନିର୍ଵାଣୋ ନିର୍ଵୃତୋ ଭଵ
ବୃଦ୍ଧାପ୍ୟ, ମୃତ୍ୟୁ, ସୁଖ-ଦୁଃଖ, ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ନାସ୍ତିତ୍ୱ—ଏହି ସବୁ କିଛି ଏଠାରେ ଦ୍ରୋପରି ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; ମୁକ୍ତ ହେଉ, ଶାନ୍ତ ହେଉ।
ସ୍ଥିତୋ ଦେହତଯାତ୍ଯୁଚ୍ଚୈଃ ପାତୋତ୍ପାତମଯୋ ଭ୍ରମଃ । ଦୃଶ୍ଯତେ କେଵଲଂ ବ୍ରହ୍ମଣ୍ଯ୍ ଅପ୍ସୁ ଵୀଚିତଯା ଯଥା
ଦେହର ଆକାରରେ ଉତ୍ତାନ-ପତନର ଭ୍ରମ ଦେଖାଯାଏ, ଏହା କେବଳ ବ୍ରହ୍ମରେ ଦେଖାଯାଏ; ଯେପରି ଜଳରେ ତରଙ୍ଗ ଦେଖାଯାଏ।
ଆତ୍ମସତ୍ତୋପଜୀଵିତ୍ଵାଦ୍ ଆତ୍ମା ସମ୍ଭଵତୀହ ହି । ଦେହଯନ୍ତ୍ରଂ ପଯସ୍ସତ୍ତାମାତ୍ରାଦ୍ ଊର୍ମିର୍ ଇଵୋତ୍ଥିତମ୍
ଆତ୍ମା ଅସ୍ତିତ୍ୱର ଆଧାର ହେବାରୁ, ଏଠାରେ ଆତ୍ମା ଏକା ଦେଖାଯାଏ; ଦେହ ଯନ୍ତ୍ର, ଜଳର ଉପସ୍ଥିତିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ତରଙ୍ଗ ପରି, କେବଳ ଏହି ଆତ୍ମାର ଉପସ୍ଥିତିରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ।
ଆଧାରସ୍ପନ୍ଦନେନାଙ୍ଗ ଯଥା କ୍ଷୋଭଭଵାଭଵାଃ । ସୂର୍ଯାଦେଃ ପ୍ରତିବିମ୍ବସ୍ଯ ତଥା ଦେହେନ ଦେହିନଃ
ପ୍ରିୟ, ଯେପରି ଆଧାରର କମ୍ପନରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟର ପ୍ରତିବିମ୍ବର ଉତ୍ପାଦନ ଓ ନାଶ ହୁଏ, ସେପରି ଦେହ ଦ୍ୱାରା ଦେହୀର ଅନୁଭୂତି ଉପଜେ।
ସମ୍ଯଗ୍ଦୃଷ୍ଟେ ଯଥାଭୂତେ ଵସ୍ତୁନ୍ଯ୍ ଆତ୍ମନି ଜାଯତେ । ସ୍ଥିତିର୍ ଦେହମଯୋ ଽଜ୍ଞାନଵିଭ୍ରମୋ ଲଯମ୍ ଏତି ଚ
ଯେତେବେଳେ ଆତ୍ମାର ସଠିକ୍ ସ୍ୱରୂପକୁ ଠିକ୍ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, ତେବେ ଦେହ ସହ ଜଡିତ ଅଜ୍ଞାନର ଭ୍ରମ ଶେଷ ହୁଏ।