ଅହୋ ବତ ମହଚ୍ ଚିତ୍ରଂ ଭଵଦ୍ଵାକ୍ଯାର୍ଥଭାଵନାତ୍ । ଶାନ୍ତଂ ଜଗଜ୍ଜାଲମ୍ ଇଦମ୍ ଅଗ୍ରସ୍ଥମ୍ ଅପି ନାଥ ମେ
ଆହା, କେତେ ଅଦ୍ଭୁତ ଏବଂ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ! ଆପଣଙ୍କ କଥାର ଅର୍ଥ ଉପରେ ଚିନ୍ତନ କରିବା ଦ୍ୱାରା, ମୋ ପାଖରେ ଥିବା ଏହି ବିଶାଳ ଜଗତ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଇଛି।
ପରାମ୍ ଅନ୍ତଃ ପ୍ରଯାତୋ ଽସ୍ମି ସ୍ଵଯମ୍ ଆତ୍ମନି ନିର୍ଵୃତିମ୍ । ଦୀର୍ଘାଵଗ୍ରହସନ୍ତପ୍ତଂ ଵୃଷ୍ଟ୍ଯେଵ ଵସୁଧାତଲମ୍
ମୁଁ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶାନ୍ତି ଅନୁଭବ କରିଛି, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ତାପିଥିବା ପୃଥିବୀକୁ ବର୍ଷା ଶିତଳ କରିଥିବା ପରି।
ଶାମ୍ଯାମି ଶୀତଲାକାରସ୍ ସୁଖଂ ତିଷ୍ଠାମି କେଵଲମ୍ । ପ୍ରସାଦମ୍ ଉପଯାତୋ ଽସ୍ମି ସରୋ ନିର୍ଵାରଣଂ ଯଥା
ମୁଁ ଶାନ୍ତ ହୋଇଛି, ଶୀତଳ ସ୍ୱଭାବରେ ଶୁଭ ଆନନ୍ଦରେ ବସିଛି; ମୋର ମନ ଏକ ଅଶାନ୍ତିହୀନ ହ୍ରଦାର ପରି ସ୍ଥିର ହୋଇଯାଇଛି।
ସମ୍ଯକ୍ ପ୍ରସନ୍ନମ୍ ଅଖିଲଂ ଦିଙ୍ମଣ୍ଡଲମ୍ ଇଦଂ ମୁନେ । ଯଥାଭୂତଂ ପ୍ରପଶ୍ଯାମି ନିର୍ନୀହାରମ୍ ଇଵାଧୁନା
ହେ ମୁନି, ସମସ୍ତ ଦିଗ ଏବେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଏବଂ ପ୍ରସନ୍ନ ଦେଖାଯାଉଛି; ମୁଁ ସବୁ କଥାକୁ ତାହାର ସତ୍ୟ ରୂପରେ ଦେଖୁଛି, ମେଘ ହଟିଯିବା ପରେ ଯେପରି ଦୃଶ୍ୟ ସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ।
ଜାତୋ ଽସ୍ମି ଗତସନ୍ଦେହଶ୍ ଶାନ୍ତାଶାମୃଗତୃଷ୍ଣିକଃ । ରଜୋନୀହାରନିର୍ମୁକ୍ତୋ ଵୃଷ୍ଟଜଙ୍ଗଲଶୀତଲଃ
ମୁଁ ସନ୍ଦେହରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇଛି, ମୋର ମନର ମୃଗତୃଷ୍ଣା ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଇଛି; ଧୂଳି ଓ କୁହୁଡ଼ିରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ବର୍ଷା ପରେ ଜଙ୍ଗଲରେ ଯେପରି ଶୀତଳତା ଆସେ, ମୋର ମନ ତେଣିଏ ଶୀତଳ।
ଆତ୍ମନୈଵାନ୍ତର୍ ଆନନ୍ଦଂ ତଂ ପ୍ରାପ୍ତୋ ଽସ୍ମ୍ଯ୍ ଅନ୍ତଵର୍ଜିତମ୍ । ରସାଯନରସାସ୍ଵାଦୋ ଯତ୍ର ନାଥ ତୃଣାଯତେ
ମୁଁ ନିଜ ମନର ଅନ୍ତର୍ଗତ ଆନନ୍ଦକୁ ଅପରିମିତ ଭାବରେ ପାଇଛି; ହେ ନାଥ, ଯେଉଁଠାରେ ରସାୟନର ରସ ମଧ୍ୟ ତୃଣ ସମାନ ମନେ ହୁଏ।
ଅଦ୍ଯାଯଂ ପ୍ରକୃତିସ୍ଥୋ ଽସ୍ମି ସ୍ଵସ୍ଥୋ ଽସ୍ମି ମୁଦିତୋ ଽସ୍ମି ଚ । ଲୋକାରାମୋ ଽସ୍ମି ରାମୋ ଽସ୍ମି ନମୋ ମହ୍ଯଂ ନମୋ ଽସ୍ତୁ ତେ
ଆଜି ମୁଁ ନିଜ ସ୍ବଭାବରେ ଅଟୁଟ ଅଛି, ଶାନ୍ତ ଅଛି, ଆନନ୍ଦରେ ଅଛି; ଏହି ଜଗତରେ ମୁଁ ଆନନ୍ଦ ପାଉଛି, ମୁଁ ରାମ ଅଛି—ମୋତେ ନମସ୍କାର, ତୁମକୁ ମଧ୍ୟ ନମସ୍କାର।
ତେ ସଂଶଯାସ୍ ତାଃ କଲନାସ୍ ସର୍ଵମ୍ ଅସ୍ତଙ୍ଗତଂ ମମ । ରାତ୍ରିଵେତାଲସଞ୍ଚାରଃ ପ୍ରଭାତ ଇଵ ଭାସ୍ଵରେ
ମୋର ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହ ଓ ଗଣନା ଏବେ ଶେଷ ହୋଇଗଲା; ଏହା ଏମିତି, ଯେପରି ରାତିରେ ଭୂତ-ପ୍ରେତର ଉଡ଼ାଉଡ଼ି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ପ୍ରଭାତ ଆସିଲେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଏ।
ନିର୍ମଲେ ହୃଦି ଵିସ୍ତୀର୍ଣେ ସପଦ୍ମେ ହିମଶୀତଲେ । ମତିର୍ ନିର୍ଵୃତିମ୍ ଆଯାତା ସାରସୀ ସରସୀଵ ମେ
ନିର୍ମଳ, ବିସ୍ତୃତ ଓ ଶୀତଳ ପଦ୍ମପୋଖରୀ ପରି ମୋ ହୃଦୟରେ, ମୋର ମନ ଶାନ୍ତି ଓ ସନ୍ତୁଷ୍ଟି ପାଇଛି; ଏହା ଏମିତି, ଯେପରି ଶାନ୍ତ ଝିଲିକରେ ଶାରସ ପକ୍ଷୀ ଆସି ବସିଥାଏ।
କଲଙ୍କ ଆତ୍ମନଃ କସ୍ମାତ୍ କଥଂ ଵେତ୍ଯାଦିସଂଶଯଃ । ନୂନଂ ନିର୍ମୂଲତାଂ ଯାତୋ ମମାର୍କାଗ୍ରେ ଯଥା ତମଃ
‘ଆତ୍ମାରେ କଳଙ୍କ କେଉଁଠୁ, କିପରି?’ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଏବେ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ମୋରୁ ଦୂର ହୋଇଗଲା; ଏହା ଏମିତି, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆସିଲେ ଅନ୍ଧାର ମୁକ୍ତି ପାଏ।
ସର୍ଵମ୍ ଆତ୍ମୈଵ ସର୍ଵତ୍ର ସର୍ଵଦା ଭାଵିତାକୃତିଃ । ଇଦମ୍ ଅନ୍ଯଦ୍ ଇଦଂ ଚାନ୍ଯଦ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଅସତ୍କଲନାଃ କୁତଃ
ସବୁଠି, ସବୁବେଳେ, ସମସ୍ତ ଆକୃତିରେ ଆତ୍ମା ଏକାଟିଏ ପ୍ରକାଶିତ ଅଛି; ଏଠାରେ 'ଏହା ଅଲଗା', 'ସେହି ଅନ୍ୟ' ଭଳି ଭ୍ରମ କିପରି ହେବ?
କୋ ଽଭୂଵଂ ପ୍ରାଗ୍ ଅହଂ ତାଦୃକ୍ ତୃଷ୍ଣାନିଗଡଯନ୍ତ୍ରିତଃ । ଅନ୍ତରାତ୍ମାନମ୍ ଏଵେତି ଵିହସାମି ଵିକାସଵାନ୍
ପୂର୍ବେ ମୁଁ କିଏ ଥିଲି—ତାହା ଅତି ଆଶାର ଶୃଙ୍ଖଳାରେ ବାନ୍ଧି ରହିଥିଲି; ଏବେ ମୁଁ ମନର ଆତ୍ମାକୁ ଜଣାଇ, ମନରେ ଫୁଲି ହସୁଛି।
ଆମ୍ ଇଦାନୀଂ ସ୍ମୃତଂ ସମ୍ଯଙ୍ ମଯୈଷ ସ କିଲାସ୍ମ୍ଯ୍ ଅଜଃ । ଯସ୍ ତ୍ଵଦ୍ଵାଗମୃତାପୂରସ୍ନାନେନାଯମ୍ ଅହଂ ସ୍ଥିତଃ
ହଁ, ଏବେ ମୁଁ ସଠିକ୍ ଭାବରେ ସ୍ମରଣ କରିପାରିଛି: ମୁଁ ସେହି ଅଜନ୍ମା; ତୁମର ଅମୃତ ସମ ଶବ୍ଦର ସ୍ନାନରେ, ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ମୁଁ ଦୃଢ଼ ହୋଇ ରହିଛି।
ଅହୋ ନୁ ଵିତତାଂ ଭୂମିମ୍ ଅଧିରୂଢୋ ଽସ୍ମି ପାଵନୀମ୍ । ଇହସ୍ଥ ଏଵ ଯତ୍ରାର୍କୋ ନଃ ପାତାଲମ୍ ଇଵାସ୍ଥିତଃ
ଆହା, ମୁଁ ଏହି ବିଶାଳ ଶୁଦ୍ଧ ଭୂମିକୁ ଉପରେ ଚଢ଼ିଛି; ଏଠାରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆମ ପାଇଁ ଏକ ପାତାଳରେ ଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଉଛି।
ମହ୍ଯଂ ସତ୍ତାମ୍ ଉପେତାଯ ଵ୍ଯପେତାଯ ଭଵାର୍ଣଵାତ୍ । ନମୋ ନିତ୍ଯନମସ୍ଯାଯ ଜଯାମ୍ଯ୍ ଆତ୍ମାତ୍ମନାତ୍ମନି
ମୁଁ ସଦା ପୂଜନୀୟ ଏବଂ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିବା, ଭବସାଗରରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇଥିବା ମହାତ୍ମାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରେ। ଆତ୍ମାରେ, ଆତ୍ମା ଦ୍ୱାରା, ଆତ୍ମା ଭିତରେ ମୁଁ ବିଜୟୀ ହେଉଛି।
ଅନୁଭଵଵଶତୋ ହୃଦବ୍ଜକୋଶେ ସ୍ଫୁଟମ୍ ଅଲିତାଂ ସମୁପାଗତେନ ନାଥ । ତଵ ଵରଵଚସେହ ଵୀତଶୋକାଂ ଚିରମ୍ ଉଦିତାଂ ସ୍ଵଦଶାମ୍ ଉପାଗତୋ ଽସ୍ମି
ଏହି ଅନୁଭବର ଶକ୍ତିରେ, ହୃଦୟର ପଦ୍ମକୋଶକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ତୁମର ଉତ୍ତମ ଉପଦେଶ ଦ୍ୱାରା, ମୁଁ ଦୀର୍ଘକାଳ ଧରି ଦୁଃଖରହିତ ଏବଂ ନିଜ ସ୍ୱଭାବକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛି।
ଭୂଯ ଏଵ ମହାବାହୋ ଶୃଣୁ ମେ ପରମଂ ଵଚଃ । ଯତ୍ ତେ ଽହଂ ପ୍ରୀଯମାଣାଯ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ହିତକାମ୍ଯଯା
ପୁନିଥରେ, ମହାବାହୁ, ମୋର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଉପଦେଶକୁ ଶୁଣ। ମୁଁ ତୋର ମଙ୍ଗଳ ଚାହିଁ, ସ୍ନେହରେ ଏହି କଥା କହିବି।
ବୋଧମ୍ ଅଭ୍ଯୁପଗମ୍ଯାପି ଶୃଣୁ ବୋଧଵିଵୃଦ୍ଧଯେ । ଭଵେଦ୍ ଅଲ୍ପପ୍ରବୁଦ୍ଧାନାମ୍ ଅପି ନିର୍ଦୁଃଖତା ଯଥା
ବୁଝିପାରିଲେ ମଧ୍ୟ, ଜ୍ଞାନ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ଏହି କଥାକୁ ଶୁଣ। ଯେପରି, ଅଳ୍ପ ଜାଗୃତ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ ହେଇପାରିବେ।
ଯସ୍ଯାଜ୍ଞାତାତ୍ମନୋ ଽଜ୍ଞସ୍ଯ ଦେହ ଏଵାତ୍ମଭାଵନା । ଉଦିତାର୍ତିଂ ରୁଷେଵାକ୍ଷରିପଵୋ ଽଭିଭଵନ୍ତି ତମ୍
ଯେଉଁ ଜଣେ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ଜାଣିନାହାନ୍ତି ଏବଂ ଦେହକୁ ଆତ୍ମା ଭାବିଥାନ୍ତି, ସେଠି ଦୁଃଖ ଉପଜେଇଥାଏ ଏବଂ ଶତ୍ରୁମାନେ ଯେପରି ଆକ୍ରମଣ କରନ୍ତି, ଏହି ଦୁଃଖ ଓ ରୋଷ ତାଙ୍କୁ ଅଧିକ୍ରମ କରିଯାନ୍ତି।
ଯସ୍ଯ ଜ୍ଞାତାତ୍ମନୋ ଜ୍ଞସ୍ଯ ସତ୍ଯେ ସ୍ଵାତ୍ମନି ସଂସ୍ଥିତିଃ । ତୁଷ୍ଟ୍ଯେଵ ଚାକ୍ଷସୁହୃଦୋ ନ ଘ୍ନନ୍ତି ତମ୍ ଅନିନ୍ଦିତମ୍
ଯେଉଁ ଜଣେ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ଜାଣିଛନ୍ତି ଏବଂ ସତ୍ୟରେ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ବସିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ମିତ୍ର ପରି ହୋଇଥାନ୍ତି, ତେଁ ନିର୍ମଳ ହୋଇଥିବାରୁ କୌଣସି କ୍ଷତି ହୁଏନାହିଁ।
ପରାର୍ଥଂ ସ୍ଫୁରତୋ ଯସ୍ଯ ନ ସ୍ତୁତିର୍ ନିନ୍ଦନାଦ୍ ଋତେ । ସ ଦେହୀ ଦେହଦୁଃଖୌଘମ୍ ଆଦତ୍ତେ କେନ ହେତୁନା
ଯାହାର ଜ୍ଞାନ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଉଜାଗର ହୁଏ, ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କିମ୍ବା ନିନ୍ଦା ଛଡ଼ା ଦେହର ଦୁଃଖ ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ କୌଣସି କାରଣ ନାହିଁ।
ନାତ୍ମା ଶରୀରସମ୍ବଦ୍ଧଶ୍ ଶରୀରମ୍ ଅପି ନାତ୍ମନି । ମିଥୋ ଵିଲକ୍ଷଣେ ଏତେ ପ୍ରକାଶତମସୀ ଯଥା
ଆତ୍ମା ଦେହ ସହିତ ବାନ୍ଧି ନୁହେଁ, ଦେହ ମଧ୍ୟ ଆତ୍ମାରେ ନୁହେଁ; ଏହି ଦୁଇଟି ଏକାପର ଭିନ୍ନ, ଯେପରି ଆଲୋକ ଓ ଅନ୍ଧାର।
ସର୍ଵୈର୍ ଭାଵଵିକାରୈସ୍ ତୁ ନିତ୍ଯମୁକ୍ତୋ ଽସ୍ତ୍ଯ୍ ଅଲେପକଃ । ନାତ୍ମାସ୍ତମ୍ ଏତି ଭଗଵାନ୍ ନ ଚୋଦେତି ସଦୋଦିତଃ
ସମସ୍ତ ଭାବ ପରିବର୍ତ୍ତନରୁ ସ୍ୱୟଂ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଓ ଅସ୍ପର୍ଶ ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି; ଏହି ପବିତ୍ର ଆତ୍ମା କେବେ ଅସ୍ତମିତ ହୁଅନ୍ତିନି, କେବେ ଉଦୟ ହୁଅନ୍ତିନି; ସେ ସଦା ପ୍ରକାଶିତ ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି।
ଜଡସ୍ଯାଜ୍ଞସ୍ଯ ତୁଚ୍ଛସ୍ଯ କୃତଘ୍ନସ୍ଯ ଵିନାଶିନଃ । ଶରୀରକୋପଲସ୍ଯାସ୍ଯ ଯଦ୍ ଭଵତ୍ଯ୍ ଅସ୍ତୁ ତତ୍ ତଥା
ଏହି ଦେହ ଜଡ, ଅଜ୍ଞ, ନିର୍ମୂଳ, ଅକୃତଜ୍ଞ, ନଶ୍ୱର; ଏହାରେ ଯାହା କିଛି ଘଟେ, ତାହା ହେଉ।
ନ ଚାସ୍ଯ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଭଵତି ପୃଥଗ୍ ଆତ୍ମନ୍ଯ୍ ଅଵେକ୍ଷିତେ । ଜଡସ୍ଯାସତ୍ସ୍ଵରୂପସ୍ଯ କିମ୍ ଇଵାଙ୍ଗୋପପଦ୍ଯତେ
ଏହି ଦେହ ଜଡ ଓ ଅସତ୍ତ୍ୱ ହେବାରୁ, ଆତ୍ମାରୁ ଅଲଗା ଭାବରେ ଦେଖିଲେ, କିଛି ମଧ୍ୟ ଏହାରେ ନାହିଁ; ଏପରି ଅସତ୍ତ୍ୱ ଦେହ ପାଇଁ କଣ ଘଟିପାରିବ?
ନିପୁଣାଯାଵବୋଧାଯ ଯତ୍ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ତତ୍ ପୁନଃ ପୁନଃ । ଭଙ୍ଗିଭିଃ ପ୍ରଵିଚିତ୍ରାଭୀ ରାଘଵେଦଂ ପ୍ରବୋଧ୍ଯତେ
ସୂକ୍ଷ୍ମ ବୁଝିବା ପାଇଁ, ଯାହା କହାଯାଇଛି, ତାହା ପୁନିପୁନି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଉଦାହରଣ ଦ୍ୱାରା ରାଘବ, ତୁମକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଉଛି।
ଯଦି ଦେହଗୁଣାନ୍ ଆତ୍ମା ଗୃହ୍ଣାତି ପରମାର୍ଥତଃ । ନାଦତ୍ତେ ତତ୍ କଥଂ ତସ୍ମାଜ୍ ଜଡତାଂ ଶଵରୂପିଣଃ
ଯଦି ଆତ୍ମା ଶରୀରର ଗୁଣଗୁଡିକୁ ସତ୍ୟରେ ଗ୍ରହଣ କରେ, ତେବେ ଏହା କିପରି ମୃତ ଦେହର ଜଡତାକୁ ଗ୍ରହଣ କରେନାହିଁ?
ଯଦି ଵାତ୍ମଗୁଣାନ୍ ଦେହୋ ଗୃହ୍ଣାତି ପରମାର୍ଥତଃ । ନାଦତ୍ତେ ତତ୍ କଥଂ ଚୈତ୍ତଂ ଚିନ୍ମଯତ୍ଵଂ ସଦୋଦିତମ୍
ଯଦି ଶରୀର ଆତ୍ମାର ଗୁଣଗୁଡିକୁ ସତ୍ୟରେ ଗ୍ରହଣ କରେ, ତେବେ ଏହା କିପରି ସଦା ପ୍ରକାଶିତ ଚେତନାର ଗୁଣକୁ ଅନୁଭବ କରେନାହିଁ?
ଯଯୋର୍ ଏକପରିଜ୍ଞାନେ ଜଡତୈଵାପରେ ସ୍ଥିତା । ତଯୋଃ କୀଦୃଗ୍ଵିଧା ବ୍ରୂତ ସମାନସୁଖଦୁଃଖତା
ଯେଉଁ ଦୁଇଟିର ଏକର ଜ୍ଞାନରେ ଅନ୍ୟଟିର ଜଡତା ଅଟୁଟ ରହିଛି, ତେବେ ଦୁଇଁଜଣ ସମାନ ଆନନ୍ଦ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି ବୋଲି କିପରି କୁହିବେ?
ଯୌ ସମୌ ସମକର୍ମାଣୌ ନ କଦାଚନ ତୌ କଥମ୍ । ଦ୍ଵାଵ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅସନ୍ତାଵ୍ ଅନ୍ଯୋଽନ୍ଯଂ କଥଂ ସମ୍ବନ୍ଧମ୍ ଏଷ୍ଯତଃ
ଯଦି ଦୁଇଁଜଣ ସମାନ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି ଏବଂ ସମାନ ନିଷ୍କ୍ରିୟ ଅଛନ୍ତି, ତେବେ ଦୁଇଁଟି ଅସତ୍ତା କିପରି ପରସ୍ପର ସମ୍ପର୍କ ଗଠନ କରିପାରିବେ?