ତତଃ ପ୍ରହରମାତ୍ରେଣ ନିଦ୍ରାମ୍ ଆମୁଦ୍ରିତାନନାଃ । ତତ୍ସ୍ଵପ୍ନସୁନ୍ଦରୀମ୍ ଈଯୁଃ ପଦ୍ମା ଇଵ ଦିନାର୍ଥିନଃ
ଏକ ପ୍ରହର ପରେ, ନିଦ୍ରାରେ ମୁହଁ ବନ୍ଦ କରି, ସେମାନେ ସୁନ୍ଦର ସ୍ୱପ୍ନ ରାଜ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ଦିନ ଆଶା କରୁଥିବା ପଦ୍ମ ଫୁଲ ଭଳି।
ରାମଲକ୍ଷ୍ମଣଶତ୍ରୁଘ୍ନାଃ ପ୍ରହରତ୍ରଯମ୍ ଏଵ ତତ୍ । ଵାସିଷ୍ଠମ୍ ଉପଦେଶଂ ତେ ଚିନ୍ତଯାମ୍ ଆସୁର୍ ଅକ୍ଷତମ୍
ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ତିନି ପ୍ରହର ସାରା ଅବିରତ ଭାବରେ ବସିଷ୍ଠଙ୍କର ଉପଦେଶକୁ ଚିନ୍ତା କରି ରହିଲେ।
ପ୍ରହରସ୍ଯାର୍ଧମାତ୍ରଂ ତୁ ତତ ଆମୁଦ୍ରିତେକ୍ଷଣାଃ । ତତ୍ସ୍ଵପ୍ନାମ୍ ଆଯଯୁର୍ ନିଦ୍ରାଂ କ୍ଷଣାଦ୍ ଵିଦ୍ରାଵିତଶ୍ରମାମ୍
ତାପରେ ଅଧା ପହର ସମୟ ପାଇଁ ସେମାନେ ଆଖି ବନ୍ଦ କରି ଶୁଇଗଲେ । ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ସେମାନଙ୍କର କ୍ଲାନ୍ତି ଦୂର ହେଇଗଲା ।
ଇତି ଶୁଭମନସାଂ ଵିଵେକଭାଜାମ୍ ଅଧିଗତସାରତଯୋଦିତାଶଯାନାମ୍ । ଅଭଜତ ଵିରତିଂ ତଦା ତ୍ରିଯାମା ମଲିନନିଶାକରଵକ୍ତ୍ରତାଂ ଜଗାମ
ଏଭଳି ଶୁଭ ମନ ଥିବା, ବିବେକ ଥିବା ଏବଂ ସତ୍ୟ ବୁଝିପାରିଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବିରକ୍ତି ଉପଜିଲା । ତିନି ପହର ରାତି ଚନ୍ଦ୍ରର ମଲିନ ମୁହଁ ଭଳି ଦେଖାଗଲା ।
ତତଃ ଖିନ୍ନେନ୍ଦୁଵଦନା ପର୍ଯାକୁଲତମଃପଟା । କ୍ଷୀଯମାଣା ବଭୌ ଶ୍ଯାମା ଵିଵେକାନ୍ତେଵ ଵାସନା
ତାପରେ ଚନ୍ଦ୍ରର ମୁହଁ ଭଳି କ୍ଷୀଣ ହୋଇଯାଇଥିବା ଏବଂ ଘନ ଅନ୍ଧାରରେ ଢକା ରାତି ଦୀରେ ଦୀରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଇଯାଉଥିଲା, ବିବେକର ଶେଷରେ ଥିବା ଅନୁଭୂତିର ଭଳି ଶ୍ୟାମ ଦେଖାଯାଉଥିଲା ।
ପୂର୍ଵେ ଧ୍ଵସ୍ତତଯାଲୋକାଦ୍ ଦୃଶ୍ଯମାନୋ ଽପରେ ଽଚଲେ । ଶେଫାଲିକାଵତଂସାଭାଂ ତାରକାନିକରୋ ଦଧୌ
ପୂର୍ବରୁ ଅନ୍ଧାର ଦୂର ହେଇଯିବା ପରେ, ନିଶ୍ଚଳ ଆକାଶରେ ତାରାମାନଙ୍କ ଗୁଛ ଜାସ୍ମିନ ଫୁଲର ମାଳା ଭଳି ଚମକୁଥିଲା ।
ଅଵଶ୍ଯାଯକଣାକର୍ଷୀ ପରାମୃଷ୍ଟେନ୍ଦୁମଣ୍ଡଲଃ । ଜ୍ଯୋତ୍ସ୍ନାକଵଲନାଲୋଲୋ ଵଵୌ ପ୍ରାଭାତିକୋ ଽନିଲଃ
ସକାଳ ସମୟର ପବନ ଶିତଳ ତୁଷାରକଣାକୁ ଆଣି, ଚନ୍ଦ୍ରମା ର ଗୋଳକକୁ ଛୁଇଁ, ଚନ୍ଦ୍ରାଲୋକକୁ ମଜାରେ ଗିଲି ଦେଇ ହଲା ହଲା ହୁଅଉଥିଲା ।
ରାମଲକ୍ଷ୍ମଣଶତ୍ରୁଘ୍ନା ଉତ୍ଥାଯାନୁଚରୈସ୍ ସହ । ଯଯୁର୍ ଵନ୍ଦିତସନ୍ଧ୍ଯାସ୍ ତେ ପୁଣ୍ଯଂ ଵାସିଷ୍ଠମ୍ ଆଶ୍ରମମ୍
ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ତାଙ୍କର ସହଚରମାନେ ସହିତ ଉଠି, ସନ୍ଧ୍ୟାକୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ପବିତ୍ର ଵାସିଷ୍ଠ ଆଶ୍ରମକୁ ଗଲେ ।
ତତ୍ର ଵନ୍ଦିତସନ୍ଧ୍ଯସ୍ଯ ନିର୍ଗତସ୍ଯାଗ୍ନିସଦ୍ମନଃ । ମୁନେର୍ ଵଵନ୍ଦିରେ ପାଦାଵ୍ ଆଦୌ ଦତ୍ତ୍ଵାର୍ଘ୍ଯସନ୍ତତିମ୍
ସେଠାରେ, ସନ୍ଧ୍ୟାକୁ ପ୍ରଣାମ କରି ଅଗ୍ନିଗୃହରୁ ବାହାରି, ପ୍ରଥମେ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେଇ, ମୁନିଙ୍କର ପାଦକୁ ଶିର ନମାଇ ପ୍ରଣାମ କଲେ ।
କ୍ଷଣାତ୍ ତତ୍ ସଦନଂ ମୌନଂ ମୁନିବ୍ରାହ୍ମଣରାଜଭିଃ । ହସ୍ତ୍ଯଶ୍ଵରଥଯାନୈଶ୍ ଚ କ୍ଷଣାନ୍ ନୀରନ୍ଧ୍ରତାଂ ଯଯୌ
କିଛି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ, ସେ ଘରଟି ମୁନି, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ରାଜାମାନେ ଏବଂ ହାତୀ, ଘୋଡା ଓ ରଥମାନେ ଦ୍ୱାରା ଶାନ୍ତି ଓ ଭିଡ଼ରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଗଲା ।
ଅଥାସୌ ମୁନିଶାର୍ଦୂଲସ୍ ତଯୈଵ ସହ ସେନଯା । ଗୃହଂ ଦାଶରଥଂ କଲ୍ଯେ ରାମାଦ୍ଯନୁଗତୋ ଯଯୌ
ତାପରେ, ମୁନିମାନଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେହି ସେନା ସହିତ ଏବଂ ରାମ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ସହିତ ସକାଳେ ଦାଶରଥଙ୍କ ଘରକୁ ଗଲେ।
ତତ୍ରୈନଂ ପୂର୍ଵସମ୍ବୁଦ୍ଧଃ କୃତସନ୍ଧ୍ଯୋ ମହୀପତିଃ । ଦୂରମ୍ ଅଗ୍ରେ ଵିନିର୍ଗତ୍ଯ ପୂଜଯାମ୍ ଆସ ସାଦରମ୍
ସେଠାରେ, ରାଜା ଆଗରୁ ସନ୍ଧ୍ୟା କରି ସଜିଥିଲେ, ଦୂରକୁ ଆଗକୁ ଯାଇ ମୁନିଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ସହିତ ଅଭିନନ୍ଦନ କଲେ।
ପୁଷ୍ପମୁକ୍ତାମଣିଵ୍ରାତୈର୍ ଭୂଯୋ ଽପ୍ଯ୍ ଅଧିକଭୂଷିତାମ୍ । ସଭାଂ ପ୍ରଵିଶ୍ଯ ତେ ସର୍ଵେ ଵିଵିଶୁର୍ ଵିଷ୍ଟରାଦିଷୁ
ଫୁଲ ଓ ମୁକ୍ତା ମଣିର ମାଳାରେ ଅଧିକ ଶୋଭିତ ସଭାଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ସମସ୍ତେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ଆସନରେ ବସିଗଲେ।
ଅଥୈତସ୍ମିନ୍ନ୍ ଅଵସରେ ହ୍ଯସ୍ତନାସ୍ ସର୍ଵ ଏଵ ତେ । ଶ୍ରୋତାରସ୍ ସମୁପାଜଗ୍ମୁର୍ ନଭଶ୍ଚରମହୀଚରାଃ
ଏହି ସମୟରେ, ଗତକାଲିର ସମସ୍ତ ଶ୍ରୋତା—ଯେଉଁମାନେ ଆକାଶ ଓ ପୃଥିବୀରେ ଚଳିଥିଲେ—ସମେତ ଆସିଗଲେ।
ଵିଵେଶ ସା ସଭା ସୋମ୍ଯଂ କୃତାନ୍ଯୋଽନ୍ଯାଭିଵାଦନା । ବଭୌ ସମସମାଭୋଗା ଶାନ୍ତଵାତେଵ ପଦ୍ମିନୀ
ସେ ସଭାରେ ସମସ୍ତେ ଏକାପରେକା ସମ୍ବିତ୍ତି ଦେଇ, ସମ୍ମିଳିତ ଶାନ୍ତିରେ ରହିଲେ । ଏହି ସଭା ଏକ ଶାନ୍ତ ହାସ ପଦ୍ମପୋକରୀ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା ।
ଯଥାପ୍ରଦେଶମ୍ ଏଵାଶୁ ନିଵିଷ୍ଟେଷୁ ଯଥାସୁଖମ୍ । ତେଷୁ ତଦ୍ଦେଶଯୋଗ୍ଯେଷୁ ଵିପ୍ରର୍ଷିମୁନିରାଜସୁ
ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଋଷି ଓ ରାଜାମାନେ ନିଜ-ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ଶୀଘ୍ର ଏବଂ ସୁବିଧାନୁସାରେ ବସିଗଲେ । ସେମାନେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜଣେ ନିଜ ପାଇଁ ଉଚିତ ସ୍ଥାନରେ ବସିଥିଲେ ।
ମୃଦୁନି ସ୍ଵାଗତରଵେ ଶନୈଶ୍ ଶମମ୍ ଉପାଗତେ । ସଭାକୋଣୋପଵିଷ୍ଟେଷୁ ଶାନ୍ତଶବ୍ଦେଷୁ ଵନ୍ଦିଷୁ
ନରମ ଆତିଥ୍ୟ ମାଟରେ ଶାନ୍ତି ଆସିଗଲା । ସଭାର କୋଣରେ ବନ୍ଦୀମାନେ ଚୁପ୍ଚାପ ବସିଥିଲେ, ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶାନ୍ତି ରହିଲା ।
ତ୍ଵରଯେଵୋଦିତେଷ୍ଵ୍ ଆଶୁ ଶ୍ରୋତୁମ୍ ଅଭ୍ଯାଗତେଷ୍ଵ୍ ଇଵ । ଗଵାକ୍ଷାଦ୍ ଇଵ ଜାତେଷୁ ପ୍ରଵିଷ୍ଟେଷ୍ଵ୍ ଅର୍କରଶ୍ମିଷୁ
ସମସ୍ତେ ଏକ ଉତ୍ସାହରେ ଶୀଘ୍ର ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ, ଯେପରି ଜାଲି ଦ୍ୱାରା ରୂପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣ ଘରେ ପ୍ରବେଶ କରେ ।
ସତ୍ଵରଂ ପ୍ରଵିଶଚ୍ଛ୍ରୋତୃହସ୍ତସ୍ପର୍ଶଵଶୋଦ୍ଭଵେ । ମୁକ୍ତାଜାଲଝଣତ୍କାର ଓଙ୍କାର ଇଵ ଶାମ୍ଯତି
ଶ୍ରୋତାଙ୍କର ହାତର ସ୍ପର୍ଶରେ ମୁକ୍ତାମାଳାର ଝଣ୍ଡାର ଶବ୍ଦ ତୁରନ୍ତ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ଓଁର ଧ୍ୱନି ଶାନ୍ତ ହେବା ପରି ନିରବ ହୋଇଯାଏ।
କୁମାରଶ୍ ଶଙ୍କରସ୍ଯେଵ କଚୋ ଦେଵଗୁରୋର୍ ଇଵ । ପ୍ରହ୍ଲାଦ ଇଵ ଶୁକ୍ରସ୍ଯ ସୁପର୍ଣ ଇଵ ଶାର୍ଙ୍ଗିଣଃ
ଯେପରି ଶଙ୍କରଙ୍କ ପୁଅ କୁମାର, ଦେବତାଙ୍କ ଗୁରୁଙ୍କ ପାଖରେ କଚ, ଶୁକ୍ରଙ୍କ ପାଖରେ ପ୍ରହ୍ଲାଦ, ଶାର୍ଙ୍ଗଧାରୀଙ୍କ ପାଖରେ ସୁପର୍ଣ୍ଣ — ସେପରି।
ଵସିଷ୍ଠସ୍ଯାନନେ ରାମଶ୍ ଶନୈର୍ ଦୃଷ୍ଟିମ୍ ଅପାତଯତ୍ । ଭ୍ରମନ୍ତୀମ୍ ଅମ୍ବରେ ଵାତଃ ଫୁଲ୍ଲପଦ୍ମ ଇଵାଲିନୀମ୍
ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ମୁହଁକୁ ରାମ ଶାନ୍ତ ଭାବରେ ଦେଖିଲେ, ଯେପରି ଫୁଲିଥିବା ପଦ୍ମ ମଧୁମକ୍ଷୀ ସହିତ ପବନରେ ଆକାଶରେ ଭାସିଯାଏ।
ମୁନିସ୍ ତ୍ଵ୍ ଅନୁଜ୍ଝିତେନାଥ ତେନୈଵ ରଘୁନନ୍ଦନମ୍ । କ୍ରମେଣୋଵାଚ ଵାକ୍ଯଜ୍ଞୋ ଵାକ୍ଯଂ ଵାକ୍ଯାର୍ଥକୋଵିଦମ୍
ମୁନି ନିଜ ଶାନ୍ତି ଭଙ୍ଗ କରିନଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ, ରଘୁନନ୍ଦନଙ୍କୁ ଅନୁକ୍ରମରେ କଥା କହିଲେ; ଯେଉଁଠି କଥାର ଅର୍ଥ ଜଣା ଯାଏ, ସେଠି କଥା କହିବାରେ ପ୍ରଜ୍ଞା।
କଚ୍ଚିତ୍ ସ୍ମରସି ଯତ୍ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ହ୍ଯୋ ମଯା ରଘୁନନ୍ଦନ । ଵାକ୍ଯମ୍ ଅତ୍ଯନ୍ତଗୁର୍ଵର୍ଥଂ ପରମାର୍ଥାଵବୋଧକମ୍
ହେ ରଘୁନନ୍ଦନ, ଗତକାଲି ମୁଁ ତୁମକୁ ଯାହା କହିଥିଲି, ସେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସତ୍ୟକୁ ଖୋଲିଦେଇଥିବା କଥାଟିକୁ ତୁମେ ମନେ ପକାଇଛ କି?
ଇଦାନୀମ୍ ଅଵବୋଧାର୍ଥମ୍ ଅନ୍ଯଚ୍ ଚ ରିପୁମର୍ଦନ । ଉଚ୍ଯମାନଂ ମଯେଦଂ ତ୍ଵଂ ଶୃଣୁ ଶାଶ୍ଵତସିଦ୍ଧଯେ
ଏବେ, ତୁମର ଜ୍ଞାନବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ, ହେ ଶତ୍ରୁନାଶକ, ମୁଁ ଆଉ କିଛି ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା କହିବି, ଯାହା ଶୁଣିଲେ ଚିରସ୍ଥାୟୀ ସିଦ୍ଧି ମିଳିବ; ଏହି କଥାକୁ ଭଲଭାବେ ଶୁଣ।
ଵୈରାଗ୍ଯାଭ୍ଯାସଵଶତସ୍ ତଥା ତତ୍ତ୍ଵାଵଲୋକନାତ୍ । ସଂସାରାତ୍ ତୀର୍ଯତେ ତେନ ତେଷ୍ଵ୍ ଏଵାଭ୍ଯାସମ୍ ଆହର
ବିରାଗ୍ୟର ଅଭ୍ୟାସ ଓ ସତ୍ୟର ଚିନ୍ତନ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସଂସାରକୁ ଅତିକ୍ରମ କରାଯାଏ; ତେଣୁ ଏହି ଅଭ୍ୟାସଗୁଡ଼ିକୁ ନିରନ୍ତର କର।
ସମ୍ଯକ୍ ତତ୍ତ୍ଵାଵବୋଧେନ ଦୁର୍ବୋଧେ କ୍ଷଯମ୍ ଆଗତେ । ଗଲିତେ ଵାସନାଵେଶେ ଵିଶୋକଂ ପ୍ରାପ୍ଯତେ ପଦମ୍
ଯେତେବେଳେ ସଠିକ୍ ଭାବେ ସତ୍ୟକୁ ବୁଝିବା ଦ୍ୱାରା, ଯାହା ବୁଝିବା କଠିନ, ମନର ଇଚ୍ଛାଗୁଡ଼ିକ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ, ସେତେବେଳେ ଦୁଃଖ ଚିରକାଳ ପାଇଁ ଦୂରିଯାଏ।
ଦିକ୍କାଲାଦ୍ଯନଵଚ୍ଛିନ୍ନମ୍ ଅଦୃଷ୍ଟୋଭଯକୋଟିକମ୍ । ଏକଂ ବ୍ରହ୍ମୈଵ ହି ଜଗତ୍ ସ୍ଥିତଂ ଦ୍ଵିତ୍ଵମ୍ ଇଵାଗତମ୍
ଦିଗ୍, କାଳ ଓ ଅନ୍ୟ କିଛି ଦ୍ୱାରା ଅସୀମିତ, ଦୁଇଟି ଚରମ ପ୍ରକାରରେ ଦୃଶ୍ୟ ହେବାକୁ ଅସମ୍ଭବ, ଏକମାତ୍ର ବ୍ରହ୍ମ ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ବ୍ୟାପିତ; ଦ୍ୱିତ୍ୱ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଏହି ଜଗତ ମଧ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମ ଅଟୁଟ ଭାବେ ଅଛି।
ସର୍ଵଭାଵାନଵଚ୍ଛିନ୍ନଂ ଯତ୍ର ବ୍ରହ୍ମୈଵ ଵିଦ୍ଯତେ । ଶାନ୍ତଂ ସମସମାଭାସଂ ତତ୍ରାନ୍ଯତ୍ ତତ୍ କଥଂ ଭଵେତ୍
ଯେଉଁଠି ସମସ୍ତ ଭାବ ଓ ଅବସ୍ଥାରେ ଅସୀମ ବ୍ରହ୍ମ ଅଛି, ଶାନ୍ତ ଓ ସମ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା, ସେଠି ଅନ୍ୟ କିଛି କିପରି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନେଇପାରିବ?
ଇତି ମତ୍ଵାହମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଅନ୍ତର୍ ମୁକ୍ତ୍ଵା ମୁକ୍ତଵପୁର୍ ମହାନ୍ । ଏକରୂପଃ ପ୍ରଶାନ୍ତାତ୍ମା ମୌନୀ ସ୍ଵାତ୍ମମଯୋ ଭଵ
ଏପରି ଭାବି, 'ମୁଁ' ଭାବକୁ ମନରୁ ଛାଡି, ବନ୍ଧନର ଶରୀରକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଏକ ରୂପରେ, ଶାନ୍ତ ମନରେ, ନିରବ ଓ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ଏକତା ଆଣି, ଏହି ଭାବରେ ରହ।
ନାସ୍ତି ଚିତ୍ତଂ ନ ଚାଵିଦ୍ଯା ନ ମନୋ ନ ଚ ଜୀଵକଃ । ଏତାଶ୍ ଚ କଲନା ରାମ କୃତା ବ୍ରହ୍ମଣ ଏଵ ତାଃ
ମନ ନାହିଁ, ଅଜ୍ଞାନ ନାହିଁ, ଚିନ୍ତା ନାହିଁ, ଜୀବ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; ଏସବୁ ରାମ, ବ୍ରହ୍ମ ଦ୍ୱାରା ଏକ ମାୟା ଭାବରେ ଉତ୍ପନ୍ନ।