ଜନସ୍ଯ ତସ୍ଯ ଦୁଃଖଂ ସ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସକଲଲୋକକୃତ୍ । ଜଗାମ କରୁଣାମ୍ ଈଶଃ ପୁତ୍ରଦୁଃଖାଦ୍ ଯଥା ପିତା
ସେଇ ଲୋକମାନଙ୍କର ଦୁଃଖ ଦେଖି, ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ପ୍ରଭୁ, ବାପା ଯେପରି ସନ୍ତାନର ଦୁଃଖରେ କ୍ଷୁବ୍ଧ ହୁଅନ୍ତି, ସେପରି କରୁଣାରେ ପ୍ରଭାବିତ ହେଲେ।
କ ଏତେଷାଂ ହତାଶାନାଂ ଦୁଃଖସ୍ଯାନ୍ତୋ ହତାଯୁଷାମ୍ । ସ୍ଯାଦ୍ ଇତି କ୍ଷଣମ୍ ଏକାଗ୍ରଶ୍ ଚିନ୍ତଯାମ୍ ଆସ ଭୂତପଃ
ଭୂତମାନଙ୍କର ନାଥ ଏକ କ୍ଷଣ ଧ୍ୟାନରେ ଲଗି, ଚିନ୍ତା କଲେ: 'ଏହି ନିରାଶ ଓ ଅଳ୍ପଆୟୁ ଲୋକମାନଙ୍କର ଦୁଃଖର ଶେଷ କିପରି ହେବ?'
ଇତି ସଞ୍ଚିନ୍ତ୍ଯ ଭଗଵାନ୍ ସସର୍ଜ ପୁନର୍ ଈଶ୍ଵରଃ । ତପୋ ଧର୍ମଂ ଚ ଦାନଂ ଚ ସତ୍ଯଂ ତୀର୍ଥାନି ଚୈଵ ହ
ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କରି, ପୁଣି ଭଗବାନ୍ ତପସ୍ୟା, ଧର୍ମ, ଦାନ, ସତ୍ୟ ଓ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।
ଏତତ୍ ସୃଷ୍ଟ୍ଵା ପୁନର୍ ଦେଵଶ୍ ଚିନ୍ତଯାମ୍ ଆସ ଭୂତକୃତ୍ । ପୁଂସାଂ ନାନେନ ସର୍ଵସ୍ଯ ଦୁଃଖସ୍ଯାନ୍ତ ଇତି ସ୍ଵଯମ୍
ଏହାମାନେ ସୃଷ୍ଟି କରି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଦେବତା ଚିନ୍ତା କଲେ—'ଏମାନେ ମାତ୍ର ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଦୁଃଖର ଶେଷ ହୁଏନାହିଁ।'
ନିର୍ଵାଣଂ ନାମ ପରମଂ ସୁଖଂ ଯେନ ପୁନର୍ ଜନଃ । ନ ଜାଯତେ ନ ମ୍ରିଯତେ ତଜ୍ ଜ୍ଞାନାଦ୍ ଏଵ ଲଭ୍ଯତେ
ନିର୍ବାଣ ନାମକ ଯେଉଁ ପରମ ସୁଖ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଲୋକ ନ ଜନ୍ମ ନ ମୃତ୍ୟୁ ଦେଖେ, ସେହି ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ମାତ୍ର ଲଭ୍ୟ।
ସଂସାରୋତ୍ତରଣେ ଜନ୍ତୋର୍ ଉପାଯୋ ଜ୍ଞାନମ୍ ଏଵ ହି । ତପୋ ଦାନଂ ତଥା ତୀର୍ଥମ୍ ଅଣୂପାଯଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତଃ
ସଂସାର ଦୁଃଖ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବା ପାଇଁ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପାଇଁ ଜ୍ଞାନ ମାତ୍ର ଉପାୟ; ତପସ୍ୟା, ଦାନ ଓ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକୁ ଛୋଟ ଉପକାରୀ ଭାବରେ କୁହାଯାଇଛି।
ତତ୍ ତାଵଦ୍ ଦୁଃଖମୋକ୍ଷାର୍ଥଂ ଜନସ୍ଯାସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ । ପ୍ରତ୍ଯଗ୍ରଂ ତରଣୋପାଯମ୍ ଆଶୁ ପ୍ରକଟଯାମ୍ଯ୍ ଅହମ୍
ଏହି ମହାନ ମଣିଷମାନଙ୍କର ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ, ମୁଁ ଏବେ ଏହାକୁ ଅତି ଶୀଘ୍ର ଏବଂ ସିଧାସଳଖ ଉପାୟ ଦେଖେଇବି।
ଇତି ସଞ୍ଚିନ୍ତ୍ଯ ଭଗଵାନ୍ ବ୍ରହ୍ମା କମଲସଂସ୍ଥିତଃ । ମନସା ପରିସଙ୍କଲ୍ପ୍ଯ ମାମ୍ ଉତ୍ପାଦିତଵାନ୍ ଇମମ୍
ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କରି, ପଦ୍ମରେ ବସିଥିବା ପୂଜ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମା ମତେ ମନରେ ଭାବି ସୃଷ୍ଟି କଲେ।
କୁତୋ ଽପ୍ଯ୍ ଉତ୍ପନ୍ନ ଏଵାଶୁ ତତୋ ଽହଂ ସମୁପସ୍ଥିତଃ । ପିତୁସ୍ ତସ୍ଯ ପୁରଶ୍ ଶୀଘ୍ରମ୍ ଊର୍ମେର୍ ଊର୍ମିର୍ ଇଵାନଘ
କେଉଁଠୁ ଆସିଛି କି ଜଣେଇ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ମୁଁ ତୁରନ୍ତ ମୋ ବାପାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ପହଞ୍ଚିଗଲି, ଯେପରି ଏକ ତରଙ୍ଗ ପଛରେ ଆଉ ଏକ ତରଙ୍ଗ ଆସେ, ଓ ନିର୍ମଳ।
କମଣ୍ଡଲୁଧରୋ ନାଥସ୍ ସକମଣ୍ଡଲୁନା ମଯା । ସାକ୍ଷମାଲସ୍ ସାକ୍ଷମାଲଂ ସ ପ୍ରଣମ୍ଯାଭିଵାଦିତଃ
ସ୍ୱାମୀ ଜଣେ କମଣ୍ଡଳୁ ଧରିଥିଲେ, ମୁଁ ମଧ୍ୟ କମଣ୍ଡଳୁ ଧରିଥିଲି; ସେ ମାଳା ପିନ୍ଧିଥିଲେ, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ମାଳା ପିନ୍ଧିଥିଲି; ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଶିର ନମାଇ ସମ୍ମାନ କଲି।
ଏହି ପୁତ୍ରେତି ମାମ୍ ଉକ୍ତ୍ଵା ସ ସ୍ଵାବ୍ଜସ୍ଯୋତ୍ତରେ ଦଲେ । ଶୁକ୍ଲେ ଽଭ୍ର ଇଵ ଶୀତାଂଶୁଂ ଯୋଜଯାମ୍ ଆସ ପାଣିନା
ମୋତେ 'ଆସ, ପୁଅ' ବୋଲି ଡାକି, ସେ ତାଙ୍କର ନିଜ କମଳର ଉତ୍ତର ଦଳରେ ତାଙ୍କ ହାତ ଦ୍ୱାରା ମୋତେ ଯୋଗାଇଲେ, ଯେପରି ଧଳା ମେଘ ଚାନ୍ଦକୁ ଛୁଇଁଯାଏ।
ମୃଗକୃତ୍ତିପରୀଧାନୋ ମୃଗକୃତ୍ତିନିଜାମ୍ବରମ୍ । ମାମ୍ ଉଵାଚ ପିତା ବ୍ରହ୍ମା ସ ହଂସସ୍ ସାରସଂ ଯଥା
ମୃଗଚର୍ମ ପିନ୍ଧିଥିବା, ନିଜ ଶରୀରକୁ ମୃଗଚର୍ମରେ ଢାକିଥିବା, ମୋ ପିତା ବ୍ରହ୍ମା, ହଂସ ଯେପରି ସାରସ ଫୁଲକୁ ଉପଦେଶ ଦେଉଛି, ସେମିତି ମୋତେ କହିଲେ।
ମୁହୂର୍ତମାତ୍ରଂ ତେ ପୁତ୍ର ଚେତୋ ଵାନରଚଞ୍ଚଲମ୍ । ଅଜ୍ଞାନମ୍ ଅଭ୍ଯାଵିଶତୁ ଶଶଶ୍ ଶଶଧରଂ ଯଥା
ପୁଅ, ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ତୋର ମନ, ଯେପରି ବାନର ଭଳି ଚଞ୍ଚଳ, ଅଜ୍ଞାନରେ ଢାକିଯାଉ, ଯେପରି ଚାନ୍ଦକୁ ଶଶ ଢାକିଦିଏ।
ଇତି ତେନାଶୁ ଶପ୍ତସ୍ ସନ୍ ଵିଚାରସମନନ୍ତରମ୍ । ଅହଂ ଵିସ୍ମୃତଵାନ୍ ସର୍ଵଂ ସ୍ଵରୂପମ୍ ଅମଲଂ ଦ୍ଵିଜଃ
ଏଭଳି ତାଙ୍କ ଶାପ ପାଇଁ, ବିଚାର ସମ୍ମାନେ ସହିତ, ମୁଁ ଦ୍ୱିଜ ମୋର ସମସ୍ତ ନିର୍ମଳ ସ୍ୱରୂପକୁ ଭୁଲିଗଲି।
ଅଥାହଂ ଦୀନତାଂ ଯାତସ୍ ସ୍ଥିତସ୍ ସମ୍ବୁଦ୍ଧଯା ଧିଯା । ଦୁଃଖଶୋକାଭିସନ୍ତପ୍ତୋ ଜାତୋ ଜନ ଇଵାଧମଃ
ତାପରେ ମୁଁ ଜଣେ ଜାଗୃତ ମନ ରଖି ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକରେ ପୀଡିତ ହୋଇ, ସାଧାରଣ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ନିମ୍ନ ମନୁଷ୍ୟ ପରି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହେଲି।
କଷ୍ଟଂ ସଂସାରନାମାଯଂ ଦୋଷଃ କଥମ୍ ଇଵାଗତଃ । ଇତି ଚିନ୍ତିତଵାନ୍ ଅନ୍ତସ୍ ତୂଷ୍ଣୀମ୍ ଏଵ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଃ
ଏହି ସଂସାର ନାମକ ଦୋଷ କିପରି ଆସିଗଲା? ଏହିପରି ଭାବି, ମୁଁ ମନେ ଚିନ୍ତା କରି, ନିରବ ରହିଲି।
ଅଥାଭ୍ଯଧାତ୍ ସ ମାଂ ତାତଃ ପୁତ୍ର କିଂ ଦୁଃଖଵାନ୍ ଅସି । ଦୁଃଖୋପଘାତଂ ମାଂ ପୃଚ୍ଛ ସୁଖୀ ନିତ୍ଯଂ ଭଵିଷ୍ଯସି
ତାପରେ ମୋ ପିତା ମୋତେ କହିଲେ, 'ପୁଅ, କାହିଁକି ତୁ ଦୁଃଖିତ? ଦୁଃଖର ଉପାୟ ପଚାର, ତେବେ ସଦା ସୁଖୀ ହେବୁ।'
ତତଃ ପୃଷ୍ଟସ୍ ସ ଭଗଵାନ୍ ମଯା ସକଲଲୋକକୃତ୍ । ହୈମପଦ୍ମଦଲସ୍ଥେନ ସଂସାରଵ୍ଯାଧିଭେଷଜମ୍
ତାପରେ, ମୁଁ ପଚାରିବା ପରେ, ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପଦ୍ମପତ୍ର ଉପରେ ବସିଥିବା ଭଗବାନ୍, ସଂସାର ରୋଗର ଔଷଧ ଦେଲେ।
କଥଂ ନାମ ମହଦ୍ ଦୁଃଖମ୍ ଅଯଂ ସଂସାର ଆଗତଃ । କଥଂ ଚ କ୍ଷୀଯତେ ଜନ୍ତୋର୍ ଇତି ପୃଷ୍ଟେନ ତେନ ମେ
ସେ ମୋତେ ପଚାରିଲେ: ଏହି ବଡ଼ ଦୁଃଖ, ଯାହାକୁ ଜନ୍ମମୃତ୍ୟୁର ଚକ୍ର ବୋଲାଯାଏ, କିପରି ଆସିଛି? ଏବଂ ଏହା କିପରି ଏକ ଜୀବରୁ ଶେଷ ହୁଏ?
ତଜ୍ ଜ୍ଞାନଂ ସୁବହୁ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଯଜ୍ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ପାଵନଂ ପରମ୍ । ଅହଂ ପିତୁର୍ ଅପି ପ୍ରାଯଃ କିଲାଧିକ ଇଵ ସ୍ଥିତଃ
ଏହି ଜ୍ଞାନଟି, ଯାହା ପବିତ୍ର କରେ ଏବଂ ସର୍ବୋଚ୍ଚ, ବହୁତ ଭଲଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି; ଏହାକୁ ଜାଣି, ମୁଁ ମୋ ବାପାଠାରୁ ମଧ୍ୟ ବଡ଼ ହୋଇଯାଇଛି ବୋଲି ମନେ ହୁଏ।
ତତୋ ଵିଦିତଵେଦ୍ଯଂ ମାଂ ନିଜପ୍ରକୃତିମ୍ ଆସ୍ଥିତମ୍ । ସ ଉଵାଚ ଜଗତ୍କର୍ତା ଵକ୍ତା ସକଲକାରଣମ୍
ତାପରେ, ଯାହା ଜାଣିବା ଦରକାର ଥିଲା ତାହା ବୁଝି, ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ ଅଟୁଟ ହୋଇ, ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ସମସ୍ତ କାରଣର ମୂଳ ଏବଂ ବକ୍ତା ମୋତେ କହିଲେ।
ଶାପେନାଜ୍ଞପଦଂ ନୀତ୍ଵା ପୃଚ୍ଛକସ୍ ତ୍ଵଂ ମଯା କୃତଃ । ପୁତ୍ରାସ୍ଯ ଜ୍ଞାନସାରସ୍ଯ ସମସ୍ତଜନସିଦ୍ଧଯେ
ଏକ ଶାପ ଦ୍ୱାରା ତୁମକୁ ଅଜ୍ଞାନର ଅବସ୍ଥାକୁ ନେଇଯାଇଥିଲି; ମୁଁ ତୁମକୁ ପଚାରିବା ପାଇଁ ବନେଇଥିଲି, ଯେଉଁଠାରେ ଜ୍ଞାନର ସାର ତୁମର ପୁଅମାନେ ଓ ସମସ୍ତଙ୍କ ଉପକାର ପାଇଁ ଦିଆଯିବ।
ଇଦାନୀଂ ଶାନ୍ତଶାପସ୍ ତ୍ଵଂ ପରଂ ବୋଧମ୍ ଉପାଗତଃ । ସଂସ୍ଥିତୋ ଽହମ୍ ଇଵୈକାତ୍ମା କନକଂ କନକାଦ୍ ଇଵ
ଏବେ ତୁମେ ଶାନ୍ତ ଶାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଜ୍ଞାନକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛ। ମୁଁ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ଏକତାରେ ବସିଛି, ଯେପରି ଏକ ସୁନା ଅନ୍ୟ ସୁନାରୁ ଅଲଗା ହୁଏ।
ଗଚ୍ଛେଦାନୀଂ ମହୀପୀଠେ ଜମ୍ବୁଦ୍ଵୀପାନ୍ତରସ୍ଥିତମ୍ । ସାଧୋ ଭାରତଵର୍ଷଂ ତ୍ଵଂ ଲୋକାନୁଗ୍ରହହେତୁନା
ଏବେ ତୁମେ ପୃଥିବୀର ମହାସିଂହାସନ, ଯାହା ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପ ମଧ୍ୟରେ ଅଛି, ସେଠାକୁ ଯାଅ। ହେ ମହାନ, ଲୋକଙ୍କ ଉପକାର ପାଇଁ ଭାରତବର୍ଷକୁ ଯାଅ।
ତତ୍ର କ୍ରିଯାକାଣ୍ଡପରାସ୍ ତ୍ଵଯା ପୁତ୍ର ମହାଧିଯଃ । ଉପଦେଶ୍ଯାଃ କ୍ରିଯାକାଣ୍ଡକ୍ରମେଣ କ୍ରମଶାଲିନଃ
ସେଠାରେ, ହେ ପୁଅ, ତୁମେ ଯେଉଁମାନେ କ୍ରିୟାକାଣ୍ଡରେ ନିଷ୍ଠା ରଖନ୍ତି ଏବଂ କ୍ରମକ୍ରମେ କ୍ରିୟାକାଣ୍ଡ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦିଅ।
ଵିରକ୍ତଚିତ୍ତାଶ୍ ଚ ତଥା ମହାପ୍ରଜ୍ଞା ଵିରାଗିଣଃ । ଉପଦେଶ୍ଯାସ୍ ତ୍ଵଯା ସାଧୋ ଜ୍ଞାନେନାନନ୍ଦଦାଯିନା
ଏହିପରି, ଯେଉଁମାନେ ମନରେ ବିରକ୍ତ ଏବଂ ମହାଜ୍ଞାନୀ ଓ ରାଗରହିତ, ହେ ସାଧୁ, ସେମାନଙ୍କୁ ତୁମେ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିବା ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଉପଦେଶ ଦିଅ।
ଇତି ତେନ ନିଯୁକ୍ତୋ ଽହଂ ପିତ୍ରା କମଲଯୋନିନା । ଇହ ରାଘଵ ତିଷ୍ଠାମି ଯାଵଦ୍ ଭୂତପରମ୍ପରା
ଏଭଳି ମୋ ପିତା, ପଦ୍ମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ମୋତେ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଇଥିଲେ। ରାଘବ, ମୁଁ ଏଠାରେ ରହୁଛି, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଏହି ଶୃଙ୍ଖଳାରେ ଅଛନ୍ତି।
କର୍ତଵ୍ଯମ୍ ଅସ୍ତି ମମ ନେହ ହି କିଞ୍ଚିଦ୍ ଏଵ ସ୍ଥାତଵ୍ଯମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଅଭିମନା ଭୁଵି ସଂସ୍ଥିତୋ ଽସ୍ମି । ସଂଶାନ୍ତଯା ସତତସୁପ୍ତଧିଯେଵ ଵୃତ୍ତ୍ଯା କାର୍ଯଂ କରୋମି ନ ଚ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଅହଂ କରୋମି
ମୋର କିଛି କାମ ଅଛି; ଏଠାରେ ମୋ ପାଇଁ ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦରକାର, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହିବାକୁ। ଏହି ଭାବନା ସହିତ, ମୁଁ ପୃଥିବୀରେ ରହୁଛି। ମୋ ମନ ସଦା ସ୍ଥିର ଓ ଶାନ୍ତ, ନିତ୍ୟ ଶୟନରେ ଥିବା ପରି, ମୁଁ ମୋର କାମ କରେ, କିନ୍ତୁ ମୁଁ କିଛି କରୁନାହିଁ।
ଏତତ୍ ତେ କଥିତଂ ସର୍ଵଂ ଜ୍ଞାନାଵତରଣଂ ଭୁଵି । ମଯା ସ୍ଵମ୍ ଈହିତଂ ଚୈଵ କମଲୋଦ୍ଭଵକଲ୍ପିତମ୍
ଏହି ସମସ୍ତ କଥା, ଜ୍ଞାନର ଅବତରଣ ଏହି ପୃଥିବୀରେ, ମୁଁ ତୁମକୁ କହିଛି; ଏହା ମୋ ଇଚ୍ଛା ଓ ପଦ୍ମରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ତାଙ୍କର କଳ୍ପନା ଅନୁଯାୟୀ।
ତଦ୍ ଇଦଂ ପରମଂ ଜ୍ଞାନଂ ଶ୍ରୋତୁମ୍ ଅଦ୍ଯ ତଵାନଘ । ଭୃଶମ୍ ଉତ୍କଣ୍ଠିତଂ ଚେତୋ ମହତସ୍ ସୁକୃତୋଦଯାତ୍
ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଜ୍ଞାନ ଆଜି ତୁମେ ଶୁଣିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ, ହେ ନିଷ୍ପାପ; ତୁମ ମନ ବହୁତ ଉତ୍ସୁକ, ଏହା ମହା ପୁଣ୍ୟର ଫଳରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଛି।