ବାଲକେଷ୍ଵ୍ ଅଜ୍ଞଲୋକେଷୁ ଲୀଲାପକ୍ଷିଷୁ ସାରଵମ୍ । ଭୋଜନାର୍ଥଂ ଵଧୂଲୋକମ୍ ଉପରୁନ୍ଧତ୍ସ୍ଵ୍ ଅନାରତମ୍
ପିଲାମାନେ, ଅଜ୍ଞ ଲୋକମାନେ ଓ ଖେଳୁଥିବା ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଭୋଗର ଲାଗି ନାରୀମାନଙ୍କ ସଂସାର ସତତ ମୂଳ ଅଟକାଇ ଦେଉଛି।
ଭ୍ରମଦ୍ଭ୍ରମରପକ୍ଷୋତ୍ଥଵାତାଧୂତେ ରଜସ୍ଯ୍ ଅଲମ୍ । କୌସୁମେ ପରିଵିଶ୍ରାନ୍ତେ ଚାମରେଷ୍ଵ୍ ଅକ୍ଷିପକ୍ଷ୍ମସୁ
ଘୁରୁଥିବା ମଧୁମକ୍ଷୀର ପଖ ପଖାରୁ ଉଠୁଥିବା ବାତାସରେ ଧୁଳି ଉଡ଼ୁଛି, ଫୁଲ ଉପରେ ବିଶ୍ରାମ କରିଛି, ଓ ମୟୂରପଖାର ଚାମର ଓ ଆଖିର ପତିଲା ଉପରେ ଶାନ୍ତି ପାଇଛି।
ରଶ୍ମିଷ୍ଵ୍ ଅଗ୍ରଗ୍ରହୋନ୍ମୁକ୍ତଚ୍ଛାଯାଜାଲଭଯାଦ୍ ଇଵ । ଗଵାକ୍ଷାଦିଷ୍ଵ୍ ଇଵୋଡ୍ଡୀଯ ପ୍ରଵିଷ୍ଟେଷୁ ଗୃହାନ୍ତରମ୍
ଟିପ୍ସର ଅଟକା ହାତରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇଥିବା କିରଣର ଛାୟାର ଜାଲର ଭୟରୁ, ସେମାନେ ବିନ୍ଦୁ ବିନ୍ଦୁ ଜାଲି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଖୋଲା ସ୍ଥାନ ଦ୍ୱାରା ଦୃତ ଭାବରେ ଭିତର ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଥିଲେ।
ଆସୀଦ୍ ଦିନଚତୁର୍ଭାଗସତ୍ତାଵେଦନତତ୍ପରଃ । ଭେରୀପଣଵଶଙ୍ଖାନାଂ ଦିଙ୍ମୁଖାପୂରକୋ ଧ୍ଵନିଃ
ଏକ ଦିନର ଚତୁର୍ଥାଂଶ ସମୟରେ, ଡ୍ରମ୍, କେଟଲ୍ଡ୍ରମ୍ ଓ ଶଙ୍ଖରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ଶବ୍ଦ ଦିଗ୍ଦିଗନ୍ତକୁ ପୂରଣ କରିଥିଲା, ଯାହା ଅସ୍ତିତ୍ୱର ଜ୍ଞାନରେ ଏକାଗ୍ର ଥିଲା।
ତେନ ତତ୍ ତାରମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଆଶୁ ଵଚୋ ଽନ୍ତର୍ଧାନମ୍ ଆଯଯୌ । ମୌନଂ ଜଲଦନାଦେନ ମାଯୂର ଇଵ ନିସ୍ସ୍ଵନଃ
ଏହାର କାରଣରୁ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ କଥା ମଧ୍ୟ ଶୀଘ୍ର ନିର୍ବିକଳ୍ପ ହେଇଗଲା; ବଦଳ ଗୁଡ଼ିକର ଗର୍ଜନ ଶୁଣି ମୟୂର ଯେପରି ଚୁପ୍ ହୋଇଯାଏ, ସେପରି।
ଚୁକ୍ଷୁଭେ କ୍ଷୁବ୍ଧପକ୍ଷାଲୀ ପଞ୍ଜରସ୍ଥା ଖଗାଵଲୀ । ଭୂକମ୍ପେନ ଲସତ୍ତାଲୀପଲ୍ଲଵେଵ ଵନାଵଲୀ
ପଞ୍ଜରାରେ ବନ୍ଦ ଚିଡ଼ିଆମାନେ, ତାଙ୍କର ପାଖ ହେଲେଇ ଅସ୍ଥିର ହେଇଗଲେ; ଭୂକମ୍ପରେ ଚଳିତ ତାଳ ଶାଖାରେ ଅସ୍ଥିର ହେଉଥିବା ଜଙ୍ଗଲ ଗଛମାନେ ପରି।
ଆଯଯୁର୍ ଭଯଵିତ୍ରସ୍ତା ବାଲା ଧାତ୍ରୀକୁଚାନ୍ତରମ୍ । ସାରଵଂ ପ୍ରାଵୃଶୀଵାବ୍ଦାଃ ପ୍ରୋନ୍ନତଂ ଶୃଙ୍ଗକୋଟରମ୍
ଭୟରେ ଆତଙ୍କିତ ଶିଶୁମାନେ ତାଙ୍କର ଧାତ୍ରୀଙ୍କର ଛାତିକୁ ଦୌଡ଼ି ଗଲେ; ବର୍ଷାର ମେଘମାନେ ଉଚ୍ଚ ପାହାଡ଼ର ଗୁହାକୁ ଲୁଚିବା ପରି।
ଉତ୍ତସ୍ଥୁର୍ ଅଵତଂସେଭ୍ଯୋ ଭୂଭୃତାଂ ଭ୍ରମରଵ୍ରଜାଃ । ଦୃଷତ୍କରାଲଵାହାଭ୍ଯସ୍ ସରିଦ୍ଭ୍ଯୋ ଽମ୍ବୁକଣା ଇଵ
ପାହାଡ଼ର ମାଲାରୁ ଭୂଙ୍ଗାମାନେ ଉଡ଼ି ଯାଇଲେ; ପାଥର ତୀବ୍ର ଝରଣାରୁ ନଦୀର ଜଳବିନ୍ଦୁ ଉଡ଼ିଯିବା ପରି।
ଏଵଂ ପ୍ରକ୍ଷୁଭିତେ ତସ୍ମିନ୍ ଗୃହେ ଦାଶରଥେ ତଦା । ପ୍ରୋକ୍ତଵାସରଵୃଦ୍ଧତ୍ଵେ ଶାନ୍ତେ ଶଙ୍ଖସ୍ଵନେ ଶନୈଃ
ଏହିପରି, ଦାଶରଥଙ୍କ ଘରେ ତା ସମୟରେ ଅସ୍ଥିରତା ଆସିଥିଲା, ଦିନଟି ବୟସ୍କ ହୋଇ ଶାନ୍ତି ଆସିଥିଲା, ଶଙ୍ଖର ସ୍ୱର ଦୀରେ ଦୀରେ ଶାନ୍ତ ହେଉଥିଲା।
ସଂହରନ୍ ପ୍ରସ୍ତୁତଂ ଵସ୍ତୁ ଵଚୋ ମଧୁରଵୃତ୍ତିମତ୍ । ଉଵାଚ ମୁନିଶାର୍ଦୂଲସ୍ ସଭାମଧ୍ଯେ ରଘୂଦ୍ଵହମ୍
ସମ୍ମିଳନୀ ମଧ୍ୟରେ, ରଘୁବଂଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କୁ, ମୂଦ୍ରା ମଧୁର ଓ ଶାନ୍ତ ଭାବରେ, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆଗର କଥାକୁ ଅପସାରଣ କରି କହିଲେ।
ରାଘଵାନଘ ଵାଗ୍ଜାଲଂ ମଯୈତଦ୍ ଯତ୍ ପ୍ରସାରିତମ୍ । ତେନ ଚିତ୍ତଖଗଂ ବଦ୍ଧ୍ଵା କ୍ରୋଡୀକୃତ୍ଯାତ୍ମତାଂ ନଯ
ଅପରାଧହୀନ ରାଘବ, ମୁଁ ଏହି କଥାର ଜାଲ ବିଛିଇଛି; ଏହା ଦ୍ୱାରା ତୁମ ମନର ପକ୍ଷୀକୁ ବାନ୍ଧି ଆତ୍ମାର ଅବସ୍ଥାକୁ ନେଇଯାଅ।
କଚ୍ଚିଦ୍ ଗୃହୀତୋ ଭଵତା ମଦ୍ଗିରାମ୍ ଅର୍ଥ ଈଦୃଶଃ । ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଦୁର୍ବୋଧମ୍ ଅକ୍ଷୀଣୋ ହଂସେନେଵାମ୍ଭସଃ ପଯଃ
ମୋର କଥାର ଅର୍ଥ ତୁମେ ବୁଝିପାରିଛ କି? ହଂସ ପାଣିର ଅଖାଦ୍ୟ ଛାଡି ଜଳକୁ ନେଇଥିବା ପରି, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ତାହାକୁ ଗ୍ରହଣ କରିଛ କି?
ଵିଚାର୍ଯୈତଦ୍ ଅଶେଷେଣ ସ୍ଵଧିଯୈଵ ପୁନଃ ପୁନଃ । ଅନେନୈଵ ପଥା ସାଧୋ ଗନ୍ତଵ୍ଯଂ ଭଵତାଧୁନା
ଏହି କଥାକୁ ତୁମେ ନିଜ ମନରେ ପୁନିପୁନି ଭଲଭାବେ ଚିନ୍ତା କରିବା ପରେ, ଏହି ଉପାୟରେ ଏହି ପଥରେ ଏବେ ଚାଲିବାକୁ ଦରକାର, ମହାନ ଜନ।
ଅନଯୈଵ ଧିଯା ରାମ ଵିହରନ୍ ନୈଵ ବଧ୍ଯସେ । ଅନ୍ଯଥାଧଃ ପତସ୍ଯ୍ ଆଶୁ ଵିନ୍ଧ୍ଯଖାତେ ଯଥା ଗଜଃ
ଏହି ବୁଝିବାରେ ରାମ, ତୁମେ ଯେଉଁପରି ଚାଲିବା, ତେଉଁପରି କିଛି ଜଡା ହେବନାହିଁ; ଅନ୍ୟଥା, ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ଏକ ହାତୀ ଭିନ୍ଧ୍ୟ ପାହାଡ଼ର ଗହ୍ୱରରେ ପଡ଼ିଯିବା ପରି ତଳକୁ ପଡ଼ିଯିବ।
ସୁଗୃହୀତଂ ଧିଯା ରାମ ମଦ୍ଵଚୋ ନ କରୋଷି ଚେତ୍ । ତତ୍ ପତସ୍ଯ୍ ଅଵଟେ ତ୍ଯକ୍ତଦୀପଃ ପାନ୍ଥୋ ଯଥା ନିଶି
ରାମ, ଯଦି ତୁମେ ମୋର କଥାକୁ ନିଜ ମନରେ ଭଲଭାବେ ଧରିନାହିଁ, ତେବେ ତୁମେ ଏକ ଯାତ୍ରୀ ରାତିରେ ଦୀପ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ଧାର ଗହ୍ୱରରେ ପଡ଼ିଯିବା ପରି ତଳକୁ ପଡ଼ିଯିବ।
ଅସଙ୍ଗେନ ଯଥାପ୍ରାପ୍ତୋ ଵ୍ଯଵହାରସ୍ ସ୍ଵସିଦ୍ଧଯେ । ଇତ୍ଯ୍ ଏଵଂ ଶାସ୍ତ୍ରସିଦ୍ଧାନ୍ତମ୍ ଆଦାଯୋଦଯଵାନ୍ ଭଵ
ଅସଙ୍ଗ ଭାବରେ ଯେଉଁ କାମ ଆସିଥାଏ, ତାହାକୁ ନିଜ ଲାଭ ପାଇଁ କର; ଏହିପରି ଶାସ୍ତ୍ରର ନିଷ୍କର୍ଷକୁ ଗ୍ରହଣ କରି, ଏକ ଉନ୍ନତ ଜୀବନ ଅନୁଭବ କର।
ହେ ସଭ୍ଯା ହେ ମହାରାଜ ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଭୂମିପାଃ । ସର୍ଵ ଏଵ ଭଵନ୍ତୋ ଽଦ୍ଯ ତାଵଦ୍ ଵ୍ଯାପାରମ୍ ଆହ୍ନିକମ୍
ହେ ସଭ୍ୟମାନେ, ହେ ମହାରାଜ, ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଏବଂ ଭୂମିର ଶାସକମାନେ, ଏଠାରେ ସମସ୍ତେ ଏବେ ନିଜ-ନିଜ ଦିନଚର୍ଯ୍ୟା କାମକୁ କରିବାକୁ ଯାଉ।
କୁର୍ଵନ୍ତ୍ଵ୍ ଅଯଂ ହି ଦିଵସଃ ପ୍ରାଯଃ ପରିଣତାକୃତିଃ । ଶେଷଂ ଵିଚାରଯିଷ୍ଯାମୋ ଵିଚାର୍ଯଂ ପ୍ରାତର୍ ଆଗତାଃ
ଏହି ଦିନଟି ପ୍ରାୟ ଶେଷ ହେଉଛି; ଆମେ ପ୍ରଭାତରେ ପୁନି ଏଠାରେ ଆସି, ଅବଶିଷ୍ଟ ଆଲୋଚନା କରିବା।
ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତେ ମୁନିନା ତେନ ସା ସର୍ଵୈଵ ସଭା ତଦା । ପ୍ରୋତ୍ତସ୍ଥୌ ପଦ୍ମଵଦନା ସଵିକାସେଵ ପଦ୍ମିନୀ
ଏପରି ମୁନି କହିବା ପରେ, ସମସ୍ତ ସଭାସଦ୍ୟମାନେ ସେହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଉଠିଗଲେ; ସେମାନଙ୍କର ମୁହଁ ଜଳରେ ଫୁଲିଥିବା ପଦ୍ମର ପରି ଖିଲିଯାଇଥିଲା।
ରାଜାନସ୍ ସ୍ତୁତରାଜାନଃ କୃତରାଘଵଵନ୍ଦନାଃ । ପରିଷ୍ଟୁତଵସିଷ୍ଠାସ୍ ତେ ଜଗ୍ମୁର୍ ଆତ୍ମନିଵେଶନମ୍
ରାଜାମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଅନ୍ୟ ରାଜାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଶଂସିତ, ରାଘବ ଓ ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ନିଜ-ନିଜ ଘରକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରେଣ ସହିତୋ ଵସିଷ୍ଠୋ ଗନ୍ତୁମ୍ ଆଶ୍ରମମ୍ । ଉତ୍ତସ୍ଥାଵ୍ ଆସନାଚ୍ ଛ୍ରୀମାନ୍ ନମସ୍କୃତନଭଶ୍ଚରଃ
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ସହିତ ବସିଷ୍ଠ ତାଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରିବା ପାଇଁ ତାଙ୍କ ଆସନରୁ ଉଠିଲେ । ଦେବମାନ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରିଥିଲେ ।
ଦଶରଥପ୍ରଭୃତଯୋ ରାଜାନୋ ମୁନଯସ୍ ତଥା । ଯଥାନୁରୂପଂ ଵକ୍ତାରମ୍ ଅନୁଗମ୍ଯ ଚିରଂ ମୁନିମ୍
ଦଶରଥ ଓ ଅନ୍ୟ ରାଜାମାନେ, ଏବଂ ମୁନିମାନେ, ଯଥାଯଥା ଭାବରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି କଥା କହିଥିବା ମୁନିଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରିଲେ ।
ଆପୃଚ୍ଛ୍ଯ କେଚିଦ୍ ଗଗନଂ ଯଯୁଃ କେଚିଦ୍ ଵନାନ୍ତରମ୍ । କେଚିଦ୍ ରାଜଗୃହଂ ସନ୍ତୋ ଭୃଙ୍ଗାଃ ପଦ୍ମୋତ୍ଥିତା ଇଵ
କିଛି ଲୋକ ନମସ୍କାର କରି ଆକାଶକୁ ଗଲେ, କିଛି ଜଣେ ଜଙ୍ଗଲର କୋଣାକୁ ଗଲେ, ଅନ୍ୟମାନେ ଘରେ ରହୁଥିବା ଲୋକ ମନ୍ଦିରରୁ ମଧୁମାକୁ ଫୁଲ ଛାଡି ଯିବା ପରି ରାଜମହଲକୁ ଫେରିଗଲେ ।
ଵସିଷ୍ଠପାଦଯୋସ୍ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ପୁଷ୍ପାଞ୍ଜଲିମ୍ ଅନାବିଲମ୍ । ପୌରୈର୍ ଅନୁଗତୋ ରାଜା ପ୍ରଵିଵେଶ ଗୃହାନ୍ତରମ୍
ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ପାଦରେ ସ୍ୱଚ୍ଛ ଫୁଲର ଅଞ୍ଜଳି ଦେଇ, ରାଜା ପୌରଜନଙ୍କ ଅନୁସରଣରେ ତାଙ୍କ ଘରର ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ ।
ରାମଲକ୍ଷ୍ମଣଶତ୍ରୁଘ୍ନାଃ ପ୍ରାପ୍ତସ୍ଯ ସ୍ଵାଶ୍ରମଂ ଗୁରୋଃ । ଅଭ୍ଯର୍ଚ୍ଯ ଚରଣୌ ଭକ୍ତା ଆଜଗ୍ମୁର୍ ନୃପମନ୍ଦିରମ୍
ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଗୁରୁଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ପହଞ୍ଚି, ଭକ୍ତିଭାବରେ ଗୁରୁଙ୍କ ପାଦକୁ ପୂଜା କରି, ତାପରେ ରାଜପାଳେସକୁ ଯାଇଲେ।
ସଦନାନି ସମାସାଦ୍ଯ ଶ୍ରୋତାରସ୍ ସର୍ଵ ଏଵ ତେ । ସସ୍ନୁର୍ ଆନର୍ଚୁର୍ ଅପ୍ଯ୍ ଆଶୁ ଦେଵାନ୍ ଵିପ୍ରାନ୍ ପିତୄଂସ୍ ତଥା
ସମସ୍ତ ଶ୍ରୋତାମାନେ ନିଜ ଘରକୁ ପହଞ୍ଚି, ଶୀଘ୍ର ସ୍ନାନ କରି, ଦେବତା, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ପିତୃମାନେଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ।
ଯଥାକ୍ରମଂ ଚ ଵିପ୍ରାଦ୍ଯୈର୍ ଭୃତ୍ଯାନ୍ତୈଶ୍ ଚ ପରିଚ୍ଛଦୈଃ । ସମଂ ବୁଭୁଜିରେ ଭୋଜ୍ଯଂ ଵର୍ଣଧର୍ମକ୍ରମୋଚିତମ୍
ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଅନ୍ୟ ଭୃତ୍ୟ ଓ ସେବକମାନେ ସହିତ, ଯଥାକ୍ରମରେ, ସମସ୍ତେ ନିଜ ଜାତି ଓ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ଖାଦ୍ୟ ଭୋଜନ କଲେ।
ଅସ୍ତଙ୍ଗତେ ଦିନକରେ ସମଂ ଦିଵସକର୍ମଭିଃ । ଅଭ୍ଯାଗତେ ରାତ୍ରିକରେ ସମଂ ରଜନିକର୍ମଭିଃ
ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହେବା ପରେ, ସମସ୍ତେ ଦିନର କାର୍ଯ୍ୟ ସାଙ୍ଗରେ କଲେ; ରାତି ଆସିଲା ପରେ, ସମସ୍ତେ ରାତିର କାର୍ଯ୍ୟ ସାଙ୍ଗରେ କଲେ।
ସ୍ଥିତାସ୍ ତଲ୍ପେଷୁ କୌଶେଯଶଯନେଷ୍ଵ୍ ଆସନେଷୁ ଚ । ଭୂଚରା ମୁନିରାଜାନୋ ରାଜପୁତ୍ରା ମହର୍ଷଯଃ
କଉଶେୟ ଶୟ୍ୟା ଓ ଆସନରେ ବସି, ଭୂମିରେ ଘୁଞ୍ଚିବା ମୁନି, ରାଜପୁତ୍ର ଓ ମହାର୍ଷିମାନେ ଅଟୁଟ ରହିଲେ।
ସଂସାରୋତ୍ତରଣୋପାଯଂ ଵସିଷ୍ଠଵଚନେରିତମ୍ । ଯଥାଵଦ୍ ଏକାଗ୍ରଧିଯଶ୍ ଚିନ୍ତଯାମ୍ ଆସୁର୍ ଆଦୃତାଃ
ବସିଷ୍ଠଙ୍କର କଥା ଦ୍ୱାରା ସଂସାର ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବାର ଉପାୟକୁ, ସମ୍ମାନ ଓ ଏକାଗ୍ର ମନରେ ଚିନ୍ତା କରିଲେ।