ମୁନିଵାଗର୍ଥନିକ୍ଷିପ୍ତମନସ୍ଯ୍ ଅସ୍ତେତରକ୍ରିଯେ । ରାଜଲୋକେ ଗତସ୍ପନ୍ଦଂ ଚିତ୍ରାର୍ପିତ ଇଵ ସ୍ଥିତେ
ମୁନିଙ୍କର କଥାର ଅର୍ଥରେ ମନ ଲଗାଇ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି କାମ କରୁନାହିଁ, ରାଜସଭାରେ ରାଜକୁମାର ନିଶ୍ଚଳ ଅବସ୍ଥାରେ ବସିଥିଲେ, ଏକ ଚିତ୍ର ପରି।
ଵସିଷ୍ଠଵଚସାମ୍ ଅର୍ଥଂ ଵିଚାରଯତି ସାଦରମ୍ । ଲସଦଙ୍ଗୁଲିଭଙ୍ଗେ ଚ ମୁନିସାର୍ଥେ ସ୍ଫୁରଦ୍ଭ୍ରୁଵି
ବସିଷ୍ଠଙ୍କର କଥାର ଅର୍ଥକୁ ଭଲଭାବେ ବିଚାର କରୁଥିବା, ମୁନିମାନଙ୍କର ମୁଖ୍ୟ ନାୟକ ଆଙ୍ଗୁଳିର ଭଙ୍ଗି ଏବଂ ଭୂରୁ ଆକାରରେ ଚମକୁଥିବା ଭାବରେ ଦୃଢ଼ ଧ୍ୟାନ ଦେଇଥିଲେ।
ଵିସ୍ମଯାଲୋକନୋଲ୍ଲାସପ୍ରୋତ୍ଫୁଲ୍ଲନଯନାଲିନି । ପୁରନ୍ଧ୍ରିଵର୍ଗେ ପ୍ରଗ୍ରୀଵତରୁମଞ୍ଜରିତାଂ ଗତେ
ମହିଳାମାନେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଦେଖି ନୟନଗୁଡିକ ମାନେ ପଦ୍ମପରି ଫୁଲିଗଲା, ତାଙ୍କର ଗଳା ଫୁଲର ମାଳାରେ ସଜିଥିଲା, ସେ ଯେଉଁପଥରେ ଯାଇଥିଲେ, ସେଉଁପଥକୁ ତାଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟି ଘୁଡ଼ିଗଲା।
ଖେ ଵାସରଚତୁର୍ଭାଗଦେଶେ ଦିନକରେ ସ୍ଥିତେ । ଶ୍ରୁତଜ୍ଞାନତଯା ସୌମ୍ଯେ କିଞ୍ଚିଚ୍ ଛମମ୍ ଉପେଯୁଷି
ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦିନର ଚତୁର୍ଥ ଭାଗର ଆକାଶରେ ଥିଲାବେଳେ, ମୃଦୁ ବାୟୁ ଶୁଣି ଜାଣି ଅଳ୍ପ ଶାନ୍ତ ହେଇଗଲା।
ଶ୍ରଵଣାଯେଵ ସଂଶାନ୍ତଵିତାନସ୍ପନ୍ଦମ୍ ଆସ୍ଥିତେ । ମୌନଂ ମରୁତି ମନ୍ଦାରମଧୁରାମୋଦଦାଯିନି
ଶୁଣିବା ପାଇଁ ମନେ ହେଉଥିବା ପରି, ବାୟୁର ଚାଦର ଶାନ୍ତ ହେଇଗଲା, ମନ୍ଦାରା ଫୁଲର ମିଠା ସୁଗନ୍ଧ ଦେଇ, ଚୁପ୍ଚାପ ଶାନ୍ତି ବ୍ୟାପିଗଲା।
ପୁଷ୍ପଦାମସୁ ସୁପ୍ତାସୁ ମଦାଦ୍ ଭ୍ରମରପଙ୍କ୍ତିଷୁ । ଜ୍ଞାତଜ୍ଞେଯତଯା ନୂନଂ ସମ୍ଯଗ୍ଧ୍ଯାନଵତୀଷ୍ଵ୍ ଇଵ
ଫୁଲର ମାଳାରେ ମଦରେ ମତ ମାଉଁ ମାନେ ଘୁମେଇଥିଲେ, ଏହା ଏପରି ଲାଗୁଥିଲା — ଯେଉଁମାନେ ଜଣା ଓ ଜଣାଯିବାକୁ ଜାଣି, ସଠିକ୍ ଧ୍ୟାନରେ ଲଗିଥିଲେ, ସେମାନେ ଶାନ୍ତିକୁ ପାଇଥିଲେ।
ଜାଲମୁକ୍ତାକଲାପାନ୍ତସ୍ ତଥା ମକୁରଭୂମିଷୁ । କଚତ୍ଯ୍ ଅପଗତସ୍ପନ୍ଦଂ ତାପେ ଶ୍ରୋତୁମ୍ ଇଵାସ୍ଥିତେ
ମୁକ୍ତାମାଳାର ଶେଷ ଅଂଶ ଓ ଆଇନାର ଉପରେ ସବୁ କିଛି ଏପରି ନିଶ୍ଚଳ ହୋଇ ରହିଥିଲା, ଯେପରି ତାପରେ ଶାନ୍ତ ହୋଇ, ଶୁଣିବାକୁ ଅପେକ୍ଷା କରୁଛି।
ଗୃହାନ୍ତରଂ ପ୍ରଵିଷ୍ଟେଷୁ ଗଵାକ୍ଷୈର୍ ଦୂରମ୍ ଅଂଶୁଷୁ । ଵିଶ୍ରମାର୍ଥମ୍ ଇଵାଦୀର୍ଘନଭଃପାନ୍ଥେଷୁ ଶୀତଲମ୍
ଘରର ଭିତରକୁ ଜାଲି ଦ୍ୱାରା ଦୂର ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସୂର୍ଯ୍ୟ କିରଣ ପ୍ରବେଶ କରିଥିଲା, ଦୀର୍ଘ ଆକାଶ ଅଞ୍ଚଳରେ ଶୀତଳତା ଏପରି ବିଶ୍ରାମ କରୁଥିଲା, ଯେପରି ଏହା ଶାନ୍ତି ପାଇଁ ଅପେକ୍ଷା କରୁଛି।
ମୁକ୍ତାଜାଲପ୍ରଭାଜାଲଭସ୍ମନୋଦ୍ଧୂଲିତାତ୍ମନି । ଶଂସତୀଵ ଶମଂ ଶାମ୍ଯଦ୍ଦିନଦେହେ ଦିନାତପେ
ମୁକ୍ତାମାଳାର ଆଲୋକରେ ଆତ୍ମା ଭସ୍ମରେ ଝାଡି ଦିଆଯାଇଥିବା ପରି ଶାନ୍ତିକୁ ପ୍ରକାଶ କରୁଥିଲା, ଦିନର ତାପ ଶାନ୍ତ ହେବା ସମୟରେ ଦିନର ଶରୀର ମଧ୍ୟ ଏପରି ଶାନ୍ତି ଦେଉଥିଲା।
କରଲୀଲାସରୋଜେଷୁ ଶେଖରେଷୁ ଚ ଭୂଭୃତାମ୍ । ଶୁଷ୍ଯତ୍ସୁ ରସସଂଶୋଷାଦ୍ ଅଵୃତ୍ତିଷୁ ମନସ୍ସ୍ଵ୍ ଇଵ
ହସିବା ହାତର ପଦ୍ମ ଓ ପାହାଡ଼ର ଶିଖରରେ, ତାପରେ ରସ ଶୁଷ୍କ ହେଇଯିବାରୁ, ଏପରି ନିଷ୍କ୍ରିୟତା ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଯେପରି ଜୀବନ ନାହିଁ ଥିବା ମନରେ।
ବାଲକେଷ୍ଵ୍ ଅଜ୍ଞଲୋକେଷୁ ଲୀଲାପକ୍ଷିଷୁ ସାରଵମ୍ । ଭୋଜନାର୍ଥଂ ଵଧୂଲୋକମ୍ ଉପରୁନ୍ଧତ୍ସ୍ଵ୍ ଅନାରତମ୍
ପିଲାମାନେ, ଅଜ୍ଞ ଲୋକମାନେ ଓ ଖେଳୁଥିବା ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଭୋଗର ଲାଗି ନାରୀମାନଙ୍କ ସଂସାର ସତତ ମୂଳ ଅଟକାଇ ଦେଉଛି।
ଭ୍ରମଦ୍ଭ୍ରମରପକ୍ଷୋତ୍ଥଵାତାଧୂତେ ରଜସ୍ଯ୍ ଅଲମ୍ । କୌସୁମେ ପରିଵିଶ୍ରାନ୍ତେ ଚାମରେଷ୍ଵ୍ ଅକ୍ଷିପକ୍ଷ୍ମସୁ
ଘୁରୁଥିବା ମଧୁମକ୍ଷୀର ପଖ ପଖାରୁ ଉଠୁଥିବା ବାତାସରେ ଧୁଳି ଉଡ଼ୁଛି, ଫୁଲ ଉପରେ ବିଶ୍ରାମ କରିଛି, ଓ ମୟୂରପଖାର ଚାମର ଓ ଆଖିର ପତିଲା ଉପରେ ଶାନ୍ତି ପାଇଛି।
ରଶ୍ମିଷ୍ଵ୍ ଅଗ୍ରଗ୍ରହୋନ୍ମୁକ୍ତଚ୍ଛାଯାଜାଲଭଯାଦ୍ ଇଵ । ଗଵାକ୍ଷାଦିଷ୍ଵ୍ ଇଵୋଡ୍ଡୀଯ ପ୍ରଵିଷ୍ଟେଷୁ ଗୃହାନ୍ତରମ୍
ଟିପ୍ସର ଅଟକା ହାତରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇଥିବା କିରଣର ଛାୟାର ଜାଲର ଭୟରୁ, ସେମାନେ ବିନ୍ଦୁ ବିନ୍ଦୁ ଜାଲି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଖୋଲା ସ୍ଥାନ ଦ୍ୱାରା ଦୃତ ଭାବରେ ଭିତର ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଥିଲେ।
ଆସୀଦ୍ ଦିନଚତୁର୍ଭାଗସତ୍ତାଵେଦନତତ୍ପରଃ । ଭେରୀପଣଵଶଙ୍ଖାନାଂ ଦିଙ୍ମୁଖାପୂରକୋ ଧ୍ଵନିଃ
ଏକ ଦିନର ଚତୁର୍ଥାଂଶ ସମୟରେ, ଡ୍ରମ୍, କେଟଲ୍ଡ୍ରମ୍ ଓ ଶଙ୍ଖରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ଶବ୍ଦ ଦିଗ୍ଦିଗନ୍ତକୁ ପୂରଣ କରିଥିଲା, ଯାହା ଅସ୍ତିତ୍ୱର ଜ୍ଞାନରେ ଏକାଗ୍ର ଥିଲା।
ତେନ ତତ୍ ତାରମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଆଶୁ ଵଚୋ ଽନ୍ତର୍ଧାନମ୍ ଆଯଯୌ । ମୌନଂ ଜଲଦନାଦେନ ମାଯୂର ଇଵ ନିସ୍ସ୍ଵନଃ
ଏହାର କାରଣରୁ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ କଥା ମଧ୍ୟ ଶୀଘ୍ର ନିର୍ବିକଳ୍ପ ହେଇଗଲା; ବଦଳ ଗୁଡ଼ିକର ଗର୍ଜନ ଶୁଣି ମୟୂର ଯେପରି ଚୁପ୍ ହୋଇଯାଏ, ସେପରି।
ଚୁକ୍ଷୁଭେ କ୍ଷୁବ୍ଧପକ୍ଷାଲୀ ପଞ୍ଜରସ୍ଥା ଖଗାଵଲୀ । ଭୂକମ୍ପେନ ଲସତ୍ତାଲୀପଲ୍ଲଵେଵ ଵନାଵଲୀ
ପଞ୍ଜରାରେ ବନ୍ଦ ଚିଡ଼ିଆମାନେ, ତାଙ୍କର ପାଖ ହେଲେଇ ଅସ୍ଥିର ହେଇଗଲେ; ଭୂକମ୍ପରେ ଚଳିତ ତାଳ ଶାଖାରେ ଅସ୍ଥିର ହେଉଥିବା ଜଙ୍ଗଲ ଗଛମାନେ ପରି।
ଆଯଯୁର୍ ଭଯଵିତ୍ରସ୍ତା ବାଲା ଧାତ୍ରୀକୁଚାନ୍ତରମ୍ । ସାରଵଂ ପ୍ରାଵୃଶୀଵାବ୍ଦାଃ ପ୍ରୋନ୍ନତଂ ଶୃଙ୍ଗକୋଟରମ୍
ଭୟରେ ଆତଙ୍କିତ ଶିଶୁମାନେ ତାଙ୍କର ଧାତ୍ରୀଙ୍କର ଛାତିକୁ ଦୌଡ଼ି ଗଲେ; ବର୍ଷାର ମେଘମାନେ ଉଚ୍ଚ ପାହାଡ଼ର ଗୁହାକୁ ଲୁଚିବା ପରି।
ଉତ୍ତସ୍ଥୁର୍ ଅଵତଂସେଭ୍ଯୋ ଭୂଭୃତାଂ ଭ୍ରମରଵ୍ରଜାଃ । ଦୃଷତ୍କରାଲଵାହାଭ୍ଯସ୍ ସରିଦ୍ଭ୍ଯୋ ଽମ୍ବୁକଣା ଇଵ
ପାହାଡ଼ର ମାଲାରୁ ଭୂଙ୍ଗାମାନେ ଉଡ଼ି ଯାଇଲେ; ପାଥର ତୀବ୍ର ଝରଣାରୁ ନଦୀର ଜଳବିନ୍ଦୁ ଉଡ଼ିଯିବା ପରି।
ଏଵଂ ପ୍ରକ୍ଷୁଭିତେ ତସ୍ମିନ୍ ଗୃହେ ଦାଶରଥେ ତଦା । ପ୍ରୋକ୍ତଵାସରଵୃଦ୍ଧତ୍ଵେ ଶାନ୍ତେ ଶଙ୍ଖସ୍ଵନେ ଶନୈଃ
ଏହିପରି, ଦାଶରଥଙ୍କ ଘରେ ତା ସମୟରେ ଅସ୍ଥିରତା ଆସିଥିଲା, ଦିନଟି ବୟସ୍କ ହୋଇ ଶାନ୍ତି ଆସିଥିଲା, ଶଙ୍ଖର ସ୍ୱର ଦୀରେ ଦୀରେ ଶାନ୍ତ ହେଉଥିଲା।
ସଂହରନ୍ ପ୍ରସ୍ତୁତଂ ଵସ୍ତୁ ଵଚୋ ମଧୁରଵୃତ୍ତିମତ୍ । ଉଵାଚ ମୁନିଶାର୍ଦୂଲସ୍ ସଭାମଧ୍ଯେ ରଘୂଦ୍ଵହମ୍
ସମ୍ମିଳନୀ ମଧ୍ୟରେ, ରଘୁବଂଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କୁ, ମୂଦ୍ରା ମଧୁର ଓ ଶାନ୍ତ ଭାବରେ, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆଗର କଥାକୁ ଅପସାରଣ କରି କହିଲେ।
ରାଘଵାନଘ ଵାଗ୍ଜାଲଂ ମଯୈତଦ୍ ଯତ୍ ପ୍ରସାରିତମ୍ । ତେନ ଚିତ୍ତଖଗଂ ବଦ୍ଧ୍ଵା କ୍ରୋଡୀକୃତ୍ଯାତ୍ମତାଂ ନଯ
ଅପରାଧହୀନ ରାଘବ, ମୁଁ ଏହି କଥାର ଜାଲ ବିଛିଇଛି; ଏହା ଦ୍ୱାରା ତୁମ ମନର ପକ୍ଷୀକୁ ବାନ୍ଧି ଆତ୍ମାର ଅବସ୍ଥାକୁ ନେଇଯାଅ।
କଚ୍ଚିଦ୍ ଗୃହୀତୋ ଭଵତା ମଦ୍ଗିରାମ୍ ଅର୍ଥ ଈଦୃଶଃ । ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଦୁର୍ବୋଧମ୍ ଅକ୍ଷୀଣୋ ହଂସେନେଵାମ୍ଭସଃ ପଯଃ
ମୋର କଥାର ଅର୍ଥ ତୁମେ ବୁଝିପାରିଛ କି? ହଂସ ପାଣିର ଅଖାଦ୍ୟ ଛାଡି ଜଳକୁ ନେଇଥିବା ପରି, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ତାହାକୁ ଗ୍ରହଣ କରିଛ କି?
ଵିଚାର୍ଯୈତଦ୍ ଅଶେଷେଣ ସ୍ଵଧିଯୈଵ ପୁନଃ ପୁନଃ । ଅନେନୈଵ ପଥା ସାଧୋ ଗନ୍ତଵ୍ଯଂ ଭଵତାଧୁନା
ଏହି କଥାକୁ ତୁମେ ନିଜ ମନରେ ପୁନିପୁନି ଭଲଭାବେ ଚିନ୍ତା କରିବା ପରେ, ଏହି ଉପାୟରେ ଏହି ପଥରେ ଏବେ ଚାଲିବାକୁ ଦରକାର, ମହାନ ଜନ।
ଅନଯୈଵ ଧିଯା ରାମ ଵିହରନ୍ ନୈଵ ବଧ୍ଯସେ । ଅନ୍ଯଥାଧଃ ପତସ୍ଯ୍ ଆଶୁ ଵିନ୍ଧ୍ଯଖାତେ ଯଥା ଗଜଃ
ଏହି ବୁଝିବାରେ ରାମ, ତୁମେ ଯେଉଁପରି ଚାଲିବା, ତେଉଁପରି କିଛି ଜଡା ହେବନାହିଁ; ଅନ୍ୟଥା, ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ଏକ ହାତୀ ଭିନ୍ଧ୍ୟ ପାହାଡ଼ର ଗହ୍ୱରରେ ପଡ଼ିଯିବା ପରି ତଳକୁ ପଡ଼ିଯିବ।
ସୁଗୃହୀତଂ ଧିଯା ରାମ ମଦ୍ଵଚୋ ନ କରୋଷି ଚେତ୍ । ତତ୍ ପତସ୍ଯ୍ ଅଵଟେ ତ୍ଯକ୍ତଦୀପଃ ପାନ୍ଥୋ ଯଥା ନିଶି
ରାମ, ଯଦି ତୁମେ ମୋର କଥାକୁ ନିଜ ମନରେ ଭଲଭାବେ ଧରିନାହିଁ, ତେବେ ତୁମେ ଏକ ଯାତ୍ରୀ ରାତିରେ ଦୀପ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ଧାର ଗହ୍ୱରରେ ପଡ଼ିଯିବା ପରି ତଳକୁ ପଡ଼ିଯିବ।
ଅସଙ୍ଗେନ ଯଥାପ୍ରାପ୍ତୋ ଵ୍ଯଵହାରସ୍ ସ୍ଵସିଦ୍ଧଯେ । ଇତ୍ଯ୍ ଏଵଂ ଶାସ୍ତ୍ରସିଦ୍ଧାନ୍ତମ୍ ଆଦାଯୋଦଯଵାନ୍ ଭଵ
ଅସଙ୍ଗ ଭାବରେ ଯେଉଁ କାମ ଆସିଥାଏ, ତାହାକୁ ନିଜ ଲାଭ ପାଇଁ କର; ଏହିପରି ଶାସ୍ତ୍ରର ନିଷ୍କର୍ଷକୁ ଗ୍ରହଣ କରି, ଏକ ଉନ୍ନତ ଜୀବନ ଅନୁଭବ କର।
ହେ ସଭ୍ଯା ହେ ମହାରାଜ ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଭୂମିପାଃ । ସର୍ଵ ଏଵ ଭଵନ୍ତୋ ଽଦ୍ଯ ତାଵଦ୍ ଵ୍ଯାପାରମ୍ ଆହ୍ନିକମ୍
ହେ ସଭ୍ୟମାନେ, ହେ ମହାରାଜ, ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଏବଂ ଭୂମିର ଶାସକମାନେ, ଏଠାରେ ସମସ୍ତେ ଏବେ ନିଜ-ନିଜ ଦିନଚର୍ଯ୍ୟା କାମକୁ କରିବାକୁ ଯାଉ।
କୁର୍ଵନ୍ତ୍ଵ୍ ଅଯଂ ହି ଦିଵସଃ ପ୍ରାଯଃ ପରିଣତାକୃତିଃ । ଶେଷଂ ଵିଚାରଯିଷ୍ଯାମୋ ଵିଚାର୍ଯଂ ପ୍ରାତର୍ ଆଗତାଃ
ଏହି ଦିନଟି ପ୍ରାୟ ଶେଷ ହେଉଛି; ଆମେ ପ୍ରଭାତରେ ପୁନି ଏଠାରେ ଆସି, ଅବଶିଷ୍ଟ ଆଲୋଚନା କରିବା।
ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତେ ମୁନିନା ତେନ ସା ସର୍ଵୈଵ ସଭା ତଦା । ପ୍ରୋତ୍ତସ୍ଥୌ ପଦ୍ମଵଦନା ସଵିକାସେଵ ପଦ୍ମିନୀ
ଏପରି ମୁନି କହିବା ପରେ, ସମସ୍ତ ସଭାସଦ୍ୟମାନେ ସେହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଉଠିଗଲେ; ସେମାନଙ୍କର ମୁହଁ ଜଳରେ ଫୁଲିଥିବା ପଦ୍ମର ପରି ଖିଲିଯାଇଥିଲା।
ରାଜାନସ୍ ସ୍ତୁତରାଜାନଃ କୃତରାଘଵଵନ୍ଦନାଃ । ପରିଷ୍ଟୁତଵସିଷ୍ଠାସ୍ ତେ ଜଗ୍ମୁର୍ ଆତ୍ମନିଵେଶନମ୍
ରାଜାମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଅନ୍ୟ ରାଜାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଶଂସିତ, ରାଘବ ଓ ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ନିଜ-ନିଜ ଘରକୁ ଚାଲିଗଲେ।