ଜୀଵିତସ୍ଯାପି ହନ୍ତାରଂ ଦାତାରଂ ଚୈକରୂପଯା । ଦୃଶା ପ୍ରସାଦମାଧୁର୍ଯଶାଲିନ୍ଯା ପରିପଶ୍ଯତି
ଯିଏ ଜୀବନ ନେଇଥାଏ ଓ ଯିଏ ଦେଇଥାଏ, ସେ ଦୁଇଁକୁ ଏକାଇ ଦୟା ଓ ମାଧୁର୍ଯ୍ୟ ଭରା ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖେ ।
ସ୍ଥିରାସ୍ଥିରଶରୀରେଷୁ ରମ୍ଯାରମ୍ଯେଷୁ ଵସ୍ତୁଷୁ । ନ ହୃଷ୍ଯତି ଗ୍ଲାଯତି ଵା ସଦା ସମତଯେଦ୍ଧଯା
ସ୍ଥିର କିମ୍ବା ଅସ୍ଥିର ଦେହରେ, ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିବା କିମ୍ବା ଅନାନ୍ଦ ଦେଇଥିବା ବସ୍ତୁରେ — ସେ କେବେ ଖୁସି ହୁଏ ନାହିଁ, କେବେ ଦୁଃଖି ମଧ୍ୟ ହୁଏ ନାହିଁ, ସଦା ସମଭାବରେ ରହେ ।
ତ୍ଯକ୍ତାସ୍ଥତ୍ଵାଦ୍ ଅନାଦେଯରୂପତ୍ଵାଜ୍ ଜଗତସ୍ ସ୍ଥିତେଃ । ନୂନଂ ଵିଦିତଵେଦ୍ଯତ୍ଵାନ୍ ନୀରାଗତ୍ଵାତ୍ ସ୍ଵଚେତସଃ
ଏହି ସଂସାରରେ ସତ୍ୟ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନଥିବାରୁ ଏବଂ ଏହାକୁ ଧରିପାରିବା ଯାଉଁ ନୁହେଁ, ଏହା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ କେବଳ ଜାଣିବା ପାଇଁ ଦେଖାଯାଏ, ନିଜ ମନରେ କୌଣସି ଆସକ୍ତି ନଥାଏ।
ନ କସ୍ଯଚିନ୍ ନ କସ୍ଯାଞ୍ଚିଦ୍ ଅକ୍ଷସ୍ଯ ଵିଷଯସ୍ଥିତୌ । ଦଦାତି ପ୍ରସରଂ ସାଧୁର୍ ଆଧିପ୍ରୋଜ୍ଝିତଯା ଧିଯା
ଯେଉଁ ମନେ ଅନ୍ୟର ଆଧିପତ୍ୟରୁ ମୁକ୍ତ, ସେ କେବେ ମଧ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ବିଷୟବସ୍ତୁ ଭିତରେ ଭ୍ରମଣ କରିବାକୁ ଦିଏନାହିଁ।
ଅତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞମ୍ ଅଵିଶ୍ରାନ୍ତମ୍ ଅଲବ୍ଧାତ୍ମାନମ୍ ଅସ୍ଥିରମ୍ । ନିଗିରନ୍ତୀନ୍ଦ୍ରିଯାଣ୍ଯ୍ ଆଶୁ ହରିଣା ଇଵ ପଲ୍ଲଵମ୍
ଯିଏ ସତ୍ୟକୁ ଜାଣିନାହିଁ, ଯିଏ ଅଶାନ୍ତ, ନିଜକୁ ଅନୁଭବ କରିନାହିଁ ଓ ଅସ୍ଥିର, ତାଙ୍କ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ତାଙ୍କୁ ତୁରନ୍ତ ଗିଲିଯାଏ, ଯେପରି ହରିଣ ତରଳ ପତ୍ର ଖାଏ।
ଉହ୍ଯମାନଂ ଭଵାମ୍ଭୋଧୌ ଵାସନାଵୀଚିଵେଲ୍ଲିତମ୍ । ନିଗିରନ୍ତୀନ୍ଦ୍ରିଯଗ୍ରାହା ହାହାକ୍ରନ୍ଦପରାଯଣମ୍
ଯିଏ ସଂସାରର ଦୁଃଖର ସମୁଦ୍ରରେ ତରିଯାଉଛି, ଭାବନାର ତରଙ୍ଗରେ ଉତ୍ତେଜିତ, ସେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ମାଛମାନେ ତାଙ୍କୁ ଗିଲିଯାଏ, ସେ ସଦା ଦୁଃଖର ଚିତ୍କାର କରିଥାଏ।
ଵିଚାରତୋ ଲବ୍ଧପଦଂ ଵିଶ୍ରାନ୍ତଧିଯମ୍ ଆତ୍ମନି । ନ ହରନ୍ତି ଵିକଲ୍ପୌଘା ଜଲୌଘା ଇଵ ପର୍ଵତମ୍
ଯେଉଁମାନେ ଚିନ୍ତା ଓ ଅନ୍ୱେଷଣ ଦ୍ୱାରା ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ଶାନ୍ତି ଓ ନିଜ ସ୍ୱରୂପ ପାଇଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ମନକୁ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଚିନ୍ତାର ଝରଣା ଭାବିଲେ ମଧ୍ୟ ହଟାଇପାରେ ନାହିଁ, ଯେପରି ଏକ ପାହାଡ଼କୁ ଜଳର ତେଜ ପ୍ରବାହ ହଟାଇପାରେ ନାହିଁ।
ସର୍ଵସଙ୍କଲ୍ପସୀମାନ୍ତେ ଵିଶ୍ରାନ୍ତାନାଂ ପରେ ପଦେ । ତେଷାଂ ଲବ୍ଧସ୍ଵରୂପାଣାଂ ମେରୁର୍ ଏଵ ତୃଣାଯତେ
ଯେଉଁମାନେ ସମସ୍ତ ମନୋବିକଳ୍ପର ସୀମାରେ ଶାନ୍ତି ଓ ପରମ ପଦକୁ ଅନୁଭବ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମେରୁ ପର୍ବତ ମଧ୍ୟ ଘାସର ଏକ ତଣା ପରି ଅପରିଗଣ୍ୟ ଲାଗେ।
ଜଗଜ୍ ଜରତ୍ତୃଣଲଵୋ ଵିଷଂ ଚାମୃତମ୍ ଏଵ ଚ । କ୍ଷଣଃ କଲ୍ପସହସ୍ରଂ ଚ ସମତା ତତଚେତସାମ୍
ଏପରି ମନ ଯାହାଙ୍କରେ ନିଶ୍ଚଳ ହୋଇଛି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ସଂସାର, ପୁରୁଣା ଘାସ, ବିଷ, ଅମୃତ, ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଓ ହଜାର କଳ୍ପ ସମାନ ହୋଇଯାଏ।
ସଂଵିନ୍ମାତ୍ରଂ ଜଗଦ୍ ଇତି ମତ୍ଵା ମୁଦିତବୁଦ୍ଧଯଃ । ସଂଵିନ୍ମଯତ୍ଵାଦ୍ ଅନ୍ତସ୍ସ୍ଥଜଗତ୍କା ଵିହରନ୍ତ୍ଯ୍ ଅମୀ
ଏହି ମନେ କହନ୍ତି—'ଏହି ସଂସାର କେବଳ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା', ଏହା ଭାବି ସେମାନଙ୍କର ମନ ଆନନ୍ଦିତ ହୁଏ; ଯେହেতୁ ଭିତରର ସଂସାର ମଧ୍ୟ ଚେତନାରୁ ଗଠିତ, ସେମାନେ ଏହା ମଧ୍ୟରେ ସ୍ୱାଧୀନ ଭାବେ ଚଳାଚଳ କରନ୍ତି।
ସଂଵିନ୍ମାତ୍ରପରିସ୍ପନ୍ଦେ ଜାଗତେ ଵସ୍ତୁପଞ୍ଜରେ । କିଂ ହେଯଂ କିମ୍ ଉପାଦେଯମ୍ ଇହ ତତ୍ତ୍ଵଵିଦୋ ମୁନେଃ
ଚେତନାର କେବଳ ଉତ୍ସାହ ଭିତରେ, ଏହି ଜାଗ୍ରତ ଜଗତର ଖୋଳାରେ, ସତ୍ୟକୁ ଜାଣିଥିବା ମୁନିଙ୍କ ପାଇଁ କଣ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଯୋଗ୍ୟ ଏବଂ କଣ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଯୋଗ୍ୟ?
ସଂଵିଦ୍ ଏଵେଦମ୍ ଅଖିଲଂ ଭ୍ରାନ୍ତିମ୍ ଅନ୍ଯାଂ ତ୍ଯଜାନଘ । ସଂଵିନ୍ମଯଵପୁସ୍ ସ୍ଫାରଃ କିଂ ଜହାସି କିମ୍ ଈହସେ
ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ କେବଳ ଚେତନା ମାତ୍ର; ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଭ୍ରମକୁ ଛାଡ଼, ହେ ନିର୍ମଳ। ତୁମର ଦେହ ଯେତେବେଳେ ଚେତନାର ପୂର୍ଣ୍ଣତା ହୁଏ, ସେତେବେଳେ କଣ ତୁମେ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଚେଷ୍ଟା କରିବ ଏବଂ କଣ ଚାହିଁବ?
ଯଦ୍ ଏତଜ୍ ଜାଯତେ ଭୂମେର୍ ଭଵିଷ୍ଯତ୍ ପେଲଵାଙ୍କୁରଃ । ତତ୍ ସଂଵିଦ୍ ଏଵ ପ୍ରଥତେ ତଥା ନ ତ୍ଵ୍ ଅଙ୍କୁରୋ ଽସ୍ତି ସଃ
ଭୂମିରୁ ଯେଉଁ ଅଙ୍କୁର ଭବିଷ୍ୟତରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ସେଟି ମଧ୍ୟ ଚେତନାର ଦେଖାଯିବା ରୂପ; ଏହିପରି କୌଣସି ଅଙ୍କୁର ସତ୍ୟରେ ନାହିଁ।
ଆଦାଵ୍ ଅନ୍ତେ ଚ ଯନ୍ ନାସ୍ତି ଵର୍ତମାନେ ଽପି ତସ୍ଯ ଯା । କଞ୍ଚିତ୍ କାଲଲଵଂ ଦୃଷ୍ଟା ସତ୍ତାସୌ ସଂଵିଦୋ ଭ୍ରମଃ
ଯାହା ଆରମ୍ଭରେ ଓ ଶେଷରେ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ବର୍ତ୍ତମାନରେ କିଛି ଖ୍ଷଣ ପାଇଁ ଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଏ—ଏହିପରି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଚେତନାର ଭ୍ରମ ମାତ୍ର।
ଇତି ମତ୍ଵା ଧିଯଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଭାଵାଭାଵାନୁପାତିନୀମ୍ । ନିସ୍ସଙ୍ଗସଂଵିଦ୍ଭାରୂପୋ ଭଵ ଭାଵାନ୍ତମ୍ ଆଗତଃ
ଏହିପରି ଭାବି, ଅସ୍ତି ଓ ନାସ୍ତିରେ ଲାଗିଥିବା ମନକୁ ଛାଡିଦେ । ସମସ୍ତ ଭାବର ଶେଷକୁ ପହଞ୍ଚି, ନିର୍ଲିପ୍ତ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାର ଆକାର ହେଇ ରହ ।
କାଯେନ ମନସା ବୁଦ୍ଧ୍ଯା କେଵଲୈର୍ ଇନ୍ଦ୍ରିଯୈର୍ ଅପି । କର୍ମ କୁର୍ଵନ୍ନ୍ ଅକୁର୍ଵନ୍ ଵା ନିସ୍ସଙ୍ଗସ୍ ସନ୍ ନ ଲିପ୍ଯସେ
ଦେହ, ମନ, ବୁଦ୍ଧି କିମ୍ବା କେବଳ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା କାମ କରୁଥିବା କିମ୍ବା କିଛି କରୁନାହିଁ, ଯଦି ତୁମେ ନିର୍ଲିପ୍ତ ରହ, ତେବେ କୌଣସି କାମରେ ତୁମେ ଲାଗି ଯାଉନାହିଁ ।
ଗତସଙ୍ଗେନ ମନସା କୁର୍ଵନ୍ନ୍ ଅପି ନ ଲିପ୍ଯସେ । ସୁଖଦୁଃଖୈର୍ ମହାବାହୋ ମନୋରଥଦଶାସ୍ଵ୍ ଇଵ
ଯେଉଁ ମନ ନିର୍ଲିପ୍ତ, ତାହା କାମ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସୁଖ ଦୁଃଖରେ ଲାଗି ଯାଉନାହିଁ, ମହାବାହୁ, ସ୍ୱପ୍ନର ଅବସ୍ଥାଗୁଡିକରେ ଯେପରି ।
ଗତସଙ୍ଗମତିଃ କର୍ମ କୁର୍ଵନ୍ନ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅଙ୍ଗଯଷ୍ଟିଭିଃ । ନ ଲିପ୍ଯତେ ସୁଖୈର୍ ଦୁଃଖୈର୍ ମନୋରଥକଲାସ୍ଵ୍ ଇଵ
ଯାହାର ମନ ନିର୍ଲିପ୍ତ, ଦେହର ଅଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା କାମ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସୁଖ ଦୁଃଖରେ ଲାଗି ଯାଉନାହିଁ, କଳ୍ପନାର ଖେଳରେ ଯେପରି ।
ଗତସଙ୍ଗମନା ଦୃଷ୍ଟ୍ଯା ପଶ୍ଯନ୍ନ୍ ଅପି ନ ପଶ୍ଯତି । ଏତଦ୍ ଅନ୍ଯସ୍ଥଚିତ୍ତତ୍ଵାଦ୍ ବାଲେନାପ୍ଯ୍ ଅନୁଭୂଯତେ
ମନରୁ ଆସକ୍ତି ଦୂର ହେଲେ, ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ଦେଖୁନାହିଁ; ଏହି ଅନୁଭୂତି ଏକ ଶିଶୁ ମନ ଅନ୍ୟ କଥାରେ ଲଗିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ହୁଏ।
ଗତସଙ୍ଗଂ ମନୋ ଜନ୍ତୋଃ ପଶ୍ଯଂଶ୍ ଚାପି ନ ପଶ୍ଯତି । ନ ଶୃଣୋତ୍ଯ୍ ଅପି ଶୃଣ୍ଵଂଶ୍ ଚ ନ ସ୍ପୃଶତ୍ଯ୍ ଅପି ସଂସ୍ପୃଶନ୍
ଜଣେ ଜୀବର ମନ ଆସକ୍ତି ହୀନ ହେଲେ, ଦେଖୁଥିବା ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ଦେଖିନାହିଁ; ଶୁଣୁଥିବା ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ଶୁଣିନାହିଁ; ଛୁଇଁଥିବା ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ଛୁଇନାହିଁ।
ନ ଜିଘ୍ରତ୍ଯ୍ ଅପି ଜିଘ୍ରଂଶ୍ ଚ ନୋନ୍ମିଷଂଶ୍ ଚୋନ୍ମିଷତ୍ଯ୍ ଅପି । ପଦାର୍ଥେ ନ ପତତ୍ଯ୍ ଏଵ ବଲାତ୍ ପାତିତମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅଲମ୍
ସୁଘିଁଥିବା ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ସୁଘିନାହିଁ; ଆଖି ଖୋଲିଥିବା ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ଖୋଲିନାହିଁ; ଜୋର କରି ଯେଉଁଠି ଜିନିଷ ସହିତ ମିଶାଯାଏ, ତାହା ସହିତ ମନ ଏକାଗ୍ର ହେଉନାହିଁ।
ଦେଶାନ୍ତରସ୍ଥଚେତୋଭିର୍ ଏତଦ୍ ଆତ୍ମଗୃହସ୍ଥିତୈଃ । ଅପ୍ରୌଢମତିଭିସ୍ ସାଧୁ ମୁର୍ଖୈର୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅନୁଭୂଯତେ
ଯେଉଁମାନେ ମନ ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ରହିଛି, ଯେଉଁମାନେ ଅବୁଜ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛନ୍ତି, ଏବଂ ମୂର୍ଖ ମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଅନୁଭୂତି ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ପାରିବେ।
ସଙ୍ଗଃ କାରଣମ୍ ଅର୍ଥାନାଂ ସଙ୍ଗସ୍ ସଂସାରକାରଣମ୍ । ସଙ୍ଗଃ କାରଣମ୍ ଆଶାନାଂ ସଙ୍ଗଃ କାରଣମ୍ ଆପଦାମ୍
ଯୋଗ ଲଗାଇବା ଜିନିଷର କାରଣ, ଯୋଗ ଲଗାଇବା ଏହି ଜଗତର କାରଣ, ଯୋଗ ଲଗାଇବା ଇଚ୍ଛାର କାରଣ, ଯୋଗ ଲଗାଇବା ଦୁଃଖର କାରଣ।
ସଙ୍ଗତ୍ଯାଗଂ ଵିଦୁର୍ ମୋକ୍ଷଂ ସଙ୍ଗତ୍ଯାଗାଦ୍ ଅଜନ୍ମତା । ସଙ୍ଗଂ ସନ୍ତ୍ଯଜ୍ଯ ଭାଵାନାଂ ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତୋ ଭଵାନଘ
ଯୋଗ ଛାଡିବାକୁ ମୁକ୍ତି ବୋଲି ଜଣାଯାଏ; ଯୋଗ ଛାଡିଲେ ଜନ୍ମ ନାହିଁ। ହେ ପାପହୀନ, ଭାବରେ ଯୋଗ ଛାଡିଲେ ଜୀବନରେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ।
ସର୍ଵସଂଶଯନୀହାରଶରନ୍ମାରୁତ ହେ ମୁନେ । ସଙ୍ଗଃ କିମ୍ ଉଚ୍ଯତେ ବ୍ରୂହି ସମାସେନ ମମ ପ୍ରଭୋ
ହେ ମୁନି, ତୁମେ ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହର କୁହୁଡି ଉଡାଇ ଦେଇଥିବା ପବନ ଭଳି, ମୋତେ ସଂକ୍ଷେପରେ କହ, ମୋ ପ୍ରଭୁ, ଯୋଗ କହିଲେ କଣ?
ଭାଵାଭାଵେ ପଦାର୍ଥାନାଂ ହର୍ଷାମର୍ଷଵିକାରଦା । ମଲିନା ଵାସନା ଯୈଷା ସ ସଙ୍ଗ ଇତି କଥ୍ଯତେ
ଜିନିଷ ଥିବା କି ନଥିବାରେ ଯେ ଆନନ୍ଦ, କ୍ରୋଧ ଓ ଅନ୍ୟ ଭାବ ଦେଇଥାଏ, ଏହି ଅଶୁଦ୍ଧ ଚିନ୍ତାକୁ 'ଯୋଗ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତଶରୀରାଣାମ୍ ଅପୁନର୍ଜନ୍ମକାରିଣୀ । ମୁକ୍ତା ହର୍ଷଵିଷାଦାଭ୍ଯାଂ ଶୁଦ୍ଧା ଭଵତି ଵାସନା
ଯେଉଁ ଜୀବନମୁକ୍ତ ଶରୀର ଅଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ଯେଉଁ ଆସକ୍ତି ପୁନଃ ଜନ୍ମ ଦେଇନଥାଏ, ସେ ଆସକ୍ତି ଆନନ୍ଦ ଓ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ସଫା ହୋଇଯାଏ।
ତାମ୍ ଅସଙ୍ଗାଭିଧାଂ ଵିଦ୍ଧି ଯାଵଦ୍ଦେହଂ ଚ ଭାଵିନୀମ୍ । ତଯା ଯତ୍ କ୍ରିଯତେ କର୍ମ ତଦ୍ ବନ୍ଧାଯୈଵ କେଵଲମ୍
ଏହି ଆସକ୍ତିକୁ ଦେହ ରହିଥିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ 'ଅସଙ୍ଗତା' ବୋଲି ଜାଣ। ଏହା ସହିତ କରାଯାଉଥିବା କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ କେବଳ ବନ୍ଧନକୁ ନେଇଯାଏ।
ଏଵଂରୂପଂ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ସଙ୍ଗଂ ସ୍ଵାଙ୍ଗଵିକାରଦମ୍ । ଯଦି ତିଷ୍ଠସି ନିର୍ଵ୍ଯଗ୍ରଂ କୁର୍ଵନ୍ନ୍ ଅପି ତଦ୍ ଅସ୍ଯ୍ ଅସି
ଯଦି ତୁମେ ନିଜ ଶରୀରରେ ଅସ୍ଥିରତା ଆଣିଥିବା ଆସକ୍ତିକୁ ଛାଡି ନିର୍ବିକଳ୍ପ ଭାବରେ ରହ, ତେବେ କାମ କରୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ସେଇ ପବିତ୍ର ଭାବରେ ଅଛ।
ହର୍ଷାମର୍ଷଵିକାରାଭ୍ଯାଂ ଯଦି ଗଚ୍ଛସି ନାନ୍ଯତାମ୍ । ଵୀତରାଗଭଯକ୍ରୋଧସ୍ ତଦ୍ ଅସଙ୍ଗୋ ଽସି ରାଘଵ
ଯଦି ତୁମେ ଆନନ୍ଦ କିମ୍ବା କ୍ରୋଧରେ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହେଉନାହିଁ, ଏବଂ ରାଗ, ଭୟ, କ୍ରୋଧରୁ ମୁକ୍ତ ରହ, ତେବେ ତୁମେ ଅସଙ୍ଗ ଅଛ, ରାଘବ।