ନାନନ୍ଦମ୍ ଏତ୍ଯ୍ ଉପଵନେ ନ ଖେଦମ୍ ଅଧିଗଚ୍ଛତି । ନ ଖେଦମ୍ ଏତି ମରୁଷୁ ନାନନ୍ଦମ୍ ଅଧିଗଚ୍ଛତି
ଉପବନରେ ଏହା ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରେ ନାହିଁ, ଦୁଃଖ ମଧ୍ୟ ହୁଏ ନାହିଁ; ମରୁଭୂମିରେ ଏହା କେବେ ଦୁଃଖିତ ହୁଏ ନାହିଁ, ଆନନ୍ଦ ମଧ୍ୟ ମିଳେ ନାହିଁ।
ପୂତାଙ୍ଗାରସମାନଲ୍ପସୈକତେଷ୍ଵ୍ ଅରିବନ୍ଧୁଷୁ । ପୁଷ୍ପପ୍ରକରସଞ୍ଛନ୍ନମୃଦୁଶାଦ୍ଵଲଭୂମିଷୁ
ଜଳନ୍ତା କୋଇଳା, ଅଳ୍ପ ବାଳୁକା, ଶତ୍ରୁ କିମ୍ବା ବନ୍ଧୁ, କିମ୍ବା ଫୁଲ ଓ କୁଶୁମ ଛାଡ଼ିଥିବା ମୃଦୁ ଘାସର ମାଟି — ଯେଉଁଠି ହେଉନା କାହିଁକି,
କ୍ଷୁରଧାରାସୁ ତୀକ୍ଷ୍ଣାସୁ ଶଯ୍ଯାସୁ ଚ ନଵୋତ୍ପଲୈଃ । ଉନ୍ନତାଚଲଦେଶେଷୁ କୂପକୋଶତଲେଷୁ ଚ
ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଧାରରେ, ନୂତନ କମଳ ଫୁଲରେ ଶୋଇଥିବା ଶଯ୍ୟାରେ, ଉଚ୍ଚ ପାହାଡ଼ ଅଞ୍ଚଳରେ କିମ୍ବା କୁଆଁର ତଳେ —
ଶିଲାସ୍ଵ୍ ଅର୍କାଂଶୁତପ୍ତାସୁ ମୃଦ୍ଵୀଷୁ ଲଲନାସୁ ଚ । ସମ୍ପତ୍ସ୍ଵ୍ ଆପତ୍ସୁ ଚୋଗ୍ରାସୁ ମରଣେଷୂତ୍ସଵେଷୁ ଚ
ସୂର୍ଯ୍ୟର ତାପରେ ଗରମ ହୋଇଥିବା ପାଥରରେ, ମୃଦୁ ଶଯ୍ୟାରେ, ସମୃଦ୍ଧି କିମ୍ବା ଭୟଙ୍କର ବିପଦରେ, ମୃତ୍ୟୁ କିମ୍ବା ଉତ୍ସବରେ —
ଵିହରନ୍ନ୍ ଅପି ନୋଦ୍ଵେଗଂ ନାନନ୍ଦମ୍ ଅଧିଗଚ୍ଛତି । ଅନ୍ତର୍ମୁକ୍ତଂ ମନୋ ନିତ୍ଯଂ ସମଂ କୃତ୍ଵୈଵ ତିଷ୍ଠତି
ସେ ଚାଲିଫିରିଲେ ମଧ୍ୟ କେବେ ଭୟଭୀତ ହୁଏନି, କିମ୍ବା ଅତି ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରେନି; ତାଙ୍କର ମନ ସଦା ଭିତରେ ମୁକ୍ତ ରହି, ସମତାରେ ଅଟୁଟ ରହେ।
ଅଯଶ୍ଶଙ୍କୁଚିତାଙ୍ଗାସୁ ନରକାରଣ୍ଯଭୂମିଷୁ । ପରସ୍ପରେରିତାନନ୍ତକୁନ୍ତତୋମରଵୃଷ୍ଟିଷୁ
ଯେଉଁଠି ଲୋକମାନେ ଅପମାନରେ ଦେହକୁ ଛୋଟ କରିଦେଇଛନ୍ତି, ନରକର ଜଙ୍ଗଲ ଭିତରେ, ଅନ୍ୟମାନେ ଅନେକ ବଣ୍ଶୀ ଓ ତୀର ଝଡ଼ାଇ ମାରୁଛନ୍ତି—
ନ ବିଭେତି ନ ଚାଦତ୍ତେ ଵୈଵଶ୍ଯଂ ନ ଚ ଦୀନତାମ୍ । ସମସ୍ ସ୍ଵସ୍ଥମନା ମୌନୀ ଧୀରସ୍ ତିଷ୍ଠତି ଶୈଲଵତ୍
ସେ କେବେ ଭୟଭୀତ ହୁଏନି, ନା ଅସ୍ଥିରତାକୁ ଗ୍ରହଣ କରେ, ନା ଦୁଃଖରେ ଭାଙ୍ଗିପଡ଼େ; ସମତାରେ ଅଟୁଟ, ଶାନ୍ତ ମନରେ, ନିର୍ବିକାର ଓ ମୌନ ରହି, ପାହାଡ଼ ଭଳି ଦୃଢ଼ ରହେ।
ଅପଵିତ୍ରଂ ଚ ପଥ୍ଯଂ ଚ ଵିଷପଙ୍କଗରାଦ୍ଯ୍ ଅପି । ଭୁକ୍ତ୍ଵା ଜରଯତି କ୍ଷିପ୍ରଂ କ୍ଲିନ୍ନଂ ନଷ୍ଟଂ ଚ ମୃଷ୍ଟଵତ୍
ଅପବିତ୍ର କିମ୍ବା ଭଲ ଖାଦ୍ୟ, ବିଷ କିମ୍ବା କାଦାରେ ଲିପ୍ତ ଯାହାକୁ ଖାଏ, ସେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଶୀଘ୍ର ପଚାଇଦିଏ, ଏବଂ ସେଗୁଡ଼ିକ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ।
ନିମ୍ବପ୍ରତିଵିଷାକଲ୍କକ୍ଷୀରେକ୍ଷୁସଲିଲାନ୍ଧସାମ୍ । ଅସକ୍ତବୁଦ୍ଧିସ୍ ତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞୋ ଭଵତ୍ଯ୍ ଆସ୍ଵାଦନେ ସମଃ
ନିମ୍ବ ଫଳର ଗୁଦା, ବିଷ ନାଶକ, ଦୁଧ, ଚିନି, ପାଣି ଓ ଅନ୍ଧାର — ଏହି ସବୁର ରୁଚି ଅନୁଭବ କରିବାରେ ଯିଏ ଅସକ୍ତ ବୁଦ୍ଧି ଓ ତତ୍ତ୍ୱ ଜ୍ଞାନୀ, ସେ ସମଭାବ ରହିଥାଏ ।
ମୈରେଯମଦିରାକ୍ଷୀରରକ୍ତମେଦୋଵସାସଵୈଃ । ତୁଷାସ୍ଥିତୃଣକେଶାନ୍ନୈର୍ ନ ହୃଷ୍ଯତି ନ କୁପ୍ଯତି
ମଦ, ମଦିରା, ଦୁଧ, ରକ୍ତ, ଚର୍ବି, ମଜ୍ଜା, ଶାକର ଝୋଳ କିମ୍ବା ଚାଉଳ ଚୋଉଳ, ହାଡ଼, ଘାସ, କିମ୍ବା କେଶର ଖାଦ୍ୟ — ଏହି ସବୁ ମଧ୍ୟରେ ସେ ନ ଖୁସି ହୁଏ, ନ ରାଗି ହୁଏ ।
ଜୀଵିତସ୍ଯାପି ହନ୍ତାରଂ ଦାତାରଂ ଚୈକରୂପଯା । ଦୃଶା ପ୍ରସାଦମାଧୁର୍ଯଶାଲିନ୍ଯା ପରିପଶ୍ଯତି
ଯିଏ ଜୀବନ ନେଇଥାଏ ଓ ଯିଏ ଦେଇଥାଏ, ସେ ଦୁଇଁକୁ ଏକାଇ ଦୟା ଓ ମାଧୁର୍ଯ୍ୟ ଭରା ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖେ ।
ସ୍ଥିରାସ୍ଥିରଶରୀରେଷୁ ରମ୍ଯାରମ୍ଯେଷୁ ଵସ୍ତୁଷୁ । ନ ହୃଷ୍ଯତି ଗ୍ଲାଯତି ଵା ସଦା ସମତଯେଦ୍ଧଯା
ସ୍ଥିର କିମ୍ବା ଅସ୍ଥିର ଦେହରେ, ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିବା କିମ୍ବା ଅନାନ୍ଦ ଦେଇଥିବା ବସ୍ତୁରେ — ସେ କେବେ ଖୁସି ହୁଏ ନାହିଁ, କେବେ ଦୁଃଖି ମଧ୍ୟ ହୁଏ ନାହିଁ, ସଦା ସମଭାବରେ ରହେ ।
ତ୍ଯକ୍ତାସ୍ଥତ୍ଵାଦ୍ ଅନାଦେଯରୂପତ୍ଵାଜ୍ ଜଗତସ୍ ସ୍ଥିତେଃ । ନୂନଂ ଵିଦିତଵେଦ୍ଯତ୍ଵାନ୍ ନୀରାଗତ୍ଵାତ୍ ସ୍ଵଚେତସଃ
ଏହି ସଂସାରରେ ସତ୍ୟ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନଥିବାରୁ ଏବଂ ଏହାକୁ ଧରିପାରିବା ଯାଉଁ ନୁହେଁ, ଏହା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ କେବଳ ଜାଣିବା ପାଇଁ ଦେଖାଯାଏ, ନିଜ ମନରେ କୌଣସି ଆସକ୍ତି ନଥାଏ।
ନ କସ୍ଯଚିନ୍ ନ କସ୍ଯାଞ୍ଚିଦ୍ ଅକ୍ଷସ୍ଯ ଵିଷଯସ୍ଥିତୌ । ଦଦାତି ପ୍ରସରଂ ସାଧୁର୍ ଆଧିପ୍ରୋଜ୍ଝିତଯା ଧିଯା
ଯେଉଁ ମନେ ଅନ୍ୟର ଆଧିପତ୍ୟରୁ ମୁକ୍ତ, ସେ କେବେ ମଧ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ବିଷୟବସ୍ତୁ ଭିତରେ ଭ୍ରମଣ କରିବାକୁ ଦିଏନାହିଁ।
ଅତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞମ୍ ଅଵିଶ୍ରାନ୍ତମ୍ ଅଲବ୍ଧାତ୍ମାନମ୍ ଅସ୍ଥିରମ୍ । ନିଗିରନ୍ତୀନ୍ଦ୍ରିଯାଣ୍ଯ୍ ଆଶୁ ହରିଣା ଇଵ ପଲ୍ଲଵମ୍
ଯିଏ ସତ୍ୟକୁ ଜାଣିନାହିଁ, ଯିଏ ଅଶାନ୍ତ, ନିଜକୁ ଅନୁଭବ କରିନାହିଁ ଓ ଅସ୍ଥିର, ତାଙ୍କ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ତାଙ୍କୁ ତୁରନ୍ତ ଗିଲିଯାଏ, ଯେପରି ହରିଣ ତରଳ ପତ୍ର ଖାଏ।
ଉହ୍ଯମାନଂ ଭଵାମ୍ଭୋଧୌ ଵାସନାଵୀଚିଵେଲ୍ଲିତମ୍ । ନିଗିରନ୍ତୀନ୍ଦ୍ରିଯଗ୍ରାହା ହାହାକ୍ରନ୍ଦପରାଯଣମ୍
ଯିଏ ସଂସାରର ଦୁଃଖର ସମୁଦ୍ରରେ ତରିଯାଉଛି, ଭାବନାର ତରଙ୍ଗରେ ଉତ୍ତେଜିତ, ସେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ମାଛମାନେ ତାଙ୍କୁ ଗିଲିଯାଏ, ସେ ସଦା ଦୁଃଖର ଚିତ୍କାର କରିଥାଏ।
ଵିଚାରତୋ ଲବ୍ଧପଦଂ ଵିଶ୍ରାନ୍ତଧିଯମ୍ ଆତ୍ମନି । ନ ହରନ୍ତି ଵିକଲ୍ପୌଘା ଜଲୌଘା ଇଵ ପର୍ଵତମ୍
ଯେଉଁମାନେ ଚିନ୍ତା ଓ ଅନ୍ୱେଷଣ ଦ୍ୱାରା ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ଶାନ୍ତି ଓ ନିଜ ସ୍ୱରୂପ ପାଇଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ମନକୁ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଚିନ୍ତାର ଝରଣା ଭାବିଲେ ମଧ୍ୟ ହଟାଇପାରେ ନାହିଁ, ଯେପରି ଏକ ପାହାଡ଼କୁ ଜଳର ତେଜ ପ୍ରବାହ ହଟାଇପାରେ ନାହିଁ।
ସର୍ଵସଙ୍କଲ୍ପସୀମାନ୍ତେ ଵିଶ୍ରାନ୍ତାନାଂ ପରେ ପଦେ । ତେଷାଂ ଲବ୍ଧସ୍ଵରୂପାଣାଂ ମେରୁର୍ ଏଵ ତୃଣାଯତେ
ଯେଉଁମାନେ ସମସ୍ତ ମନୋବିକଳ୍ପର ସୀମାରେ ଶାନ୍ତି ଓ ପରମ ପଦକୁ ଅନୁଭବ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମେରୁ ପର୍ବତ ମଧ୍ୟ ଘାସର ଏକ ତଣା ପରି ଅପରିଗଣ୍ୟ ଲାଗେ।
ଜଗଜ୍ ଜରତ୍ତୃଣଲଵୋ ଵିଷଂ ଚାମୃତମ୍ ଏଵ ଚ । କ୍ଷଣଃ କଲ୍ପସହସ୍ରଂ ଚ ସମତା ତତଚେତସାମ୍
ଏପରି ମନ ଯାହାଙ୍କରେ ନିଶ୍ଚଳ ହୋଇଛି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ସଂସାର, ପୁରୁଣା ଘାସ, ବିଷ, ଅମୃତ, ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଓ ହଜାର କଳ୍ପ ସମାନ ହୋଇଯାଏ।
ସଂଵିନ୍ମାତ୍ରଂ ଜଗଦ୍ ଇତି ମତ୍ଵା ମୁଦିତବୁଦ୍ଧଯଃ । ସଂଵିନ୍ମଯତ୍ଵାଦ୍ ଅନ୍ତସ୍ସ୍ଥଜଗତ୍କା ଵିହରନ୍ତ୍ଯ୍ ଅମୀ
ଏହି ମନେ କହନ୍ତି—'ଏହି ସଂସାର କେବଳ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା', ଏହା ଭାବି ସେମାନଙ୍କର ମନ ଆନନ୍ଦିତ ହୁଏ; ଯେହেতୁ ଭିତରର ସଂସାର ମଧ୍ୟ ଚେତନାରୁ ଗଠିତ, ସେମାନେ ଏହା ମଧ୍ୟରେ ସ୍ୱାଧୀନ ଭାବେ ଚଳାଚଳ କରନ୍ତି।
ସଂଵିନ୍ମାତ୍ରପରିସ୍ପନ୍ଦେ ଜାଗତେ ଵସ୍ତୁପଞ୍ଜରେ । କିଂ ହେଯଂ କିମ୍ ଉପାଦେଯମ୍ ଇହ ତତ୍ତ୍ଵଵିଦୋ ମୁନେଃ
ଚେତନାର କେବଳ ଉତ୍ସାହ ଭିତରେ, ଏହି ଜାଗ୍ରତ ଜଗତର ଖୋଳାରେ, ସତ୍ୟକୁ ଜାଣିଥିବା ମୁନିଙ୍କ ପାଇଁ କଣ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଯୋଗ୍ୟ ଏବଂ କଣ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଯୋଗ୍ୟ?
ସଂଵିଦ୍ ଏଵେଦମ୍ ଅଖିଲଂ ଭ୍ରାନ୍ତିମ୍ ଅନ୍ଯାଂ ତ୍ଯଜାନଘ । ସଂଵିନ୍ମଯଵପୁସ୍ ସ୍ଫାରଃ କିଂ ଜହାସି କିମ୍ ଈହସେ
ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ କେବଳ ଚେତନା ମାତ୍ର; ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଭ୍ରମକୁ ଛାଡ଼, ହେ ନିର୍ମଳ। ତୁମର ଦେହ ଯେତେବେଳେ ଚେତନାର ପୂର୍ଣ୍ଣତା ହୁଏ, ସେତେବେଳେ କଣ ତୁମେ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଚେଷ୍ଟା କରିବ ଏବଂ କଣ ଚାହିଁବ?
ଯଦ୍ ଏତଜ୍ ଜାଯତେ ଭୂମେର୍ ଭଵିଷ୍ଯତ୍ ପେଲଵାଙ୍କୁରଃ । ତତ୍ ସଂଵିଦ୍ ଏଵ ପ୍ରଥତେ ତଥା ନ ତ୍ଵ୍ ଅଙ୍କୁରୋ ଽସ୍ତି ସଃ
ଭୂମିରୁ ଯେଉଁ ଅଙ୍କୁର ଭବିଷ୍ୟତରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ସେଟି ମଧ୍ୟ ଚେତନାର ଦେଖାଯିବା ରୂପ; ଏହିପରି କୌଣସି ଅଙ୍କୁର ସତ୍ୟରେ ନାହିଁ।
ଆଦାଵ୍ ଅନ୍ତେ ଚ ଯନ୍ ନାସ୍ତି ଵର୍ତମାନେ ଽପି ତସ୍ଯ ଯା । କଞ୍ଚିତ୍ କାଲଲଵଂ ଦୃଷ୍ଟା ସତ୍ତାସୌ ସଂଵିଦୋ ଭ୍ରମଃ
ଯାହା ଆରମ୍ଭରେ ଓ ଶେଷରେ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ବର୍ତ୍ତମାନରେ କିଛି ଖ୍ଷଣ ପାଇଁ ଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଏ—ଏହିପରି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଚେତନାର ଭ୍ରମ ମାତ୍ର।
ଇତି ମତ୍ଵା ଧିଯଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଭାଵାଭାଵାନୁପାତିନୀମ୍ । ନିସ୍ସଙ୍ଗସଂଵିଦ୍ଭାରୂପୋ ଭଵ ଭାଵାନ୍ତମ୍ ଆଗତଃ
ଏହିପରି ଭାବି, ଅସ୍ତି ଓ ନାସ୍ତିରେ ଲାଗିଥିବା ମନକୁ ଛାଡିଦେ । ସମସ୍ତ ଭାବର ଶେଷକୁ ପହଞ୍ଚି, ନିର୍ଲିପ୍ତ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାର ଆକାର ହେଇ ରହ ।
କାଯେନ ମନସା ବୁଦ୍ଧ୍ଯା କେଵଲୈର୍ ଇନ୍ଦ୍ରିଯୈର୍ ଅପି । କର୍ମ କୁର୍ଵନ୍ନ୍ ଅକୁର୍ଵନ୍ ଵା ନିସ୍ସଙ୍ଗସ୍ ସନ୍ ନ ଲିପ୍ଯସେ
ଦେହ, ମନ, ବୁଦ୍ଧି କିମ୍ବା କେବଳ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା କାମ କରୁଥିବା କିମ୍ବା କିଛି କରୁନାହିଁ, ଯଦି ତୁମେ ନିର୍ଲିପ୍ତ ରହ, ତେବେ କୌଣସି କାମରେ ତୁମେ ଲାଗି ଯାଉନାହିଁ ।
ଗତସଙ୍ଗେନ ମନସା କୁର୍ଵନ୍ନ୍ ଅପି ନ ଲିପ୍ଯସେ । ସୁଖଦୁଃଖୈର୍ ମହାବାହୋ ମନୋରଥଦଶାସ୍ଵ୍ ଇଵ
ଯେଉଁ ମନ ନିର୍ଲିପ୍ତ, ତାହା କାମ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସୁଖ ଦୁଃଖରେ ଲାଗି ଯାଉନାହିଁ, ମହାବାହୁ, ସ୍ୱପ୍ନର ଅବସ୍ଥାଗୁଡିକରେ ଯେପରି ।
ଗତସଙ୍ଗମତିଃ କର୍ମ କୁର୍ଵନ୍ନ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅଙ୍ଗଯଷ୍ଟିଭିଃ । ନ ଲିପ୍ଯତେ ସୁଖୈର୍ ଦୁଃଖୈର୍ ମନୋରଥକଲାସ୍ଵ୍ ଇଵ
ଯାହାର ମନ ନିର୍ଲିପ୍ତ, ଦେହର ଅଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା କାମ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସୁଖ ଦୁଃଖରେ ଲାଗି ଯାଉନାହିଁ, କଳ୍ପନାର ଖେଳରେ ଯେପରି ।
ଗତସଙ୍ଗମନା ଦୃଷ୍ଟ୍ଯା ପଶ୍ଯନ୍ନ୍ ଅପି ନ ପଶ୍ଯତି । ଏତଦ୍ ଅନ୍ଯସ୍ଥଚିତ୍ତତ୍ଵାଦ୍ ବାଲେନାପ୍ଯ୍ ଅନୁଭୂଯତେ
ମନରୁ ଆସକ୍ତି ଦୂର ହେଲେ, ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ଦେଖୁନାହିଁ; ଏହି ଅନୁଭୂତି ଏକ ଶିଶୁ ମନ ଅନ୍ୟ କଥାରେ ଲଗିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ହୁଏ।
ଗତସଙ୍ଗଂ ମନୋ ଜନ୍ତୋଃ ପଶ୍ଯଂଶ୍ ଚାପି ନ ପଶ୍ଯତି । ନ ଶୃଣୋତ୍ଯ୍ ଅପି ଶୃଣ୍ଵଂଶ୍ ଚ ନ ସ୍ପୃଶତ୍ଯ୍ ଅପି ସଂସ୍ପୃଶନ୍
ଜଣେ ଜୀବର ମନ ଆସକ୍ତି ହୀନ ହେଲେ, ଦେଖୁଥିବା ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ଦେଖିନାହିଁ; ଶୁଣୁଥିବା ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ଶୁଣିନାହିଁ; ଛୁଇଁଥିବା ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ଛୁଇନାହିଁ।