ଜ୍ଞାନଵାନ୍ ବାଲକଦଲୀସ୍ତମ୍ଭପଲ୍ଲଵପାଣିଷୁ । ଚନ୍ଦନାଗୁରୁମନ୍ଦାରଲତାସ୍ତବକସଦ୍ମସୁ
ଯେଉଁଜଣେ ପ୍ରଜ୍ଞାନବାନ୍, ସେ ଶିଶୁମାନଙ୍କର ହାତ, କଦଳୀ ଗଛର ତଣ୍ଡି ଓ କୋମଳ ପତ୍ର, କିମ୍ବା ଚନ୍ଦନ, ଅଗୁରୁ ଓ ମନ୍ଦାର ଲତାର ସୁଗନ୍ଧିତ ମଣ୍ଡପ ମଧ୍ୟରେ ଅଟୁଟ ରହନ୍ତି, କିନ୍ତୁ କେବେ ଆସକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ।
କୌଶେଯହାରକୁନ୍ଦେନ୍ଦୁକମଲୋତ୍ପଲଭୂମିଷୁ । ଦ୍ରଵତ୍କାଞ୍ଚନକାନ୍ତେଷୁ ନିତମ୍ବସ୍ତନବାହୁଷୁ
କୌଶେୟ ଶଯ୍ୟା, ମୁକ୍ତା ହାର, କୁନ୍ଦ ଫୁଲ, ଶ୍ୱେତ କମଳ, ନୀଳ ଉତ୍ପଳ ଓ ନରୀମାନଙ୍କର ତେଜସ୍ବୀ ସୁନା ରଙ୍ଗର ନିତମ୍ବ, ସ୍ତନ ଓ ବାହୁ ଉପରେ ମଧ୍ୟ ସେ ଆସକ୍ତି ରହନ୍ତି ନାହିଁ।
ଊରୁଷ୍ଵ୍ ଅନଙ୍ଗସଦନହେମତୋରଣଶୋଭିଷୁ । ସୁରଗନ୍ଧର୍ଵକନ୍ଯାଙ୍ଗଲତାନନ୍ଦନକେଲିଷୁ
ପ୍ରେମ ଗୃହର ସୁନା ତୋରଣ ଭଳି ଶୋଭା ପାଉଥିବା ଉରୁ, ଦେବତା ଓ ଗନ୍ଧର୍ବ ଝିଅମାନଙ୍କର ଲତାସମ ଦେହ ଓ ତାଙ୍କର ଆନନ୍ଦ ଖେଳ ମଧ୍ୟରେ ସେ କେବେ ବନ୍ଧି ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ।
କେଷୁଚିନ୍ ନ ନିବଧ୍ନାତି ସ୍ଵାଯତ୍ତେଷ୍ଵ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅସକ୍ତଧୀଃ । ରାମ ସ୍ପର୍ଶରତିଂ ଧୀରୋ ହଂସୋ ମରୁମହୀଷ୍ଵ୍ ଇଵ
ହେ ରାମ, ଯେଉଁଠି ନିଜ ଅଧିକାର ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ନିଷ୍କାମ ଓ ଧୈର୍ୟଶୀଳ ମନ ଶାରୀରିକ ସ୍ପର୍ଶର ଆନନ୍ଦକୁ କେବେ ବନ୍ଧି ରଖେ ନାହିଁ; ଯେପରି ହଂସ ମରୁଭୂମିର ଝିଲିକୁ ଛାଡି ଯାଏ।
ଜ୍ଞାନଵାନ୍ ପିଣ୍ଡଖର୍ଜୂରକଦମ୍ବପନସାଦିଷୁ । ମୃଦ୍ଵୀକେକ୍ଷ୍ଵାରୁକାକ୍ଷୋଟବିସଜମ୍ବୀରଜାତିଷୁ
ଯେଉଁଜଣେ ଜ୍ଞାନୀ, ସେ ଖଜୁରୀ, ଡୁମୁର, କଦମ୍ବ, କଠଳ, ଦାକ, ଇଖ, ଆମ୍ବ, ବେର, ପଦ୍ମମୂଳ, ଜାମୁ, ବିଜୁରି ଓ ଏହିପରି ଅନେକ ଫଳରେ କେବେ ଆସକ୍ତ ହୁଅନାହାନ୍ତି।
ମଦିରାମଧୁମୈରେଯମାର୍ଦ୍ଵୀକାସଵଭୂତିଷୁ । ଦଧିକ୍ଷୀରଘୃତାମିକ୍ଷାନଵନୀତୌଦନେଷୁ ଚ
ସେ ମଦ, ମଧୁ, ମଦିରା, ଦାକର ମଦ, ଏବଂ ଦହି, ଖୀର, ଘିଅ, ଇଖ, ନବନୀତ, ଓ ଖିରା ଭାତ ଭଳି ସ୍ବାଦିଷ୍ଟ ଖାଦ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ କେବେ ଆସକ୍ତ ହୁଅନାହାନ୍ତି।
ଷଡ୍ରସେଷୁ ଵିଚିତ୍ରେଷୁ ଲେହ୍ଯପେଯଵିଲାସିଷୁ । ଫଲେଷ୍ଵ୍ ଅନ୍ନେଷୁ ମୂଲେଷୁ ଶାକେଷ୍ଵ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଆମିଷେଷୁ ଚ
ଛଅ ପ୍ରକାର ରୁଚି, ଲେହିବା ଓ ପିଇବା ଖାଦ୍ୟ, ଫଳ, ଭାତ, ମୂଳ, ଶାକ, କିମ୍ବା ମାଂସ—ଏହି ସବୁରେ ସେ କେବେ ଆସକ୍ତ ହୁଅନାହାନ୍ତି।
କେଷୁଚିନ୍ ନ ନିବଧ୍ନାତି ତୃପ୍ତମୂର୍ତିର୍ ଅସକ୍ତଧୀଃ । ଆସ୍ଵାଦନରତିଂ ଵିପ୍ରଶ୍ ଶ୍ଵଶରୀରପଲେଷ୍ଵ୍ ଇଵ
ଯାହାଙ୍କର ମନ ଅନାସକ୍ତ ଓ ଯିଏ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ସେ କେଉଁସି ଜିନିଷର ସ୍ବାଦରେ ବନ୍ଧି ନପଡନ୍ତି—ଯେପରି ଏକ କୁକୁର ନିଜ ଦେହର ମାଂସରେ ରୁଚି ନେଇନଥାଏ।
ଜ୍ଞାନଵାନ୍ ଯମଚନ୍ଦ୍ରେନ୍ଦ୍ରରୁଦ୍ରଵିଷ୍ଣ୍ଵବ୍ଜଜାଦିଷୁ । ମେରୁମନ୍ଦରକୈଲାସସହ୍ଯଦର୍ଦୁରସାନୁଷୁ
ଯେଉଁ ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀ, ସେ ଯମ, ଚନ୍ଦ୍ର, ଇନ୍ଦ୍ର, ରୁଦ୍ର, ବିଷ୍ଣୁ, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ, କିମ୍ବା ମେରୁ, ମନ୍ଦର, କୈଳାସ, ସହ୍ୟ, ଦର୍ଦ୍ଦୁର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପାହାଡ଼ମାନେ ପ୍ରତି କୌଣସି ଆସକ୍ତି ରଖନ୍ତି ନାହାନ୍ତି।
କୌଶେଯଦଲଜାଲେଷୁ ଚନ୍ଦ୍ରବିମ୍ବଫଲାଦିଷୁ । କଲ୍ପପାଦପକୁଞ୍ଜେଷୁ ଦେଵୀଦୋଲାଵିଲାସିଷୁ
ସେ କେବେ ରେଶମ ପତ୍ରର ଜାଳ, ଚନ୍ଦ୍ରମାଣ୍ଡଳ କିମ୍ବା ଫଳ, ଇଚ୍ଛାପୂର୍ଣ୍ଣ ବୃକ୍ଷର ଉଦ୍ୟାନ, କିମ୍ବା ଦେବୀମାନେ ରଙ୍ଗିନା ଝୁଲାର ଆନନ୍ଦ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତି ରଖନ୍ତି ନାହାନ୍ତି।
ରତ୍ନକାଞ୍ଚନକୁଡ୍ଯେଷୁ ମଣିମୁକ୍ତାମଯେଷୁ ଚ । ତିଲୋତ୍ତମୋର୍ଵଶୀରମ୍ଭାମେନକାଙ୍ଗଲତାସୁ ଚ
ସେ ରତ୍ନ ଓ ସୁନାର ଦେଵାଳ, ମଣି ଓ ମୁକ୍ତାର ଦେଵାଳ, କିମ୍ବା ତିଲୋତ୍ତମା, ଉର୍ବଶୀ, ରମ୍ଭା, ମେନକା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅପ୍ସରାମାନେଙ୍କ ଲତା ପ୍ରତି କୌଣସି ଆସକ୍ତି ରଖନ୍ତି ନାହାନ୍ତି।
କେଷୁଚିଦ୍ ଦର୍ଶନଂ ଶ୍ରୀମାନ୍ ନାଭିଵାଞ୍ଛତ୍ଯ୍ ଅସକ୍ତଧୀଃ । ପରିପୂର୍ଣମନା ମୌନୀ ମାନୀ ଶତ୍ରୁଷ୍ଵ୍ ଇଵାବଲଃ
ଏମିତି ଅସକ୍ତ ମନବଳିଏ, କେଉଁସି ଜିନିଷର ଦର୍ଶନ ଚାହାନ୍ତି ନାହାନ୍ତି; ତାଙ୍କର ମନ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଶାନ୍ତ, ଗମ୍ଭୀର ଓ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦୁର୍ବଳ ଥିବା ପରି ଅଟୁଟ ରହେ।
ଜ୍ଞାନଵାନ୍ କୁନ୍ଦମନ୍ଦାରକଲ୍ହାରକୁମୁଦାଦିଷୁ । କମଲୋତ୍ପଲପୁନ୍ନାଗକେତକାଗୁରୁଜାତିଷୁ
ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ୟକ୍ତି କୁନ୍ଦ, ମନ୍ଦାର, କଳହାର, କୁମୁଦ ଓ ଏହା ଭଳି ଫୁଲ, କିମ୍ବା କମଳ, ଉତ୍ପଳ, ପୁନ୍ନାଗ, କେତକୀ, ଅଗୁରୁ ଓ ଜାତି ଫୁଲ ପ୍ରତି କୌଣସି ଆସକ୍ତି ରଖନ୍ତି ନାହାନ୍ତି।
କଦମ୍ବଚୂତଜମ୍ବୀରକିଂଶୁକାଶୋକଶାଖିଷୁ । ଜପାତିମୁକ୍ତସୌଵୀରନିମ୍ବପାଟଲଦାମସୁ
ସେ କଦମ୍ବ, ଆମ୍ବ, ଜମ୍ବିର, କିଂଶୁକ, ଅଶୋକ ଗଛର ଡାଳି, କିମ୍ବା ଜପା, ମଲ୍ଲିକା, ସୌଭୀର, ନିମ୍ବ ଓ ପାଟଳ ଫୁଲର ମାଳା ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ ଆସକ୍ତ ନୁହଁନ୍ତି।
ଚନ୍ଦନାଗୁରୁକର୍ପୂରରଜୋମୃଗମଦେଷୁ ଚ । କଶ୍ମୀରଜଲଵଙ୍ଗୈଲାକକ୍କୋଲତଗରାଦିଷୁ
ସେ ଚନ୍ଦନ, ଅଗୁରୁ, କର୍ପୂର, କାସ୍ତୂରୀ ଧୂଳି, କିମ୍ବା କେଶର, ପାଣି, ଲବଙ୍ଗ, ଏଳା, କକ୍କୋଳ, ଟଗର ଓ ଏହା ଭଳି ଜିନିଷରେ ଆସକ୍ତି ରଖନ୍ତି ନାହାନ୍ତି।
କେଷୁଚିନ୍ ନ ନିବଧ୍ନାତି ସୌଗନ୍ଧ୍ଯରତିମ୍ ଏକଧୀଃ । ସମବୁଦ୍ଧିର୍ ଅଵିକ୍ଷୋଭୀ ମଧ୍ଵାମୋଦେଷ୍ଵ୍ ଇଵ ଦ୍ଵିଜଃ
କେତେକ ଜିନିଷରେ, ଏକାଗ୍ର ମନ ବ୍ୟକ୍ତି ସୁଗନ୍ଧର ଆନନ୍ଦରେ ବନ୍ଧି ଯାଆନ୍ତି ନାହିଁ; ସେ ସମବୁଦ୍ଧି ଓ ଅଚଳ ରହନ୍ତି, ଯେପରି ଦ୍ୱିଜ ମଧୁ କିମ୍ବା ଗନ୍ଧ ପାଖରେ ଅବିଚଳିତ ରହନ୍ତି।
ଅବ୍ଧୌ ଗୁଲୁଗୁଲାରାଵେ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତ୍କସ୍ଵନେ ଗିରୌ । ନିନଦେ ଚ ମୃଗେନ୍ଦ୍ରାଣାଂ ନ କ୍ଷୁଭ୍ଯତି ମନାଗ୍ ଅପି
ଯେପରି ସାଗରର ଗୁଞ୍ଜନ ଧ୍ୱନି, ପାହାଡ଼ରେ ଗୁଞ୍ଜିଥିବା ଶବ୍ଦ କିମ୍ବା ସିଂହମାନଙ୍କର ଦହାଡ଼ି, ଏହା କେବେ ମଧ୍ୟ ତାକୁ ଅଳ୍ପମାତ୍ରେ ମଧ୍ୟ ଅସ୍ଥିର କରିପାରେନାହିଁ।
ମତ୍ତମାତଙ୍ଗବୃଂହାସୁ ଵେତାଲଵଲନାସୁ ଚ । ପିଶାଚଯକ୍ଷକ୍ଷ୍ଵେଡାସୁ ନ ମନାଗ୍ ଅପି କମ୍ପତେ
ମଦମସ୍ତ ହାତୀମାନଙ୍କର ଗଜଗଜାହଟ, ଭୂତମାନଙ୍କର ଅସାମାନ୍ୟ ନୃତ୍ୟ କିମ୍ବା ଯକ୍ଷ ଓ ଦେମନମାନଙ୍କର ହୁଁକାର ମଧ୍ୟରେ ରହିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହା କେବେ ଅଳ୍ପମାତ୍ରେ ମଧ୍ୟ କମ୍ପିତ ହୁଏନାହିଁ।
ଅଶନିସ୍ଵନଘୋଷେଣ ନଗାସ୍ଫୋଟରଵେଣ ଚ । ଐରାଵଣନିନାଦେନ ସାମ୍ଯଧ୍ଯାନାନ୍ ନ କମ୍ପତେ
ବିଜୁଳିର ଗର୍ଜନ, ପାହାଡ଼ ଭାଙ୍ଗିବାର ଶବ୍ଦ କିମ୍ବା ଏଇରାବତ ହାତୀର ଦହାଡ଼ି ମଧ୍ୟ, ସମତାର ଧ୍ୟାନରୁ ଏହାକୁ କେବେ ମଧ୍ୟ ଅସ୍ଥିର କରିପାରେନାହିଁ।
ଵହତ୍କ୍ରକଚକାଷେଣ ଶିତାସିଦଲନେନ ଚ । ଶିଲାଶନିନିପାତେନ କମ୍ପତେ ନ ସ୍ଵରୂପତଃ
କୋହଡ଼ିର ଘସାଘସି, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତଳୱାରର କାଟ, କିମ୍ବା ପାଥର ଓ ବିଜୁଳି ପଡ଼ିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହାର ସ୍ୱଭାବ କେବେ ଅସ୍ଥିର ହୁଏନାହିଁ।
ନାନନ୍ଦମ୍ ଏତ୍ଯ୍ ଉପଵନେ ନ ଖେଦମ୍ ଅଧିଗଚ୍ଛତି । ନ ଖେଦମ୍ ଏତି ମରୁଷୁ ନାନନ୍ଦମ୍ ଅଧିଗଚ୍ଛତି
ଉପବନରେ ଏହା ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରେ ନାହିଁ, ଦୁଃଖ ମଧ୍ୟ ହୁଏ ନାହିଁ; ମରୁଭୂମିରେ ଏହା କେବେ ଦୁଃଖିତ ହୁଏ ନାହିଁ, ଆନନ୍ଦ ମଧ୍ୟ ମିଳେ ନାହିଁ।
ପୂତାଙ୍ଗାରସମାନଲ୍ପସୈକତେଷ୍ଵ୍ ଅରିବନ୍ଧୁଷୁ । ପୁଷ୍ପପ୍ରକରସଞ୍ଛନ୍ନମୃଦୁଶାଦ୍ଵଲଭୂମିଷୁ
ଜଳନ୍ତା କୋଇଳା, ଅଳ୍ପ ବାଳୁକା, ଶତ୍ରୁ କିମ୍ବା ବନ୍ଧୁ, କିମ୍ବା ଫୁଲ ଓ କୁଶୁମ ଛାଡ଼ିଥିବା ମୃଦୁ ଘାସର ମାଟି — ଯେଉଁଠି ହେଉନା କାହିଁକି,
କ୍ଷୁରଧାରାସୁ ତୀକ୍ଷ୍ଣାସୁ ଶଯ୍ଯାସୁ ଚ ନଵୋତ୍ପଲୈଃ । ଉନ୍ନତାଚଲଦେଶେଷୁ କୂପକୋଶତଲେଷୁ ଚ
ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଧାରରେ, ନୂତନ କମଳ ଫୁଲରେ ଶୋଇଥିବା ଶଯ୍ୟାରେ, ଉଚ୍ଚ ପାହାଡ଼ ଅଞ୍ଚଳରେ କିମ୍ବା କୁଆଁର ତଳେ —
ଶିଲାସ୍ଵ୍ ଅର୍କାଂଶୁତପ୍ତାସୁ ମୃଦ୍ଵୀଷୁ ଲଲନାସୁ ଚ । ସମ୍ପତ୍ସ୍ଵ୍ ଆପତ୍ସୁ ଚୋଗ୍ରାସୁ ମରଣେଷୂତ୍ସଵେଷୁ ଚ
ସୂର୍ଯ୍ୟର ତାପରେ ଗରମ ହୋଇଥିବା ପାଥରରେ, ମୃଦୁ ଶଯ୍ୟାରେ, ସମୃଦ୍ଧି କିମ୍ବା ଭୟଙ୍କର ବିପଦରେ, ମୃତ୍ୟୁ କିମ୍ବା ଉତ୍ସବରେ —
ଵିହରନ୍ନ୍ ଅପି ନୋଦ୍ଵେଗଂ ନାନନ୍ଦମ୍ ଅଧିଗଚ୍ଛତି । ଅନ୍ତର୍ମୁକ୍ତଂ ମନୋ ନିତ୍ଯଂ ସମଂ କୃତ୍ଵୈଵ ତିଷ୍ଠତି
ସେ ଚାଲିଫିରିଲେ ମଧ୍ୟ କେବେ ଭୟଭୀତ ହୁଏନି, କିମ୍ବା ଅତି ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରେନି; ତାଙ୍କର ମନ ସଦା ଭିତରେ ମୁକ୍ତ ରହି, ସମତାରେ ଅଟୁଟ ରହେ।
ଅଯଶ୍ଶଙ୍କୁଚିତାଙ୍ଗାସୁ ନରକାରଣ୍ଯଭୂମିଷୁ । ପରସ୍ପରେରିତାନନ୍ତକୁନ୍ତତୋମରଵୃଷ୍ଟିଷୁ
ଯେଉଁଠି ଲୋକମାନେ ଅପମାନରେ ଦେହକୁ ଛୋଟ କରିଦେଇଛନ୍ତି, ନରକର ଜଙ୍ଗଲ ଭିତରେ, ଅନ୍ୟମାନେ ଅନେକ ବଣ୍ଶୀ ଓ ତୀର ଝଡ଼ାଇ ମାରୁଛନ୍ତି—
ନ ବିଭେତି ନ ଚାଦତ୍ତେ ଵୈଵଶ୍ଯଂ ନ ଚ ଦୀନତାମ୍ । ସମସ୍ ସ୍ଵସ୍ଥମନା ମୌନୀ ଧୀରସ୍ ତିଷ୍ଠତି ଶୈଲଵତ୍
ସେ କେବେ ଭୟଭୀତ ହୁଏନି, ନା ଅସ୍ଥିରତାକୁ ଗ୍ରହଣ କରେ, ନା ଦୁଃଖରେ ଭାଙ୍ଗିପଡ଼େ; ସମତାରେ ଅଟୁଟ, ଶାନ୍ତ ମନରେ, ନିର୍ବିକାର ଓ ମୌନ ରହି, ପାହାଡ଼ ଭଳି ଦୃଢ଼ ରହେ।
ଅପଵିତ୍ରଂ ଚ ପଥ୍ଯଂ ଚ ଵିଷପଙ୍କଗରାଦ୍ଯ୍ ଅପି । ଭୁକ୍ତ୍ଵା ଜରଯତି କ୍ଷିପ୍ରଂ କ୍ଲିନ୍ନଂ ନଷ୍ଟଂ ଚ ମୃଷ୍ଟଵତ୍
ଅପବିତ୍ର କିମ୍ବା ଭଲ ଖାଦ୍ୟ, ବିଷ କିମ୍ବା କାଦାରେ ଲିପ୍ତ ଯାହାକୁ ଖାଏ, ସେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଶୀଘ୍ର ପଚାଇଦିଏ, ଏବଂ ସେଗୁଡ଼ିକ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ।
ନିମ୍ବପ୍ରତିଵିଷାକଲ୍କକ୍ଷୀରେକ୍ଷୁସଲିଲାନ୍ଧସାମ୍ । ଅସକ୍ତବୁଦ୍ଧିସ୍ ତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞୋ ଭଵତ୍ଯ୍ ଆସ୍ଵାଦନେ ସମଃ
ନିମ୍ବ ଫଳର ଗୁଦା, ବିଷ ନାଶକ, ଦୁଧ, ଚିନି, ପାଣି ଓ ଅନ୍ଧାର — ଏହି ସବୁର ରୁଚି ଅନୁଭବ କରିବାରେ ଯିଏ ଅସକ୍ତ ବୁଦ୍ଧି ଓ ତତ୍ତ୍ୱ ଜ୍ଞାନୀ, ସେ ସମଭାବ ରହିଥାଏ ।
ମୈରେଯମଦିରାକ୍ଷୀରରକ୍ତମେଦୋଵସାସଵୈଃ । ତୁଷାସ୍ଥିତୃଣକେଶାନ୍ନୈର୍ ନ ହୃଷ୍ଯତି ନ କୁପ୍ଯତି
ମଦ, ମଦିରା, ଦୁଧ, ରକ୍ତ, ଚର୍ବି, ମଜ୍ଜା, ଶାକର ଝୋଳ କିମ୍ବା ଚାଉଳ ଚୋଉଳ, ହାଡ଼, ଘାସ, କିମ୍ବା କେଶର ଖାଦ୍ୟ — ଏହି ସବୁ ମଧ୍ୟରେ ସେ ନ ଖୁସି ହୁଏ, ନ ରାଗି ହୁଏ ।