ଯେନ ଶାସ୍ତ୍ରଵିଚାରେଣ ବ୍ରହ୍ମତତ୍ତ୍ଵଂ ଵିବୁଧ୍ଯତେ । ତଜ୍ ଜ୍ଞାନମ୍ ଉଚ୍ଯତେ ଜ୍ଞେଯାଦ୍ ଅଭିନ୍ନମ୍ ଇଵ ସଂସ୍ଥିତମ୍
ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଶାସ୍ତ୍ର ଚିନ୍ତନ କରି ବ୍ରହ୍ମତତ୍ତ୍ୱକୁ ବୁଝିବାଯାଏ, ସେହି ଜ୍ଞାନକୁ ଜ୍ଞାନ ଭାବରେ କୁହାଯାଏ; ଏହା ଜ୍ଞେୟ ସହ ଏକାତ୍ମ ଭାବରେ ଅବସ୍ଥିତ।
ଵିଚାରୋ ଽଧ୍ଯାତ୍ମଵିଦ୍ଯାନାଂ ଜ୍ଞାନମ୍ ଅଙ୍ଗ ଵିଦୁର୍ ବୁଧାଃ । ଜ୍ଞେଯମ୍ ଅସ୍ଯାନ୍ତର୍ ଏଵାସ୍ତି ମାଧୁର୍ଯଂ ପଯସୋ ଯଥା
ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ କହନ୍ତି ଅଧ୍ୟାତ୍ମ ଜ୍ଞାନର ବିଚାର ଏହାର ଅଂଗ; ଏହାର ତତ୍ତ୍ୱ ନିଜ ଭିତରେ ଅଛି, ଯେପରି ଦୁଧରେ ମିଠାସ ଅଛି।
ସମ୍ଯଗ୍ଜ୍ଞାନସମାଲୋକଃ ପୁମାଞ୍ ଜ୍ଞେଯମଯସ୍ ସ୍ଵଯମ୍ । ଭଵତ୍ଯ୍ ଆପୀତମୈରେଯୋ ମଦାନନ୍ଦମଯୋ ଯଥା
ଯେତେବେଳେ ଏକ ମନୁଷ୍ୟ ସଠିକ ଜ୍ଞାନର ଆଲୋକରେ ଆଲୋକିତ ହୁଏ, ସେ ନିଜେ ଜ୍ଞାନର ବସ୍ତୁରେ ପରିଣତ ହୁଏ, ଯେପରି ମଦ ପିଇଥିବା ଲୋକ ମଦର ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଯାଏ।
ସଦସଦ୍ରୂପମ୍ ଅମଲଂ ଜ୍ଞେଯଂ ବ୍ରହ୍ମ ପରଂ ଵିଦୁଃ । ଜ୍ଞାନାଧିଗମମାତ୍ରେଣ ତତ୍ ସ୍ଵଯଂ ସମ୍ପ୍ରସୀଦତି
ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମକୁ ଶୁଦ୍ଧ ଏବଂ ସତ-ଅସତ ଦୁଇଟି ରୂପରେ ଜାଣନ୍ତି; ଏହାକୁ କେବଳ ଜ୍ଞାନ ଅଧିଗମ କରିବା ଦ୍ୱାରା ଏହି ବ୍ରହ୍ମ ନିଜେ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ।
ଜ୍ଞାନଵାନ୍ ଉଦିତାନନ୍ଦୋ ନ କ୍ଵଚିତ୍ ପରିମଜ୍ଜତି । ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତୋ ଗତାସଙ୍ଗଂ ସମ୍ରାଡାତ୍ମୈଵ ତିଷ୍ଠତି
ଯିଏ ଜ୍ଞାନର ଅଧିକାରୀ, ଯାହାର ଆନନ୍ଦ ଉଦିତ ହୋଇଛି, ସେ କେଉଁଠିବି କମିଯାଏ ନାହିଁ; ଜୀବନରେ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ସମସ୍ତ ଆସକ୍ତି ଛାଡି, ସେ ନିଜେ ଆତ୍ମାର ରାଜା ଭାବରେ ରହିଥାଏ।
ଜ୍ଞାନଵାନ୍ ହୃଦ୍ଯଶବ୍ଦେଷୁ ଵୀଣାଵଂଶରଵାଦିଷୁ । କାମିନ୍ଯାଃ କାମଗୀତେଷୁ ସମ୍ଭୋଗମଣିତେଷୁ ଚ
ଯିଏ ଜ୍ଞାନୀ, ସେ ମନୋହର ଶବ୍ଦରେ—ବୀଣା, ବାଂଶୀ ଓ ଅନ୍ୟ ଉପକରଣର ଶବ୍ଦରେ—କିମ୍ବା ପ୍ରିୟା ନାରୀର ଗୀତରେ, କିମ୍ବା ଭୋଗର ଆନନ୍ଦରେ ମଧୁରତା ଅନୁଭବ କରେ।
ଵସନ୍ତମଦମତ୍ତାନାଂ ଷଟ୍ପଦାନାଂ ସ୍ଵନେଷୁ ଚ । ପ୍ରାଵୃଟ୍ପ୍ରସରପୁଷ୍ଟେଷୁ ଜଲଦସ୍ତନିତେଷୁ ଚ
ବସନ୍ତ ଋତୁରେ ମଦମସ୍ତ ମଧୁମକ୍ଷୀମାନେ ଯେମିତି ଗୁଞ୍ଜନ କରନ୍ତି, ବା ବର୍ଷା ଋତୁରେ ମେଘମାନେ ଯେମିତି ଗର୍ଜନ କରନ୍ତି, ସେଇ ସବୁ ଶବ୍ଦରେ
ଉତ୍ତାଣ୍ଡଵଶିଖଣ୍ଡେଷୁ କେକାକଲରଵେଷୁ ଚ । ରଣିତାମ୍ଭୋଜଷଣ୍ଡେଷୁ ସାରସକ୍ଵଣିତେଷୁ ଚ
ଉତ୍ତାଳ ନୃତ୍ୟର କୋଳାହଳରେ, ମୟୂରମାନେ ଯେମିତି କୁହୁକୁହୁ କରନ୍ତି, କମଳମାଳାର ମଧୁର ଗୁଞ୍ଜନରେ, କିମ୍ବା ସାରସ ପକ୍ଷୀମାନେ ଯେମିତି ଡାକିଉଠନ୍ତି, ସେଇ ସବୁ ଶବ୍ଦରେ
କର୍ତର୍ଯାଦିକରାନ୍ତେଷୁ ଗମ୍ଭୀରମୁରଜେଷୁ ଚ । ତତାଵନଦ୍ଧସୁଷିରଚିତ୍ରଵାଦ୍ଯସ୍ଵନେଷୁ ଚ
କୌଣସି କାମର ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷର ଶବ୍ଦରେ, ଗଭୀର ଢୋଳର ଧ୍ୱନିରେ, କିମ୍ବା ତାନ୍ତି ବା ବାଂଶୀ ଭଳି ବିଭିନ୍ନ ବାଦ୍ୟୟନ୍ତ୍ରର ରଙ୍ଗିନ ଶବ୍ଦରେ
କେଷୁଚିନ୍ ନ ନିବଧ୍ନାତି ରୂକ୍ଷେଷୁ ମଧୁରେଷୁ ଚ । ରଣିତେଷୁ ରତିଂ ରାମ ପଦ୍ମେଷ୍ଵ୍ ଇଵ ନିଶାକରଃ
ଏହି ସବୁ ଶବ୍ଦ କଠୋର ହେଉ କି ମଧୁର, ରମଣୀୟ ହେଉ କି ମନୋହର, ରାମ, ସେମାନେ କାହାକୁ ବାନ୍ଧି ପାରନାହାନ୍ତି; ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ରମା କମଳକୁ ବାନ୍ଧି ରଖେନାହିଁ।
ଜ୍ଞାନଵାନ୍ ବାଲକଦଲୀସ୍ତମ୍ଭପଲ୍ଲଵପାଣିଷୁ । ଚନ୍ଦନାଗୁରୁମନ୍ଦାରଲତାସ୍ତବକସଦ୍ମସୁ
ଯେଉଁଜଣେ ପ୍ରଜ୍ଞାନବାନ୍, ସେ ଶିଶୁମାନଙ୍କର ହାତ, କଦଳୀ ଗଛର ତଣ୍ଡି ଓ କୋମଳ ପତ୍ର, କିମ୍ବା ଚନ୍ଦନ, ଅଗୁରୁ ଓ ମନ୍ଦାର ଲତାର ସୁଗନ୍ଧିତ ମଣ୍ଡପ ମଧ୍ୟରେ ଅଟୁଟ ରହନ୍ତି, କିନ୍ତୁ କେବେ ଆସକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ।
କୌଶେଯହାରକୁନ୍ଦେନ୍ଦୁକମଲୋତ୍ପଲଭୂମିଷୁ । ଦ୍ରଵତ୍କାଞ୍ଚନକାନ୍ତେଷୁ ନିତମ୍ବସ୍ତନବାହୁଷୁ
କୌଶେୟ ଶଯ୍ୟା, ମୁକ୍ତା ହାର, କୁନ୍ଦ ଫୁଲ, ଶ୍ୱେତ କମଳ, ନୀଳ ଉତ୍ପଳ ଓ ନରୀମାନଙ୍କର ତେଜସ୍ବୀ ସୁନା ରଙ୍ଗର ନିତମ୍ବ, ସ୍ତନ ଓ ବାହୁ ଉପରେ ମଧ୍ୟ ସେ ଆସକ୍ତି ରହନ୍ତି ନାହିଁ।
ଊରୁଷ୍ଵ୍ ଅନଙ୍ଗସଦନହେମତୋରଣଶୋଭିଷୁ । ସୁରଗନ୍ଧର୍ଵକନ୍ଯାଙ୍ଗଲତାନନ୍ଦନକେଲିଷୁ
ପ୍ରେମ ଗୃହର ସୁନା ତୋରଣ ଭଳି ଶୋଭା ପାଉଥିବା ଉରୁ, ଦେବତା ଓ ଗନ୍ଧର୍ବ ଝିଅମାନଙ୍କର ଲତାସମ ଦେହ ଓ ତାଙ୍କର ଆନନ୍ଦ ଖେଳ ମଧ୍ୟରେ ସେ କେବେ ବନ୍ଧି ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ।
କେଷୁଚିନ୍ ନ ନିବଧ୍ନାତି ସ୍ଵାଯତ୍ତେଷ୍ଵ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅସକ୍ତଧୀଃ । ରାମ ସ୍ପର୍ଶରତିଂ ଧୀରୋ ହଂସୋ ମରୁମହୀଷ୍ଵ୍ ଇଵ
ହେ ରାମ, ଯେଉଁଠି ନିଜ ଅଧିକାର ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ନିଷ୍କାମ ଓ ଧୈର୍ୟଶୀଳ ମନ ଶାରୀରିକ ସ୍ପର୍ଶର ଆନନ୍ଦକୁ କେବେ ବନ୍ଧି ରଖେ ନାହିଁ; ଯେପରି ହଂସ ମରୁଭୂମିର ଝିଲିକୁ ଛାଡି ଯାଏ।
ଜ୍ଞାନଵାନ୍ ପିଣ୍ଡଖର୍ଜୂରକଦମ୍ବପନସାଦିଷୁ । ମୃଦ୍ଵୀକେକ୍ଷ୍ଵାରୁକାକ୍ଷୋଟବିସଜମ୍ବୀରଜାତିଷୁ
ଯେଉଁଜଣେ ଜ୍ଞାନୀ, ସେ ଖଜୁରୀ, ଡୁମୁର, କଦମ୍ବ, କଠଳ, ଦାକ, ଇଖ, ଆମ୍ବ, ବେର, ପଦ୍ମମୂଳ, ଜାମୁ, ବିଜୁରି ଓ ଏହିପରି ଅନେକ ଫଳରେ କେବେ ଆସକ୍ତ ହୁଅନାହାନ୍ତି।
ମଦିରାମଧୁମୈରେଯମାର୍ଦ୍ଵୀକାସଵଭୂତିଷୁ । ଦଧିକ୍ଷୀରଘୃତାମିକ୍ଷାନଵନୀତୌଦନେଷୁ ଚ
ସେ ମଦ, ମଧୁ, ମଦିରା, ଦାକର ମଦ, ଏବଂ ଦହି, ଖୀର, ଘିଅ, ଇଖ, ନବନୀତ, ଓ ଖିରା ଭାତ ଭଳି ସ୍ବାଦିଷ୍ଟ ଖାଦ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ କେବେ ଆସକ୍ତ ହୁଅନାହାନ୍ତି।
ଷଡ୍ରସେଷୁ ଵିଚିତ୍ରେଷୁ ଲେହ୍ଯପେଯଵିଲାସିଷୁ । ଫଲେଷ୍ଵ୍ ଅନ୍ନେଷୁ ମୂଲେଷୁ ଶାକେଷ୍ଵ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଆମିଷେଷୁ ଚ
ଛଅ ପ୍ରକାର ରୁଚି, ଲେହିବା ଓ ପିଇବା ଖାଦ୍ୟ, ଫଳ, ଭାତ, ମୂଳ, ଶାକ, କିମ୍ବା ମାଂସ—ଏହି ସବୁରେ ସେ କେବେ ଆସକ୍ତ ହୁଅନାହାନ୍ତି।
କେଷୁଚିନ୍ ନ ନିବଧ୍ନାତି ତୃପ୍ତମୂର୍ତିର୍ ଅସକ୍ତଧୀଃ । ଆସ୍ଵାଦନରତିଂ ଵିପ୍ରଶ୍ ଶ୍ଵଶରୀରପଲେଷ୍ଵ୍ ଇଵ
ଯାହାଙ୍କର ମନ ଅନାସକ୍ତ ଓ ଯିଏ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ସେ କେଉଁସି ଜିନିଷର ସ୍ବାଦରେ ବନ୍ଧି ନପଡନ୍ତି—ଯେପରି ଏକ କୁକୁର ନିଜ ଦେହର ମାଂସରେ ରୁଚି ନେଇନଥାଏ।
ଜ୍ଞାନଵାନ୍ ଯମଚନ୍ଦ୍ରେନ୍ଦ୍ରରୁଦ୍ରଵିଷ୍ଣ୍ଵବ୍ଜଜାଦିଷୁ । ମେରୁମନ୍ଦରକୈଲାସସହ୍ଯଦର୍ଦୁରସାନୁଷୁ
ଯେଉଁ ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀ, ସେ ଯମ, ଚନ୍ଦ୍ର, ଇନ୍ଦ୍ର, ରୁଦ୍ର, ବିଷ୍ଣୁ, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ, କିମ୍ବା ମେରୁ, ମନ୍ଦର, କୈଳାସ, ସହ୍ୟ, ଦର୍ଦ୍ଦୁର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପାହାଡ଼ମାନେ ପ୍ରତି କୌଣସି ଆସକ୍ତି ରଖନ୍ତି ନାହାନ୍ତି।
କୌଶେଯଦଲଜାଲେଷୁ ଚନ୍ଦ୍ରବିମ୍ବଫଲାଦିଷୁ । କଲ୍ପପାଦପକୁଞ୍ଜେଷୁ ଦେଵୀଦୋଲାଵିଲାସିଷୁ
ସେ କେବେ ରେଶମ ପତ୍ରର ଜାଳ, ଚନ୍ଦ୍ରମାଣ୍ଡଳ କିମ୍ବା ଫଳ, ଇଚ୍ଛାପୂର୍ଣ୍ଣ ବୃକ୍ଷର ଉଦ୍ୟାନ, କିମ୍ବା ଦେବୀମାନେ ରଙ୍ଗିନା ଝୁଲାର ଆନନ୍ଦ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତି ରଖନ୍ତି ନାହାନ୍ତି।
ରତ୍ନକାଞ୍ଚନକୁଡ୍ଯେଷୁ ମଣିମୁକ୍ତାମଯେଷୁ ଚ । ତିଲୋତ୍ତମୋର୍ଵଶୀରମ୍ଭାମେନକାଙ୍ଗଲତାସୁ ଚ
ସେ ରତ୍ନ ଓ ସୁନାର ଦେଵାଳ, ମଣି ଓ ମୁକ୍ତାର ଦେଵାଳ, କିମ୍ବା ତିଲୋତ୍ତମା, ଉର୍ବଶୀ, ରମ୍ଭା, ମେନକା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅପ୍ସରାମାନେଙ୍କ ଲତା ପ୍ରତି କୌଣସି ଆସକ୍ତି ରଖନ୍ତି ନାହାନ୍ତି।
କେଷୁଚିଦ୍ ଦର୍ଶନଂ ଶ୍ରୀମାନ୍ ନାଭିଵାଞ୍ଛତ୍ଯ୍ ଅସକ୍ତଧୀଃ । ପରିପୂର୍ଣମନା ମୌନୀ ମାନୀ ଶତ୍ରୁଷ୍ଵ୍ ଇଵାବଲଃ
ଏମିତି ଅସକ୍ତ ମନବଳିଏ, କେଉଁସି ଜିନିଷର ଦର୍ଶନ ଚାହାନ୍ତି ନାହାନ୍ତି; ତାଙ୍କର ମନ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଶାନ୍ତ, ଗମ୍ଭୀର ଓ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦୁର୍ବଳ ଥିବା ପରି ଅଟୁଟ ରହେ।
ଜ୍ଞାନଵାନ୍ କୁନ୍ଦମନ୍ଦାରକଲ୍ହାରକୁମୁଦାଦିଷୁ । କମଲୋତ୍ପଲପୁନ୍ନାଗକେତକାଗୁରୁଜାତିଷୁ
ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ୟକ୍ତି କୁନ୍ଦ, ମନ୍ଦାର, କଳହାର, କୁମୁଦ ଓ ଏହା ଭଳି ଫୁଲ, କିମ୍ବା କମଳ, ଉତ୍ପଳ, ପୁନ୍ନାଗ, କେତକୀ, ଅଗୁରୁ ଓ ଜାତି ଫୁଲ ପ୍ରତି କୌଣସି ଆସକ୍ତି ରଖନ୍ତି ନାହାନ୍ତି।
କଦମ୍ବଚୂତଜମ୍ବୀରକିଂଶୁକାଶୋକଶାଖିଷୁ । ଜପାତିମୁକ୍ତସୌଵୀରନିମ୍ବପାଟଲଦାମସୁ
ସେ କଦମ୍ବ, ଆମ୍ବ, ଜମ୍ବିର, କିଂଶୁକ, ଅଶୋକ ଗଛର ଡାଳି, କିମ୍ବା ଜପା, ମଲ୍ଲିକା, ସୌଭୀର, ନିମ୍ବ ଓ ପାଟଳ ଫୁଲର ମାଳା ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ ଆସକ୍ତ ନୁହଁନ୍ତି।
ଚନ୍ଦନାଗୁରୁକର୍ପୂରରଜୋମୃଗମଦେଷୁ ଚ । କଶ୍ମୀରଜଲଵଙ୍ଗୈଲାକକ୍କୋଲତଗରାଦିଷୁ
ସେ ଚନ୍ଦନ, ଅଗୁରୁ, କର୍ପୂର, କାସ୍ତୂରୀ ଧୂଳି, କିମ୍ବା କେଶର, ପାଣି, ଲବଙ୍ଗ, ଏଳା, କକ୍କୋଳ, ଟଗର ଓ ଏହା ଭଳି ଜିନିଷରେ ଆସକ୍ତି ରଖନ୍ତି ନାହାନ୍ତି।
କେଷୁଚିନ୍ ନ ନିବଧ୍ନାତି ସୌଗନ୍ଧ୍ଯରତିମ୍ ଏକଧୀଃ । ସମବୁଦ୍ଧିର୍ ଅଵିକ୍ଷୋଭୀ ମଧ୍ଵାମୋଦେଷ୍ଵ୍ ଇଵ ଦ୍ଵିଜଃ
କେତେକ ଜିନିଷରେ, ଏକାଗ୍ର ମନ ବ୍ୟକ୍ତି ସୁଗନ୍ଧର ଆନନ୍ଦରେ ବନ୍ଧି ଯାଆନ୍ତି ନାହିଁ; ସେ ସମବୁଦ୍ଧି ଓ ଅଚଳ ରହନ୍ତି, ଯେପରି ଦ୍ୱିଜ ମଧୁ କିମ୍ବା ଗନ୍ଧ ପାଖରେ ଅବିଚଳିତ ରହନ୍ତି।
ଅବ୍ଧୌ ଗୁଲୁଗୁଲାରାଵେ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତ୍କସ୍ଵନେ ଗିରୌ । ନିନଦେ ଚ ମୃଗେନ୍ଦ୍ରାଣାଂ ନ କ୍ଷୁଭ୍ଯତି ମନାଗ୍ ଅପି
ଯେପରି ସାଗରର ଗୁଞ୍ଜନ ଧ୍ୱନି, ପାହାଡ଼ରେ ଗୁଞ୍ଜିଥିବା ଶବ୍ଦ କିମ୍ବା ସିଂହମାନଙ୍କର ଦହାଡ଼ି, ଏହା କେବେ ମଧ୍ୟ ତାକୁ ଅଳ୍ପମାତ୍ରେ ମଧ୍ୟ ଅସ୍ଥିର କରିପାରେନାହିଁ।
ମତ୍ତମାତଙ୍ଗବୃଂହାସୁ ଵେତାଲଵଲନାସୁ ଚ । ପିଶାଚଯକ୍ଷକ୍ଷ୍ଵେଡାସୁ ନ ମନାଗ୍ ଅପି କମ୍ପତେ
ମଦମସ୍ତ ହାତୀମାନଙ୍କର ଗଜଗଜାହଟ, ଭୂତମାନଙ୍କର ଅସାମାନ୍ୟ ନୃତ୍ୟ କିମ୍ବା ଯକ୍ଷ ଓ ଦେମନମାନଙ୍କର ହୁଁକାର ମଧ୍ୟରେ ରହିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହା କେବେ ଅଳ୍ପମାତ୍ରେ ମଧ୍ୟ କମ୍ପିତ ହୁଏନାହିଁ।
ଅଶନିସ୍ଵନଘୋଷେଣ ନଗାସ୍ଫୋଟରଵେଣ ଚ । ଐରାଵଣନିନାଦେନ ସାମ୍ଯଧ୍ଯାନାନ୍ ନ କମ୍ପତେ
ବିଜୁଳିର ଗର୍ଜନ, ପାହାଡ଼ ଭାଙ୍ଗିବାର ଶବ୍ଦ କିମ୍ବା ଏଇରାବତ ହାତୀର ଦହାଡ଼ି ମଧ୍ୟ, ସମତାର ଧ୍ୟାନରୁ ଏହାକୁ କେବେ ମଧ୍ୟ ଅସ୍ଥିର କରିପାରେନାହିଁ।
ଵହତ୍କ୍ରକଚକାଷେଣ ଶିତାସିଦଲନେନ ଚ । ଶିଲାଶନିନିପାତେନ କମ୍ପତେ ନ ସ୍ଵରୂପତଃ
କୋହଡ଼ିର ଘସାଘସି, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତଳୱାରର କାଟ, କିମ୍ବା ପାଥର ଓ ବିଜୁଳି ପଡ଼ିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହାର ସ୍ୱଭାବ କେବେ ଅସ୍ଥିର ହୁଏନାହିଁ।