ସୁଖଦୁଃଖକ୍ଷଯକରଂ ମହାନନ୍ଦୈକସାଧନମ୍ । ମୋକ୍ଷୋପାଯମ୍ ଇତୋ ରାମ ଵକ୍ଷ୍ଯମାଣଂ ଇମଂ ଶୃଣୁ
ହେ ରାମ, ଏହି ମୁକ୍ତିର ଉପାୟକୁ ଶୁଣ, ଯାହା ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖର ସମାପ୍ତି କରେ, ଏହି ଏକମାତ୍ର ଉତ୍ତମ ଆନନ୍ଦ ପାଇଁ ପଥ ଅଟୁଟ ଅଛି, ଏବଂ ଏହିଥିରେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ।
ଇମାଂ ମୋକ୍ଷକଥାଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସହ ସର୍ଵୈର୍ ଵିଵେକିଭିଃ । ପଦଂ ଯାସ୍ଯସି ନିର୍ଦୁଃଖଂ ନାଶୋ ଯତ୍ର ନ ଵିଦ୍ଯତେ
ଏହି ମୁକ୍ତି ବିଷୟର କଥାକୁ ସମସ୍ତ ବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କ ସହିତ ଶୁଣିଲେ, ତୁମେ ସେଉଁଠି ପହଞ୍ଚିବ, ଯେଉଁଠାରେ କେବେ ଦୁଃଖ ନାହିଁ, ଓ କେବେ ନାଶ ହୁଏନି।
ଇଦମ୍ ଉକ୍ତଂ ପୁରାକଲ୍ପେ ବ୍ରହ୍ମଣା ପରମେଷ୍ଠିନା । ସର୍ଵଦୁଃଖକ୍ଷଯକରଂ ପରମାଶ୍ଵାସନଂ ଧିଯଃ
ଏହି ଉପଦେଶ ପୁରାତନ କାଳରେ ସବୁଠାରୁ ଉଚ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କହାଯାଇଥିଲା, ଯାହା ସମସ୍ତ ଦୁଃଖର ସମାପ୍ତି କରେ ଓ ମନକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆଶ୍ୱାସ ଦେଇଥାଏ।
କେନୋକ୍ତଂ କାରଣେନେଦଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ପୂର୍ଵଂ ସ୍ଵଯମ୍ଭୁଵା । କଥଂ ଚ ଭଵତା ପ୍ରାପ୍ତମ୍ ଏତତ୍ କଥଯ ମେ ପ୍ରଭୋ
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସ୍ୱୟଂ ଉତ୍ପନ୍ନ ବ୍ରହ୍ମା କିଏ ପାଇଁ, କେଉଁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଏହି ଉପଦେଶ ପ୍ରଥମେ କହିଥିଲେ? ଏହା କିପରି ତୁମ ପାଖକୁ ପହଞ୍ଚିଲା, ମୋତେ କହ।
ଅସ୍ତ୍ଯ୍ ଅନନ୍ତଵିଲାସାତ୍ମା ସର୍ଵଗସ୍ ସର୍ଵସଂଶ୍ରଯଃ । ଚିଦାକାଶୋ ଽଵିନାଶାତ୍ମା ପ୍ରଦୀପସ୍ ସର୍ଵଵସ୍ତୁଷୁ
ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରେ ଅସୀମ, ସବୁଠାରେ ବ୍ୟାପିଥିବା, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଧାରଣ କରୁଥିବା ଏକ ଚେତନାର ଆକାଶ ଅଛି, ଯାହା କେବେ ନଷ୍ଟ ହୁଏନାହିଁ, ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ପ୍ରଦୀପ ଭଳି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳିତ ହୁଏ।
ସ୍ପନ୍ଦାସ୍ପନ୍ଦସମାକାରାତ୍ ତତୋ ଵିଷ୍ଣୁର୍ ଅଜାଯତ । ସ୍ପନ୍ଦମାନରସାପୂରାତ୍ ତରଙ୍ଗସ୍ ସାଗରାଦ୍ ଇଵ
ସେଇ ଚେତନାର ଗତି ଓ ନିର୍ଗତିରୁ, ଯେପରି ଉତ୍ସାହରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମୁଦ୍ରରୁ ତରଙ୍ଗ ଉଠେ, ସେପରି ଭିତରୁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା।
ସୁମେରୁକର୍ଣିକାତ୍ ତସ୍ଯ ଦିଗ୍ଦଲାଦ୍ ଧୃଦଯାମ୍ବୁଜାତ୍ । ତାରକାକେସରଵତଃ ପରମେଷ୍ଠୀ ଵ୍ଯଜାଯତ
ସୁମେରୁ ପର୍ବତର ମଧ୍ୟସ୍ଥ ଅମ୍ବୁଜ ଓ ତାହାର ପତ୍ର ଓ ହୃଦୟରୁ, ତାରାର କେଶର ଭଳି ଉଜ୍ୱଳ, ସେଠାରୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାଙ୍କ ଜନ୍ମ ହେଲା।
ଵେଦଵେଦାର୍ଥଦେଵେଶମୁନିମଣ୍ଡଲମାଲିତମ୍ । ସୋ ଽସୃଜତ୍ ସକଲଂ ସର୍ଗଂ ଵିକଲ୍ପୌଘଂ ଯଥା ମନଃ
ବେଦ, ବେଦର ଅର୍ଥ ଓ ଦେବତାମାନେ, ମୁନିମାନେ ଯାହାଙ୍କୁ ଘେରି ରହିଛନ୍ତି, ସେ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିକୁ, ମନର ଭିନ୍ନତା ପରି ଅନେକ ପ୍ରକାର ଭେଦ ସହିତ, ସୃଷ୍ଟି କଲେ।
ଜମ୍ବୁଦ୍ଵୀପସ୍ଯ କୋଣେ ଽସ୍ମିନ୍ ଵର୍ଷେ ଭାରତନାମନି । ସ ସସର୍ଜ ଜନଂ ପୁତ୍ରୈର୍ ଆଧିଵ୍ଯାଧିପରିପ୍ଲୁତମ୍
ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପର ଏହି କୋଣରେ ଭାରତ ନାମକ ଦେଶରେ, ସେ ଦୁଃଖ, ରୋଗ ଓ କଷ୍ଟରେ ପୀଡିତ ଲୋକମାନେ ଓ ସେମାନଙ୍କର ସନ୍ତାନମାନେକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।
ଭାଵାଭାଵଵିଷଣ୍ଣାର୍ଥମ୍ ଉତ୍ପାତଧ୍ଵଂସତତ୍ପରମ୍ । ସର୍ଗେ ଽସ୍ମିନ୍ ଭୂତଜାତୀନାମ୍ ଆପ୍ଯାଯନକରଂ ପରମ୍
ଯେଉଁମାନେ ଅସ୍ତି ଓ ନାସ୍ତିର ଚିନ୍ତାରେ ଦୁଃଖିତ, ବିପଦ ଓ ବିନାଶରେ ଲିନ, ସେହି ସୃଷ୍ଟିରେ ସେ ସମସ୍ତ ଜୀବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଉତ୍ତମ ପୋଷଣର ଉପାୟ ଦେଲେ।
ଜନସ୍ଯ ତସ୍ଯ ଦୁଃଖଂ ସ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସକଲଲୋକକୃତ୍ । ଜଗାମ କରୁଣାମ୍ ଈଶଃ ପୁତ୍ରଦୁଃଖାଦ୍ ଯଥା ପିତା
ସେଇ ଲୋକମାନଙ୍କର ଦୁଃଖ ଦେଖି, ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ପ୍ରଭୁ, ବାପା ଯେପରି ସନ୍ତାନର ଦୁଃଖରେ କ୍ଷୁବ୍ଧ ହୁଅନ୍ତି, ସେପରି କରୁଣାରେ ପ୍ରଭାବିତ ହେଲେ।
କ ଏତେଷାଂ ହତାଶାନାଂ ଦୁଃଖସ୍ଯାନ୍ତୋ ହତାଯୁଷାମ୍ । ସ୍ଯାଦ୍ ଇତି କ୍ଷଣମ୍ ଏକାଗ୍ରଶ୍ ଚିନ୍ତଯାମ୍ ଆସ ଭୂତପଃ
ଭୂତମାନଙ୍କର ନାଥ ଏକ କ୍ଷଣ ଧ୍ୟାନରେ ଲଗି, ଚିନ୍ତା କଲେ: 'ଏହି ନିରାଶ ଓ ଅଳ୍ପଆୟୁ ଲୋକମାନଙ୍କର ଦୁଃଖର ଶେଷ କିପରି ହେବ?'
ଇତି ସଞ୍ଚିନ୍ତ୍ଯ ଭଗଵାନ୍ ସସର୍ଜ ପୁନର୍ ଈଶ୍ଵରଃ । ତପୋ ଧର୍ମଂ ଚ ଦାନଂ ଚ ସତ୍ଯଂ ତୀର୍ଥାନି ଚୈଵ ହ
ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କରି, ପୁଣି ଭଗବାନ୍ ତପସ୍ୟା, ଧର୍ମ, ଦାନ, ସତ୍ୟ ଓ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।
ଏତତ୍ ସୃଷ୍ଟ୍ଵା ପୁନର୍ ଦେଵଶ୍ ଚିନ୍ତଯାମ୍ ଆସ ଭୂତକୃତ୍ । ପୁଂସାଂ ନାନେନ ସର୍ଵସ୍ଯ ଦୁଃଖସ୍ଯାନ୍ତ ଇତି ସ୍ଵଯମ୍
ଏହାମାନେ ସୃଷ୍ଟି କରି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଦେବତା ଚିନ୍ତା କଲେ—'ଏମାନେ ମାତ୍ର ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଦୁଃଖର ଶେଷ ହୁଏନାହିଁ।'
ନିର୍ଵାଣଂ ନାମ ପରମଂ ସୁଖଂ ଯେନ ପୁନର୍ ଜନଃ । ନ ଜାଯତେ ନ ମ୍ରିଯତେ ତଜ୍ ଜ୍ଞାନାଦ୍ ଏଵ ଲଭ୍ଯତେ
ନିର୍ବାଣ ନାମକ ଯେଉଁ ପରମ ସୁଖ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଲୋକ ନ ଜନ୍ମ ନ ମୃତ୍ୟୁ ଦେଖେ, ସେହି ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ମାତ୍ର ଲଭ୍ୟ।
ସଂସାରୋତ୍ତରଣେ ଜନ୍ତୋର୍ ଉପାଯୋ ଜ୍ଞାନମ୍ ଏଵ ହି । ତପୋ ଦାନଂ ତଥା ତୀର୍ଥମ୍ ଅଣୂପାଯଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତଃ
ସଂସାର ଦୁଃଖ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବା ପାଇଁ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପାଇଁ ଜ୍ଞାନ ମାତ୍ର ଉପାୟ; ତପସ୍ୟା, ଦାନ ଓ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକୁ ଛୋଟ ଉପକାରୀ ଭାବରେ କୁହାଯାଇଛି।
ତତ୍ ତାଵଦ୍ ଦୁଃଖମୋକ୍ଷାର୍ଥଂ ଜନସ୍ଯାସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ । ପ୍ରତ୍ଯଗ୍ରଂ ତରଣୋପାଯମ୍ ଆଶୁ ପ୍ରକଟଯାମ୍ଯ୍ ଅହମ୍
ଏହି ମହାନ ମଣିଷମାନଙ୍କର ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ, ମୁଁ ଏବେ ଏହାକୁ ଅତି ଶୀଘ୍ର ଏବଂ ସିଧାସଳଖ ଉପାୟ ଦେଖେଇବି।
ଇତି ସଞ୍ଚିନ୍ତ୍ଯ ଭଗଵାନ୍ ବ୍ରହ୍ମା କମଲସଂସ୍ଥିତଃ । ମନସା ପରିସଙ୍କଲ୍ପ୍ଯ ମାମ୍ ଉତ୍ପାଦିତଵାନ୍ ଇମମ୍
ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କରି, ପଦ୍ମରେ ବସିଥିବା ପୂଜ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମା ମତେ ମନରେ ଭାବି ସୃଷ୍ଟି କଲେ।
କୁତୋ ଽପ୍ଯ୍ ଉତ୍ପନ୍ନ ଏଵାଶୁ ତତୋ ଽହଂ ସମୁପସ୍ଥିତଃ । ପିତୁସ୍ ତସ୍ଯ ପୁରଶ୍ ଶୀଘ୍ରମ୍ ଊର୍ମେର୍ ଊର୍ମିର୍ ଇଵାନଘ
କେଉଁଠୁ ଆସିଛି କି ଜଣେଇ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ମୁଁ ତୁରନ୍ତ ମୋ ବାପାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ପହଞ୍ଚିଗଲି, ଯେପରି ଏକ ତରଙ୍ଗ ପଛରେ ଆଉ ଏକ ତରଙ୍ଗ ଆସେ, ଓ ନିର୍ମଳ।
କମଣ୍ଡଲୁଧରୋ ନାଥସ୍ ସକମଣ୍ଡଲୁନା ମଯା । ସାକ୍ଷମାଲସ୍ ସାକ୍ଷମାଲଂ ସ ପ୍ରଣମ୍ଯାଭିଵାଦିତଃ
ସ୍ୱାମୀ ଜଣେ କମଣ୍ଡଳୁ ଧରିଥିଲେ, ମୁଁ ମଧ୍ୟ କମଣ୍ଡଳୁ ଧରିଥିଲି; ସେ ମାଳା ପିନ୍ଧିଥିଲେ, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ମାଳା ପିନ୍ଧିଥିଲି; ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଶିର ନମାଇ ସମ୍ମାନ କଲି।
ଏହି ପୁତ୍ରେତି ମାମ୍ ଉକ୍ତ୍ଵା ସ ସ୍ଵାବ୍ଜସ୍ଯୋତ୍ତରେ ଦଲେ । ଶୁକ୍ଲେ ଽଭ୍ର ଇଵ ଶୀତାଂଶୁଂ ଯୋଜଯାମ୍ ଆସ ପାଣିନା
ମୋତେ 'ଆସ, ପୁଅ' ବୋଲି ଡାକି, ସେ ତାଙ୍କର ନିଜ କମଳର ଉତ୍ତର ଦଳରେ ତାଙ୍କ ହାତ ଦ୍ୱାରା ମୋତେ ଯୋଗାଇଲେ, ଯେପରି ଧଳା ମେଘ ଚାନ୍ଦକୁ ଛୁଇଁଯାଏ।
ମୃଗକୃତ୍ତିପରୀଧାନୋ ମୃଗକୃତ୍ତିନିଜାମ୍ବରମ୍ । ମାମ୍ ଉଵାଚ ପିତା ବ୍ରହ୍ମା ସ ହଂସସ୍ ସାରସଂ ଯଥା
ମୃଗଚର୍ମ ପିନ୍ଧିଥିବା, ନିଜ ଶରୀରକୁ ମୃଗଚର୍ମରେ ଢାକିଥିବା, ମୋ ପିତା ବ୍ରହ୍ମା, ହଂସ ଯେପରି ସାରସ ଫୁଲକୁ ଉପଦେଶ ଦେଉଛି, ସେମିତି ମୋତେ କହିଲେ।
ମୁହୂର୍ତମାତ୍ରଂ ତେ ପୁତ୍ର ଚେତୋ ଵାନରଚଞ୍ଚଲମ୍ । ଅଜ୍ଞାନମ୍ ଅଭ୍ଯାଵିଶତୁ ଶଶଶ୍ ଶଶଧରଂ ଯଥା
ପୁଅ, ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ତୋର ମନ, ଯେପରି ବାନର ଭଳି ଚଞ୍ଚଳ, ଅଜ୍ଞାନରେ ଢାକିଯାଉ, ଯେପରି ଚାନ୍ଦକୁ ଶଶ ଢାକିଦିଏ।
ଇତି ତେନାଶୁ ଶପ୍ତସ୍ ସନ୍ ଵିଚାରସମନନ୍ତରମ୍ । ଅହଂ ଵିସ୍ମୃତଵାନ୍ ସର୍ଵଂ ସ୍ଵରୂପମ୍ ଅମଲଂ ଦ୍ଵିଜଃ
ଏଭଳି ତାଙ୍କ ଶାପ ପାଇଁ, ବିଚାର ସମ୍ମାନେ ସହିତ, ମୁଁ ଦ୍ୱିଜ ମୋର ସମସ୍ତ ନିର୍ମଳ ସ୍ୱରୂପକୁ ଭୁଲିଗଲି।
ଅଥାହଂ ଦୀନତାଂ ଯାତସ୍ ସ୍ଥିତସ୍ ସମ୍ବୁଦ୍ଧଯା ଧିଯା । ଦୁଃଖଶୋକାଭିସନ୍ତପ୍ତୋ ଜାତୋ ଜନ ଇଵାଧମଃ
ତାପରେ ମୁଁ ଜଣେ ଜାଗୃତ ମନ ରଖି ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକରେ ପୀଡିତ ହୋଇ, ସାଧାରଣ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ନିମ୍ନ ମନୁଷ୍ୟ ପରି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହେଲି।
କଷ୍ଟଂ ସଂସାରନାମାଯଂ ଦୋଷଃ କଥମ୍ ଇଵାଗତଃ । ଇତି ଚିନ୍ତିତଵାନ୍ ଅନ୍ତସ୍ ତୂଷ୍ଣୀମ୍ ଏଵ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଃ
ଏହି ସଂସାର ନାମକ ଦୋଷ କିପରି ଆସିଗଲା? ଏହିପରି ଭାବି, ମୁଁ ମନେ ଚିନ୍ତା କରି, ନିରବ ରହିଲି।
ଅଥାଭ୍ଯଧାତ୍ ସ ମାଂ ତାତଃ ପୁତ୍ର କିଂ ଦୁଃଖଵାନ୍ ଅସି । ଦୁଃଖୋପଘାତଂ ମାଂ ପୃଚ୍ଛ ସୁଖୀ ନିତ୍ଯଂ ଭଵିଷ୍ଯସି
ତାପରେ ମୋ ପିତା ମୋତେ କହିଲେ, 'ପୁଅ, କାହିଁକି ତୁ ଦୁଃଖିତ? ଦୁଃଖର ଉପାୟ ପଚାର, ତେବେ ସଦା ସୁଖୀ ହେବୁ।'
ତତଃ ପୃଷ୍ଟସ୍ ସ ଭଗଵାନ୍ ମଯା ସକଲଲୋକକୃତ୍ । ହୈମପଦ୍ମଦଲସ୍ଥେନ ସଂସାରଵ୍ଯାଧିଭେଷଜମ୍
ତାପରେ, ମୁଁ ପଚାରିବା ପରେ, ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପଦ୍ମପତ୍ର ଉପରେ ବସିଥିବା ଭଗବାନ୍, ସଂସାର ରୋଗର ଔଷଧ ଦେଲେ।
କଥଂ ନାମ ମହଦ୍ ଦୁଃଖମ୍ ଅଯଂ ସଂସାର ଆଗତଃ । କଥଂ ଚ କ୍ଷୀଯତେ ଜନ୍ତୋର୍ ଇତି ପୃଷ୍ଟେନ ତେନ ମେ
ସେ ମୋତେ ପଚାରିଲେ: ଏହି ବଡ଼ ଦୁଃଖ, ଯାହାକୁ ଜନ୍ମମୃତ୍ୟୁର ଚକ୍ର ବୋଲାଯାଏ, କିପରି ଆସିଛି? ଏବଂ ଏହା କିପରି ଏକ ଜୀବରୁ ଶେଷ ହୁଏ?
ତଜ୍ ଜ୍ଞାନଂ ସୁବହୁ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଯଜ୍ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ପାଵନଂ ପରମ୍ । ଅହଂ ପିତୁର୍ ଅପି ପ୍ରାଯଃ କିଲାଧିକ ଇଵ ସ୍ଥିତଃ
ଏହି ଜ୍ଞାନଟି, ଯାହା ପବିତ୍ର କରେ ଏବଂ ସର୍ବୋଚ୍ଚ, ବହୁତ ଭଲଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି; ଏହାକୁ ଜାଣି, ମୁଁ ମୋ ବାପାଠାରୁ ମଧ୍ୟ ବଡ଼ ହୋଇଯାଇଛି ବୋଲି ମନେ ହୁଏ।